Tội khủng bố theo quy định Điều 299 Bộ luật Hình sự

Hành vi khủng bố là một trong những loại tội phạm nguy hiểm đặc biệt đối với xã hội, có bản chất pháp lý phức tạp và đa diện. Về bản chất, đây không chỉ là hành vi xâm phạm đến các quyền cá nhân như tính mạng, sức khỏe, tài sản mà còn là hành vi trực tiếp gây tổn hại đến an ninh quốc gia, trật tự công cộng và sự ổn định của chế độ chính trị. Việc hình sự hóa hành vi khủng bố trong Bộ luật Hình sự Việt Nam thể hiện nguyên tắc bảo vệ tuyệt đối của Nhà nước đối với sự an toàn của nhân dân và sự vững mạnh của chính quyền.

Theo Luật Phòng, chống khủng bố năm 2013, khái niệm "khủng bố" được định nghĩa rộng rãi là một hoặc một số hành vi bạo lực của tổ chức, cá nhân nhằm mục đích chống chính quyền nhân dân, ép buộc chính quyền, gây khó khăn cho quan hệ quốc tế của Việt Nam, hoặc gây ra tình trạng hoảng loạn trong công chúng. Khái niệm này là nền tảng cho việc hình sự hóa hành vi khủng bố, với các quy định cụ thể được thể hiện trong Bộ luật Hình sự. Điều này cho thấy, hành vi khủng bố không chỉ được xác định dựa trên hậu quả trực tiếp mà còn dựa trên ý đồ và mục đích của người thực hiện hành vi đó, phản ánh tính chất nguy hiểm tiềm tàng của loại tội phạm này.

Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, đã hình sự hóa hành vi khủng bố thành hai tội danh độc lập, được quy định tại hai nhóm tội khác nhau, phù hợp với mục đích và khách thể của hành vi phạm tội. Gồm: Tội khủng bố (Điều 299) và Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113). Ngoài ra, hành vi tài trợ khủng bố cũng bị truy tố theo Tội tài trợ khủng bố (Điều 300).

1. Phân tích các yếu tố cấu thành của tội khủng bố

Tội khủng bố được cấu thành bởi 04 yếu tố sau:

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể là đối tượng mà hành vi phạm tội xâm hại đến. Việc xác định đúng khách thể là cơ sở đầu tiên để định tội danh một cách chính xác.

Khách thể của Tội khủng bố (Điều 299): Tội danh này trực tiếp xâm phạm đến trật tự an toàn công cộng, đặc biệt là sự an toàn, ổn định của xã hội. Hành vi phạm tội tạo ra tình trạng hoảng loạn, sợ hãi trong công chúng. Tương tự như Điều 113, khách thể gián tiếp là tính mạng, sức khỏe và tài sản của cá nhân, cơ quan, tổ chức, cùng với sự an toàn của hệ thống máy tính, viễn thông.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội khủng bố thể hiện qua các hành vi cụ thể và hậu quả nguy hiểm cho xã hội

Hành vi: Đối với Tội khủng bố (Điều 299): Các hành vi tương tự nhưng không có mục đích chính trị: xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tự do thân thể, phá hủy tài sản. Điều 299 còn bổ sung hành vi tấn công, xâm hại, gây rối loạn hoạt động của mạng máy tính, mạng viễn thông.

Hậu quả: Hậu quả của tội khủng bố thường bao gồm hai cấp độ: hậu quả trực tiếp là thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản của nạn nhân, và hậu quả gián tiếp là việc gây ra tình trạng hoảng loạn trong công chúng . Việc xác định hậu quả này là cơ sở để định khung hình phạt phù hợp.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội khủng bố là bất kỳ cá nhân nào có năng lực trách nhiệm hình sự. Theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp đặc biệt. Đối với các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi cũng phải chịu trách nhiệm hình sự. Tội khủng bố là tội đặc biệt nghiêm trọng do có khung hình phạt cao nhất là tử hình hoặc tù chung thân. Do đó, về nguyên tắc, chủ thể của hai tội danh này có thể là người từ đủ 14 tuổi trở lên.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng pháp luật, đã có những vướng mắc về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự đối với Tội khủng bố. Một số quan điểm cho rằng, chủ thể của tội phạm quy định tại Khoản 3 Điều 299 lại là người từ đủ 16 tuổi trở lên, tạo ra sự không nhất quán với quy định chung của Bộ luật Hình sự. Sự thiếu rõ ràng này có thể gây khó khăn cho cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, đặc biệt trong các vụ án phức tạp có nhiều đối tượng tham gia.

1.4. Mặt chủ quan

Mặt chủ quan là yếu tố quan trọng nhất để phân biệt Tội khủng bố với các tội phạm khác như Tội giết người hay Tội cố ý gây thương tích.

• Lỗi: tội danh khủng bố đều được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hậu quả đó xảy ra.
• Mục đích: Đây là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm và là yếu tố cốt lõi để phân biệt hai tội danh:

​Đối với Điều 299: Mục đích bắt buộc là gây ra tình trạng hoảng sợ trong công chúng.

Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng mô hình cấu thành tội phạm tại Điều 299 còn một số bất cập, đặc biệt là về dấu hiệu mục đích. Các hành vi được liệt kê tại Khoản 2 và 3 (như thành lập, tham gia tổ chức khủng bố, tấn công mạng máy tính) thường diễn ra một cách bí mật và chưa thể trực tiếp gây ra tình trạng hoảng sợ trong công chúng. Điều này đặt ra câu hỏi về việc liệu "gây hoảng sợ trong công chúng" có phải là mục đích cuối cùng của người phạm tội hay không, hay chỉ là một mục đích trung gian để đạt được những mục tiêu lớn hơn, ví dụ như gây bất ổn chính trị. Việc thiếu sự nhất quán và rõ ràng về mục đích trong các khoản của Điều 299 có thể gây khó khăn cho việc chứng minh tội phạm trong thực tế, đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải phân tích sâu hơn về ý định thực sự của người phạm tội để định tội danh chính xác.

2. Khung hình phạt tội khủng bố

​Tội khủng bố được quy định tại Điều 299, thuộc Chương XXI về Các tội phạm về trật tự công cộng của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung 2017 như sau:

Điều 299. Tội khủng bố

1. Người nào nhằm gây ra tình trạng hoảng sợ trong công chúng mà xâm phạm tính mạng của người khác hoặc phá hủy tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 15 năm:

a) Thành lập, tham gia tổ chức khủng bố, tổ chức tài trợ khủng bố;

b) Cưỡng ép, lôi kéo, tuyển mộ, đào tạo, huấn luyện phần tử khủng bố; chế tạo, cung cấp vũ khí cho phần tử khủng bố;

c) Xâm phạm tự do thân thể, sức khỏe hoặc chiếm giữ, làm hư hại tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân;

d)[301] Tấn công, xâm hại, cản trở, gây rối loạn hoạt động của mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

3. Phạm tội trong trường hợp đe dọa thực hiện một trong các hành vi quy định tại khoản 1 Điều này hoặc có những hành vi khác uy hiếp tinh thần, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

4. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

5. Người phạm tội còn có thể bị tước một số quyền công dân, phạt quản chế, cấm cư trú từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Khung hình phạt đối với Tội khủng bố được quy định rất nghiêm khắc, tùy thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi và hậu quả gây ra. Tội khủng bố (Điều 299):

• Khoản 1: Xâm phạm tính mạng, phá hủy tài sản, có khung hình phạt từ 10 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.
• Khoản 2: Thành lập, tham gia tổ chức khủng bố; cưỡng ép, lôi kéo; xâm phạm tự do thân thể, sức khỏe; tấn công mạng máy tính... có khung hình phạt từ 05 năm đến 15 năm.
• Khoản 3: Đe dọa thực hiện hành vi khủng bố, có khung hình phạt từ 02 năm đến 07 năm.
• Người chuẩn bị phạm tội cũng có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị áp dụng các hình phạt bổ sung như tước một số quyền công dân, phạt quản chế, cấm cư trú hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

2.1. Tình tiết định khung tăng nặng 

Bên cạnh các tình tiết định khung tăng nặng được quy định trực tiếp trong các khoản của Điều 299, như "thành lập, tham gia tổ chức khủng bố" hoặc "tấn công mạng máy tính," việc áp dụng các tình tiết tăng nặng chung quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự cũng là một căn cứ quan trọng để xác định mức hình phạt.

Mặc dù chưa có án lệ trực tiếp về tội khủng bố, Án lệ số 64/2023/AL về tội "Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản" đã đưa ra hướng dẫn rõ ràng về tình tiết định khung tăng nặng "có tổ chức". Án lệ này xác định hành vi "có tổ chức" là khi có sự cầm đầu, khởi xướng, phân công nhiệm vụ cụ thể và cấu kết chặt chẽ giữa các đối tượng để thực hiện tội phạm. Tính chất "có tổ chức" gần như là một đặc điểm cố hữu của các vụ án khủng bố nghiêm trọng. Do đó, việc áp dụng linh hoạt Án lệ 64/2023/AL giúp các Tòa án có cơ sở vững chắc để đánh giá vai trò của từng bị cáo (cầm đầu, chỉ đạo, người thực hành tích cực, đồng phạm khác) và quyết định mức hình phạt tương xứng, đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật.

2.1. Tình tiết giảm nhẹ 

Pháp luật Việt Nam luôn thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo đối với người phạm tội nếu họ có các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Các tình tiết này được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự và bao gồm: tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại; thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; hoặc là người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Điển hình cho việc áp dụng chính sách này là vụ án khủng bố tại Đắk Lắk. Hội đồng xét xử đã nhận định hành vi của các bị cáo là đặc biệt nghiêm trọng, gây hoang mang dư luận. Tuy nhiên, do phần lớn các bị cáo là người dân tộc thiểu số, có trình độ học vấn thấp, hiểu biết pháp luật hạn chế và bị dụ dỗ, lôi kéo, cùng với việc đã thành khẩn khai báo và ăn năn hối cải, Tòa án đã xem xét giảm nhẹ một phần hình phạt cho họ. Việc này thể hiện sự cân bằng giữa tính nghiêm khắc và khoan hồng của pháp luật, đảm bảo rằng việc xét xử không chỉ trừng trị mà còn giáo dục và phòng ngừa tội phạm.

3. So sánh với tội danh tương tự

Việc phân biệt Tội khủng bố với các tội danh tương tự là một yêu cầu quan trọng để đảm bảo định tội danh chính xác, tránh oan sai trong tố tụng hình sự.

3.1. So sánh với Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113)

Sự khác biệt mấu chốt giữa hai tội danh này nằm ở mục đích phạm tội và khách thể bị xâm phạm.

3.2. Tương thích với các Công ước Quốc tế

Việt Nam đã ký kết, tham gia và trở thành thành viên của nhiều điều ước quốc tế đa phương về phòng, chống các loại tội phạm xuyên quốc gia, bao gồm cả khủng bố và tài trợ khủng bố. Việc nội luật hóa các quy định này được thể hiện rõ nét qua việc hình sự hóa hành vi tài trợ khủng bố tại Điều 300 Bộ luật Hình sự, tương thích với Công ước quốc tế về chống tài trợ khủng bố năm 1999. Pháp luật Việt Nam cũng quy định các biện pháp xử lý tiền và tài sản liên quan đến khủng bố, tài trợ khủng bố, bao gồm tạm ngừng lưu thông, phong tỏa và tạm giữ, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

Tuy nhiên, sự "tương thích" này không phải là một sự sao chép nguyên bản, mà là quá trình nội luật hóa có chọn lọc. Nguyên tắc hợp tác quốc tế của Việt Nam luôn dựa trên cơ sở "tuân thủ pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế... tôn trọng các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế; bảo đảm độc lập". Điều này tạo ra một sự cân bằng giữa việc thực hiện nghĩa vụ quốc tế và việc bảo vệ chủ quyền quốc gia, lý giải tại sao pháp luật Việt Nam vẫn có những đặc điểm riêng như sự phân biệt giữa Điều 113 và Điều 299, điều không có trong nhiều mô hình pháp luật quốc tế.

3.3. So sánh chính sách hình sự với các quốc gia trong khu vực

Chính sách hình sự về khủng bố của Việt Nam có những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý so với các quốc gia trong khu vực như Singapore và Thái Lan, phản ánh các triết lý pháp lý và chính trị khác nhau.

Singapore và Thái Lan đều sử dụng các đạo luật an ninh nội địa mang tính lịch sử, cho phép các biện pháp mạnh mẽ như giam giữ phòng ngừa mà không cần xét xử. Điều này phản ánh triết lý pháp lý đề cao an ninh tuyệt đối, sẵn sàng hạn chế một số quyền cơ bản của cá nhân để bảo vệ an ninh quốc gia. Ngược lại, Việt Nam tuy có các quy định nghiêm khắc về tội khủng bố, nhưng việc điều tra, truy tố và xét xử vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tố tụng hình sự , thể hiện sự cân bằng giữa bảo vệ an ninh và tuân thủ các nguyên tắc pháp quyền.

4. Thực tiễn áp dụng, vụ án điển hình và đề xuất hoàn thiện

4.1. Tổng hợp các vụ án khủng bố gần đây

Thực tiễn xét xử các vụ án khủng bố tại Việt Nam trong những năm gần đây đã thể hiện rõ sự áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự.

• Vụ án khủng bố tại Đắk Lắk (2023): Đây là một vụ án đặc biệt nghiêm trọng, gần 100 đối tượng đã tấn công vào trụ sở xã Ea Ktur và Ea Tiêu, huyện Cư Kuin, gây ra hậu quả thương vong lớn về người và tài sản. Mục đích của các đối tượng là nhằm "lật đổ chính quyền nhân dân để thành lập cái gọi là 'Nhà nước Đêga'".
• Vụ án liên quan đến tổ chức khủng bố "Việt Tân": Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh đã xét xử một số bị cáo là thành viên của tổ chức khủng bố này. Các bị cáo như Châu Văn Khảm, Nguyễn Văn Viễn và Trần Văn Quyền bị truy tố về Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân, cho thấy mục đích chính trị rõ ràng của hành vi.
• Vụ án Nguyễn Ngọc Châu ở Kiên Giang: Đối tượng Nguyễn Ngọc Châu đã sử dụng mạng xã hội để liên hệ với tổ chức khủng bố lưu vong "Chính phủ Quốc gia Việt Nam lâm thời" và chuẩn bị phát tán hơn 3.000 tờ truyền đơn nhằm lật đổ Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Vụ án này cho thấy hoạt động khủng bố đã mở rộng sang không gian mạng và các hoạt động tuyên truyền.

4.2. Phân tích áp dụng pháp luật và đánh giá phán quyết

Phân tích các vụ án điển hình cho thấy pháp luật hình sự Việt Nam đã được áp dụng một cách nhất quán và nghiêm minh. Trong vụ án Đắk Lắk, các cơ quan tố tụng đã phân hóa tội danh một cách hợp lý: 53 bị cáo có mục đích chống chính quyền bị truy tố theo Điều 113, trong khi 45 bị cáo còn lại bị truy tố theo Điều 299. Sự phân hóa này dựa trên mức độ tham gia và mục đích của từng bị cáo, phản ánh sự chính xác trong việc xác định tội danh dựa trên các yếu tố cấu thành.

Các bản án đã tuyên phạt các bị cáo cầm đầu mức án cao nhất là tù chung thân, và các bị cáo khác cũng nhận các mức án tù giam dài hạn. Các phán quyết này thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật Việt Nam, phù hợp với chính sách "nghiêm trị mọi hành vi khủng bố" và nhằm răn đe, phòng ngừa chung.

4.3. Thách thức trong công tác điều tra, truy tố

Công tác đấu tranh với tội phạm khủng bố tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn:

Tính chất phức tạp của tội phạm: Tội phạm khủng bố ngày càng tinh vi, có tổ chức, xuyên quốc gia và lợi dụng công nghệ cao để hoạt động, gây khó khăn cho việc phát hiện và thu thập chứng cứ.

Thách thức về tài chính: Việc truy tìm và chứng minh các giao dịch tài trợ khủng bố rất khó khăn, do chúng thường được thực hiện qua các mạng lưới tài chính phức tạp, sử dụng các phương thức rửa tiền tinh vi để che đậy nguồn gốc.

Thách thức về công nghệ: Các đối tượng sử dụng AI, deepfake, blockchain và các nền tảng kỹ thuật số để phạm tội, trong khi khung pháp lý về chứng cứ điện tử còn thiếu quy định đặc thù, gây trở ngại cho việc truy xuất dữ liệu.

Thách thức về hợp tác quốc tế: Việc dẫn độ và truy tố các đối tượng cầm đầu đang sống lưu vong ở nước ngoài vẫn còn nhiều rào cản, mặc dù Việt Nam đã tham gia các điều ước quốc tế về dẫn độ và tương trợ tư pháp.

4.4 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật 

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống khủng bố, việc hoàn thiện pháp luật và chính sách là vô cùng cần thiết.

Thứ nhất, về hoàn thiện pháp luật cần nghiên cứu, bổ sung các quy định về chứng cứ điện tử để tạo điều kiện pháp lý thuận lợi cho cơ quan điều tra trong các vụ án công nghệ cao. Bên cạnh đó, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về phòng, chống tài trợ khủng bố, đặc biệt là nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan chức năng, ngân hàng và các tổ chức tài chính để phát hiện và ngăn chặn dòng tiền khủng bố.

Thứ hai, về chính sách cần tăng cường đầu tư vào trang thiết bị kỹ thuật, công nghệ hiện đại và đào tạo chuyên sâu cho các lực lượng chuyên trách, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh mạng và điều tra tài chính. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế, bao gồm trao đổi thông tin tình báo, tổ chức huấn luyện, diễn tập chung và đàm phán các thỏa thuận song phương, đa phương về dẫn độ, tương trợ tư pháp hiệu quả hơn. Cuối cùng, việc nâng cao nhận thức của người dân, khuyến khích tinh thần cảnh giác và xây dựng hệ thống tố giác tội phạm an toàn, ẩn danh cũng là một biện pháp quan trọng để tạo ra một môi trường an ninh, an toàn từ cơ sở.

Kết luận

Tội khủng bố là một trong những tội phạm nguy hiểm nhất, không chỉ đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tài sản của con người mà còn uy hiếp nền an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Việc xử lý nghiêm khắc loại tội phạm này thể hiện sự cương quyết của Nhà nước trong việc bảo vệ sự bình yên cho nhân dân và sự vững mạnh của chế độ.

Để đảm bảo công bằng, việc phân biệt chính xác giữa Tội khủng bố và Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân là vô cùng quan trọng. Sự phân tích chuyên sâu về khách thể, mặt khách quan và đặc biệt là mặt chủ quan (mục đích) là chìa khóa để định tội danh chính xác, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm.

Trong bối cảnh tội phạm khủng bố ngày càng tinh vi và lợi dụng công nghệ, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, thống nhất cách giải thích các thuật ngữ, bổ sung văn bản hướng dẫn và tăng cường năng lực cho các cơ quan tố tụng là những bước đi thiết yếu để nâng cao hiệu quả phòng, chống và xử lý tội phạm. Điều này không chỉ củng cố lòng tin của nhân dân mà còn khẳng định vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ an ninh và trật tự, là nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Mọi vướng mắc vui lòng trao đổi trực tiếp với đội ngũ luật sư hình sự của Luật Minh Khuê qua số 24/7: 1900.6162 để được hỗ trợ nhanh chóng, hiệu quả. Trân trọng!