Bảo hộ công nghiệp là vấn đề từ trước đến nay luôn được các quốc gia quan tâm và áp dụng. Khi thực hiện chính sách này, các nước đều hướng tới việc xây dựng những tập đoàn hùng mạnh, có khả năng cạnh tranh cao và đem lại lợi ích to lớn cho nền kinh tế nước nhà. Mục tiêu này có đạt được hay không phụ thuộc rất nhiều vào cách làm của từng quốc gia. Tuy nhiên, sai lầm trong quá trình thực hiện chính sách này không chỉ đẩy mục tiêu ra xa tầm tay hơn, gây tốn kém trong quá trình đầu tư, mà còn tạo dựng nên một số doanh nghiệp lũng đoạn và một nền kinh tế kém hiệu quả.

Bài viết bàn về vai trò của chính sách cạnh tranh trong quá trình thực hiện chính sách phát triển mũi nhọn của nền kinh tế để xây dựng được các doanh nghiệp thực sự là mũi nhọn, có khả năng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế nhưng vẫn đảm bảo được một nền kinh tế phát triển bền vững.

Chính sách cạnh tranh trong quá trình thực hiện chính sách phát triển mũi nhọn

Tư vấn luật doanh nghiệp trực tuyến - Ảnh minh họa

1. Chính sách mũi nhọn và những tác động tới sự phát triển kinh tế
Chính sách mũi nhọn thường được sử dụng với tên gọi là “National Champions policy”. Tại nhiều nước trên thế giới, để đảm bảo sự phát triển của các ngành sản xuất chủ lực, Chính phủ không những tạo các điều kiện thuận lợi và trợ cấp cho một số doanh nghiệp nhất định mà còn khuyến khích sự hình thành của các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và các vụ tập trung kinh tế trong ngành. Chính sách này1 sẽ giúp cho một số doanh nghiệp nhất định sau khi tích tụ sẽ có đủ khả năng đối chọi với sự cạnh tranh của các doanh nghiệp bên ngoài lãnh thổ.

Theo nhiều học giả, chính sách phát triển mũi nhọn được xây dựng dựa trên ba cơ sở chủ yếu như sau2: (1) Thị trường hiện nay đang có xu thế toàn cầu hóa, do vậy các doanh nghiệp phải có một quy mô phù hợp để có thể cạnh tranh trên thị trường này; (2) Việc cạnh tranh trên quy mô toàn cầu đòi hỏi đầu tư lớn, trong đó có chi phí cho nghiên cứu và phát triển, xây dựng mạng lưới phân phối... Điều này chỉ có thể thực hiện được khi doanh nghiệp thực sự có quy mô toàn cầu; (3) Ngành công nghiệp được ưu tiên phát triển thực sự có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế (là ngành nền tảng để phát triển các ngành khác), các doanh nghiệp hoạt động trong ngành này được Chính phủ hỗ trợ và có những sự ưu đãi nhất định.

Tuy nhiên, trên thực tế không phải thị trường của ngành nào cũng có tính toàn cầu và tại các thị trường này, quy mô toàn cầu không phải là một yếu tố tiên quyết để thành công. Đối với những thị trường này, các doanh nghiệp chủ yếu hướng vào khai thác thị trường nội địa và sự cạnh tranh chủ yếu diễn ra giữa các doanh nghiệp nội địa với nhau, mà ít có sự tham gia của các doanh nghiệp của nước ngoài. Nhìn chung, trong những ngành nói trên (trừ các ngành độc quyền tự nhiên), việc hạn chế lượng doanh nghiệp tham gia thị trường bằng cách gia tăng tập trung kinh tế hoặc thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có khả năng gây nên sự thiếu hiệu quả. Do đó, lựa chọn ngành phù hợp để áp dụng chính sách mũi nhọn là một bước quan trọng trong việc áp dụng chính sách này.

Trên thế giới, hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc... đều có giai đoạn Nhà nước dành ưu tiên phát triển cho một nhóm doanh nghiệp nhất định trong một số ngành được coi là mũi nhọn phát triển. Tại các nước này, trong giai đoạn phát triển ban đầu của nền kinh tế, Chính phủ luôn tạo ra các ưu đãi để các tập đoàn có khả năng tích tụ và phát triển. Như một hệ quả tất yếu, các tập đoàn này đã nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường từ đó hình thành cấu trúc thị trường độc quyền hoặc độc quyền nhóm. Nếu coi các doanh nghiệp trong một quốc gia là một khối thống nhất và sự cạnh tranh hướng vào mối quan hệ giữa các doanh nghiệp của các quốc gia này với quốc gia khác để giành giật thị trường của nhau và thị trường nước thứ ba, thì chính sách phát triển mũi nhọn là một động lực vô cùng mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Chính sách này của các nước đã đem lại cho họ các tập đoàn hàng đầu thế giới như Toyota, General Motors, Hyundai... Tuy nhiên, nếu nhìn dưới khía cạnh quản lý nền kinh tế trong nước, việc thực thi chính sách này thiếu kiểm soát lại có những tác dụng phụ rất nguy hại.

Tại Hàn Quốc, Chính phủ đã có vai trò rất lớn trong quá trình phát triển của các doanh nghiệp lớn thông qua các chính sách trợ cấp. Giai đoạn từ năm 1970 đến 1980 là thời kỳ tại Hàn Quốc xuất hiện các doanh nghiệp (Chaebol) có quyền lực thị trường rất lớn và một số thị trường có tính tập trung rất cao. Hệ quả của quá trình này - theo đánh giá của các chuyên gia - là đã khiến cho cấu trúc của một số ngành trở nên sai lệch. Các doanh nghiệp lớn giờ đây đã có quyền lực thị trường và thay vì phải tuân thủ các nguyên tắc của thị trường, họ đã hành xử theo cách của mình để điều khiển thị trường3. Các doanh nghiệp đã quay lại lạm dụng quyền lực thị trường của mình trên thị trường nội địa để ngăn cản các đối thủ cạnh tranh khác, tăng giá và ngăn cản nghiên cứu phát triển khoa học kỹ thuật. Như vậy có thể thấy, chính sách phát triển mũi nhọn nếu không được quản lý một cách chặt chẽ sẽ có tính rủi ro rất cao cho thị trường nội địa. Lợi nhuận là mục tiêu mà các doanh nghiệp luôn hướng tới, do đó các doanh nghiệp có thể lạm dụng quyền lực thị trường của mình bất kỳ lúc nào nếu không bị ngăn chặn bởi các công cụ của Nhà nước. Như trường hợp của Hàn Quốc nói trên, các doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ là nạn nhân của các Chaebol bởi họ sẽ bị các doanh nghiệp này ngăn cản gia nhập thị trường cũng như sẽ chịu tổn thất khi giao dịch với những giá đầu vào bị ấn định quá cao so với giá nếu được thị trường cạnh tranh điều tiết.

Như vậy, tuy chính sách phát triển mũi nhọn có tác dụng thúc đẩy phát triển một số ngành then chốt của nền kinh tế, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, nhưng nếu nhìn trên phương diện nội bộ quốc gia, chính sách phát triển mũi nhọn lại có thể là con dao hai lưỡi. Việc khuyến khích sự tích tụ vô nguyên tắc và sự hỗ trợ cho doanh nghiệp một cách duy ý chí sẽ chỉ dẫn tới tác dụng phụ của chính sách mũi nhọn - đó là sự lũng đoạn của một số doanh nghiệp và một nền kinh tế kém hiệu quả. Đây chính là yếu tố cơ bản dẫn tới các tranh luận xung quanh tính hợp lý của chính sách mũi nhọn. Thực tế cho thấy, quá trình mà Chính phủ cố gắng đưa ra các ưu đãi để phát triển cho một ngành nào đó và cụ thể là hướng tới một nhóm doanh nghiệp chủ đạo trong ngành này cũng là quá trình tạo cho ngành đó một mức độ tập trung cao mà biểu hiện của nó là độc quyền nhóm hoặc nguy hiểm hơn nữa là độc quyền doanh nghiệp. Như một lẽ tự nhiên, các doanh nghiệp ở vị trí độc quyền nhóm hoặc độc quyền sẽ luôn chọn cách hành xử của những kẻ độc quyền với những hành vi bóp méo cạnh tranh, gây thiệt hại cho các doanh nghiệp quy mô nhỏ hơn nói riêng và gây thiệt hại cho nền kinh tế nói chung. Do vậy, để nền kinh tế trong nước tránh được những mối nguy hại này, cần thiết phải duy trì một chính sách cạnh tranh hiệu quả để có thể tinh lọc những hành vi hạn chế cạnh tranh có lợi cho nền kinh tế và ngăn chặn những hành vi lợi dụng chính sách để lũng đoạn nền kinh tế.

Trên thực tế, có hai cách hiểu về mối quan hệ giữa việc thực thi chính sách mũi nhọn và chính sách cạnh tranh. Cách hiểu thứ nhất cho rằng, thực thi chính sách mũi nhọn thể hiện sự ưu tiên của chính sách phát triển mũi nhọn so với chính sách cạnh tranh hay nói cách khác, trong trường hợp này, chính sách cạnh tranh bị xếp sau chính sách phát triển mũi nhọn. Xét ở một khía cạnh khác thì việc Chính phủ tạo cơ chế miễn trừ có điều kiện cho các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tập trung kinh tế thể hiện một chức năng quan trọng của chính sách cạnh tranh là bật đèn xanh cho những hành vi hạn chế cạnh tranh nếu chúng đem lại lợi ích thực sự cho nền kinh tế trong nước. Theo cách tiếp cận này, chính sách cạnh tranh không phải là một chính sách luôn đối nghịch một cách bất biến với chính sách phát triển mũi nhọn mà nó là một bộ phận cấu thành quan trọng bên cạnh chính sách mũi nhọn để hình thành nên hệ thống chính sách phát triển công nghiệp. Như vậy, chính sách cạnh tranh cần được áp dụng một cách linh hoạt bên cạnh chính sách mũi nhọn để đạt được mục tiêu chung của quốc gia. Theo chúng tôi, cách hiểu thứ nhất chỉ thực sự đúng khi và chỉ khi Chính phủ thực hiện chính sách mũi nhọn một cách thiếu nguyên tắc, việc miễn trừ được thực hiện dựa trên những ảnh hưởng của những cuộc vận động hành lang nhiều hơn là những đánh giá mặt lợi cũng như mặt hại của hành vi hạn chế cạnh tranh được miễn trừ.

2. Chính sách cạnh tranh với vai trò bổ khuyết cho chính sách phát triển mũi nhọn
“Cạnh tranh sẽ khiến cho các doanh nghiệp vươn lên để vượt đối thủ khác. Theo cách đó, nhân tố thực sự quyết định doanh nghiệp nào là mũi nhọn cho nền kinh tế không phải là Chính phủ mà là thị trường” (Competition Policy and National Champions - Professor Paul A Geroski, tr. 7)

Quan điểm trên của Paul A Geroski cho thấy, không chỉ có sự trợ cấp của Chính phủ khi thực hiện chính sách phát triển công nghiệp mới có thể hình thành nên các doanh nghiệp mũi nhọn, mà chính sách thúc đẩy cạnh tranh công bằng cũng có thể làm được điều này. Mặt khác, chính sách phát triển công nghiệp khó có thể đem lại những mũi nhọn thực sự nếu thiếu chính sách cạnh tranh. Có thể nói, chính sách cạnh tranh là một công cụ chống lại mặt trái của chính sách phát triển mũi nhọn nói riêng và chống lại sự lũng đoạn của các doanh nghiệp độc quyền nói chung. Sự ra đời của pháp luật cạnh tranh là kết quả của quá trình đấu tranh chống lại sự lũng đoạn của các doanh nghiệp lớn. Tuy nhiên, đây không phải là cuộc chiến đơn giản.

Tại Hoa Kỳ, trước khi đạo luật chống độc quyền được ban hành, nền kinh tế nước này đã trải qua một giai đoạn các nhà tư bản đã liên kết với nhau lũng đoạn nền kinh tế. Đến năm 1890, đạo luật Sherman ra đời, trao cho chính quyền liên bang quyền tiến hành điều tra xử lý các hành vi độc quyền và giải tán các liên minh độc quyền này. Nhưng trong vài năm sau đó, việc thực thi quyền này của chính quyền chưa nhận được sự ủng hộ của Tòa án tối cao. Sau khi lên nắm chính quyền, Tổng thống Theodore Roosevelt đã khởi xướng một chiến dịch chống lũng đoạn trên toàn nước Mỹ và đạo luật Sherman đã phát huy hiệu quả. Thành công đầu tiên của chính sách chống độc quyền tại Hoa Kỳ là vào năm 1904, khi Tòa án tối cao đã đứng về phía Chính phủ trong vụ xử lý và giải tán Công ty chứng khoán miền Bắc - một liên minh độc quyền trong ngành vận tải đường sắt4.

Sự ra đời và triển khai pháp luật chống độc quyền tại Hàn Quốc cũng gặp những khó khăn tương tự. Vào năm 1963, Chính phủ đã cố gắng trình dự luật về cạnh tranh nhưng không thành công. Điều mà Chính phủ Hàn Quốc lúc đó quan tâm là nhằm ổn định giá cả và chống đầu cơ, lũng đoạn. Tuy nhiên, khi vấn đề này được đưa ra Quốc hội đã bị bác bỏ với lý do Chính phủ chưa chứng minh được sự cần thiết của nó. Nhưng thực tế, sự thất bại đó của Chính phủ là do các tập đoàn tư bản lũng đoạn đã vận động hành lang để Quốc hội không thông qua dự luật này. Điều này cho thấy hành vi lũng đoạn của các doanh nghiệp lúc này đã không chỉ còn diễn ra trên phạm vi thị trường. Cho tới tận năm 1980, luật chống độc quyền và thương mại công bằng của Hàn Quốc mới được thông qua và triển khai trên thực tế.

Có thể thấy, sau một thời gian tạo điều kiện cho các doanh nghiệp lớn đủ sức mạnh chiếm lĩnh được thị trường nước ngoài, Chính phủ các nước đã nhận thấy mối nguy hại của các doanh nghiệp này đối với thị trường trong nước. Do vậy các nước đã tăng cường việc thực thi pháp luật chống độc quyền và kiên quyết xử lý các hành vi lũng đoạn thị trường của các doanh nghiệp lớn.

Tại Hoa Kỳ, đã có rất nhiều tranh luận nảy sinh xung quanh vấn đề nên hay không nên theo đuổi chính sách phát triển mũi nhọn cũng như cân nhắc mối quan hệ giữa chính sách này với chính sách chống độc quyền. Các học giả Hoa Kỳ cho rằng, Chính phủ nên sử dụng các phương thức khác để phát triển nền kinh tế hơn là tập trung sức mạnh cho một số doanh nghiệp bằng phương thức tích tụ như trên, bởi lẽ phương thức này chỉ đem lại lợi ích trong ngắn hạn. Lý do mà các chuyên gia đưa ra là việc tích tụ như vậy sẽ dẫn tới một mặt trái cố hữu của vấn đề là tại các thị trường có mức độ tập trung cao thường xuất hiện hành vi hạn chế cạnh tranh và ngăn cản sự phát triển của khoa học kỹ thuật. Trong vụ án Klor’s Inc., v. Broadway-hale Inc, Tòa án tối cao liên bang Hoa Kỳ đã cho rằng “không thể chấp nhận một hành vi nguy hiểm như vậy chỉ với lý do nạn nhân chỉ là một doanh nghiệp nhỏ và sự phá sản của anh ta không mảy may ảnh hưởng tới sự phát triển của nền kinh tế5”. Kết luận đó của Tòa án tối cao liên bang cho thấy quan điểm không chấp nhận lý do hy sinh lợi ích của nhóm các doanh nghiệp nhỏ để tăng cường sức mạnh cho nhóm doanh nghiệp độc quyền nhằm tăng khả năng cạnh tranh của quốc gia. Do vậy, điều quan trọng đối với mỗi quốc gia khi muốn phát triển nền kinh tế một cách bền vững là cần quan tâm tới việc thực thi hiệu quả pháp luật cạnh tranh, vì đây là công cụ để đảm bảo sự công bằng cho các doanh nghiệp nhỏ cũng như đảm bảo tính hiệu quả của nền kinh tế.

Thực tế tại Hoa Kỳ đã cho thấy dù các quan điểm ủng hộ và phản đối luôn là rất gay gắt với nhau nhưng để đạt được mục đích phát triển kinh tế của mình, Chính phủ vẫn áp dụng một cách linh hoạt các chính sách này.


3. Chính sách cạnh tranh không phải là tác nhân bóp nghẹt quá trình tích tụ nhằm tăng cường khả năng cạnh tranh ra bên ngoài:
Như phần trên đã phân tích, giai đoạn đầu của sự phát triển nền công nghiệp của các quốc gia luôn đi cùng với các chính sách bảo hộ. Các chính sách này ban đầu luôn không được gắn với chính sách cạnh tranh. Việc để các tập đoàn được tự do thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tích tụ một cách thái quá, thiếu kiểm soát đã khiến chúng trở thành hiểm họa cho nền kinh tế. Do vậy, chính sách cạnh tranh là một công cụ để chống lại những hành vi lũng đoạn và đảm bảo tính hiệu quả cho nền kinh tế. Tuy nhiên, khi chính sách cạnh tranh được thực thi một cách thái quá cũng sẽ gây tổn hại cho nền công nghiệp, đặc biệt là với những nền công nghiệp đang ở giai đoạn mới phát triển và phải đối chọi với những đối thủ khổng lồ từ bên ngoài. Vì vậy, bản thân chính sách cạnh tranh cũng không thể đứng ngoài hoạt động xây dựng mũi nhọn kinh tế của quốc gia. Chính sách cạnh tranh của các nước đều đã đưa ra những trường hợp miễn trừ đối với các trường hợp tập trung kinh tế hoặc thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hướng ra ngoài lãnh thổ. Nói cách khác, pháp luật cạnh tranh tạo cơ chế nới lỏng có điều kiện và có kiểm soát với các thỏa thuận hạn chế hoặc các vụ tập trung kinh tế nếu chúng không gây hại cho nền kinh tế trong nước và nhằm tăng cường khả năng cạnh tranh với đối thủ bên ngoài.

Nhật Bản là một quốc gia có nền công nghiệp phát triển trên thế giới. Giai đoạn đầu phát triển công nghiệp, Nhật Bản cũng đã áp dụng các chính sách phát triển mũi nhọn. Tuy nhiên, so với Hàn Quốc, chính sách của Nhật Bản có một số điểm khác biệt. Tại thời điểm sau Chiến tranh thế giới thứ 2, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng, các quy định về chống độc quyền do Mỹ áp dụng tại Nhật Bản đã không tồn tại trên thực tế. Thời điểm đó, chính quyền Nhật Bản cũng ưu tiên các mục tiêu phát triển quốc gia hơn đảm bảo tính cạnh tranh của thị trường6. Để khuyến khích xuất khẩu và đẩy mạnh năng suất, Bộ Thương mại quốc tế và công nghiệp Nhật Bản (MITI) đã khuyến khích việc hình hành các Cartel và tập trung kinh tế trong các ngành. Tuy nhiên, MITI có cách làm rất độc đáo nhằm hạn chế mặt trái của chính sách này, đó là đưa ra hướng dẫn để các doanh nghiệp lớn đầu tư và mở rộng khả năng sản xuất phù hợp với thị phần hiện tại, không doanh nghiệp nào được mở rộng quá tới mức có thể làm bóp méo thị trường. Do đó, Chính phủ vừa kiểm soát được tính hiệu quả của họat động đầu tư vừa đảm bảo được môi trường cạnh tranh. Nhìn một cách tổng thế, chính sách này của Nhật Bản có 12 điểm7, trong đó điểm thứ 7 là chủ động nới lỏng việc thực thi pháp luật về chống độc quyền. Chính sách của Nhật Bản có thể là một mô hình thành công trong việc tập trung vào thúc đẩy xuất khẩu và duy trì thị trường ở cấu trúc độc quyền nhóm thay vì tập trung nguồn lực vào một doanh nghiệp mũi nhọn nào đó. Như vậy có thể thấy, Nhật Bản cũng áp dụng chính sách phát triển mũi nhọn theo hướng tạo ra một bộ phận các doanh nghiệp có quyền lực thị trường trong các ngành. Tuy nhiên, chính sách này được kết hợp với một cơ chế giám sát chặt chẽ với chính sách cạnh tranh nhằm tăng cường sức mạnh doanh nghiệp nội địa nhưng vẫn ngăn chặn các hành vi lũng đoạn, cản trở cạnh tranh của các doanh nghiệp sau khi đã có được quyền lực thị trường.

Khác với trường hợp của Nhật Bản, lịch sử phát triển của chính sách cạnh tranh tại Hoa Kỳ cho thấy nó luôn được đặt trong mối quan hệ tương tác với chính sách phát triển công nghiệp và hai chính sách này được áp dụng linh hoạt tùy vào từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế. Theo các nhà nghiên cứu, sau thành công năm 1904 với vụ giải tán Công ty chứng khoán miền Bắc và một số vụ trong những năm sau đó thì hoạt động chống độc quyền lại giảm sút một cách đáng kể vào những năm 1920. Đến thời Tổng thống Franklin Delano Roosevelt lên cầm quyền (1933-1945), Hoa Kỳ đã thông qua nhiều đạo luật bổ sung cho luật Sherman và hoạt động chống độc quyền lại được thực thi một cách mạnh mẽ trở lại8. Cho dù những năm 1976 các đạo luật bổ sung vẫn được ban hành, nhưng trong những năm 1980 rất ít các phi vụ tập trung kinh tế bị cấm và lúc đó, Ủy ban thương mại liên bang cùng Bộ Tư pháp đã ban hành những giải thích mang tính nới lỏng các quy định của luật chống độc quyền. Sau đó, pháp luật chống độc quyền lại được thực thi một cách cứng rắn hơn vào những năm 1990. Như vậy, khi nhìn vào lịch sử của quá trình thực thi pháp luật cạnh tranh tại Hoa Kỳ, chúng ta có thể thấy đây là một quá trình thăng trầm, biến động theo các chiều hướng khác nhau. Điều này được lý giải bởi tính hợp lý của việc áp dụng chính sách cạnh tranh đối với điều kiện thực tế của nền kinh tế và tính song hành của chính sách này với chính sách phát triển mũi nhọn nói riêng và chính sách phát triển kinh tế nói chung.

Hơn thế nữa, Hoa Kỳ còn ban hành đạo luật Webb-Pomerene về hỗ trợ xuất khẩu thông qua miễn trừ các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tập trung kinh tế. Mục 62 Luật Webb-Pomerene quy định các hiệp hội doanh nghiệp thực hiện các hành vi bị cấm theo quy định của luật Sherman (như các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh) sẽ được miễn trừ nếu các hành vi này được thực hiện trong quá trình xuất khẩu hàng hóa và chỉ với mục đích xuất khẩu hàng hóa, không gây cản trở thương mại nội địa và không hạn chế cạnh tranh với các đối thủ cạnh tranh nội địa. Ngoài ra, Mục 63 quy định việc mua bán, nắm giữ cổ phần hoặc tài sản của các doanh nghiệp khác chỉ nhằm mục đích tăng cường hoạt động xuất khẩu sẽ không bị hạn chế, trừ trường hợp việc nắm giữ đó gây hạn chế cạnh tranh trong nội địa. Các quy định này cho thấy, Hoa Kỳ thể hiện rõ chính sách cạnh tranh của họ chỉ nhằm vào các hành vi có khả năng lũng đoạn thị trường trong nước, còn đối với các hành vi gây hạn chế cạnh tranh chỉ nhằm mục tiêu tăng cường hoạt động xuất khẩu sẽ được miễn trừ.

Tương tự như Hoa Kỳ, Luật Cạnh tranh của Việt Nam cũng có các quy định miễn trừ cho một số thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và tập trung kinh tế. Điểm e khoản 1 Điều 10 quy định thoả thuận hạn chế cạnh tranh quy định tại khoản 2 Điều 9 được miễn trừ có thời hạn nhằm hạ giá thành, có lợi cho người tiêu dùng và tăng cường sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khoản 2 Điều 19 cũng quy định tập trung kinh tế bị cấm quy định tại Điều 18 có thể được xem xét miễn trừ nếu việc tập trung kinh tế có tác dụng mở rộng xuất khẩu hoặc góp phần phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ kỹ thuật, công nghệ. Quy định này cho thấy, chính sách cạnh tranh Việt Nam cũng có miễn trừ cho các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và các tập trung kinh tế nếu chúng nhằm mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, nhìn ở một khía cạnh khác thì những quy định miễn trừ này lại thể hiện sự mâu thuẫn của chính sách cạnh tranh giữa các nước với nhau. Các nước có luật chống độc quyền đều quy định luật của mình được áp dụng đối với cả các hành vi của các doanh nghiệp thực hiện ngoài lãnh thổ quốc gia nhưng có ảnh hưởng tiêu cực đến thị trường nước mình. Hoa Kỳ là một quốc gia điển hình trong việc điều tra xử lý các hành vi hạn chế cạnh tranh thực hiện ngoài lãnh thổ. Đạo luật Sherman quy định cấm các hành vi thỏa thuận ngay cả khi chúng được thực hiện tại các quốc gia ngoài lãnh thổ Hoa Kỳ nhưng gây cản trở hoạt động thương mại trên thị trường Hoa Kỳ. Trên thực tế, cơ quan chống độc quyền của Hoa Kỳ đã điều tra và xử lý thành công nhiều vụ việc loại này. Trong giai đoạn hiện nay, do các doanh nghiệp thường thực hiện các hành vi trên phạm vi nhiều quốc gia, do vậy, cơ quan chống độc quyền của các quốc gia đều muốn nhận được sự hợp tác của các đồng nghiệp nước ngoài. Đặc biệt là việc khám xét và bắt giữ các doanh nghiệp và cá nhân thực hiện thỏa thuận trên lãnh thổ nước ngoài. Vậy, khi các cơ quan cạnh tranh cần đến nhau để xử lý các Cartel xuyên quốc gia thì chính sách của từng quốc gia miễn trừ các thỏa thuận không gây hại cho thị trường nội địa như trên có thực sự hợp lý và có thể tồn tại? Sự mâu thuẫn này giống như việc hàng xóm giúp chúng ta bắt kẻ đã lấy trộm đồ nhà mình, nhưng chúng ta lại dung túng cho kẻ đã trộm nhà hàng xóm chỉ vì lý do hắn đã không lấy gì của nhà mình.

4. Vai trò bảo hộ của chính sách cạnh tranh
Có nhiều quan điểm vẫn cho rằng, chính sách cạnh tranh và chính sách phát triển mũi nhọn luôn ở thế đối nghịch nhau. Tuy nhiên, chính sách cạnh tranh không những chỉ hỗ trợ một cách đồng bộ với chính sách phát triển mũi nhọn mà ở một khía cạnh nào đó bản thân chính sách cạnh tranh còn đóng vai trò bảo hộ đối với ngành sản xuất trong nước. Bàn về vấn đề này, Massimoto Motta cho rằng, chính sách cạnh tranh cũng có thể được coi là một dạng chính sách công nghiệp hữu hiệu. Ông cho rằng, một số doanh nghiệp trong một số ngành nhất định khó có thể phát triển được nếu thiếu sự che chở của chính sách cạnh tranh và trợ cấp hoặc sự miễn trừ của pháp luật cạnh tranh.

Khía cạnh này của chính sách cạnh tranh có thể được nhìn thấy qua trường hợp của Trung Quốc. Dù là một quốc gia ban hành Luật chống độc quyền muộn (tháng 8/2008) nhưng Trung Quốc đã thể hiện mục tiêu bảo hộ ngành sản xuất trong nước khá rõ. Ngoài các quy định về kiểm soát tập trung kinh tế cơ bản khác, Điều 31 Luật chống độc quyền Trung Quốc quy định “Trong trường hợp nhà đầu tư nước ngoài mua và kiểm soát một doanh nghiệp trong nước hoặc thực hiện bất kỳ hành vi tập trung kinh tế nào mà có liên quan đến an ninh quốc gia thì ngoài các thủ tục kiểm soát theo quy định của Luật chống độc quyền, còn phải tiến hành trình tự thủ tục đánh giá tác động tới an ninh quốc gia theo quy định của pháp luật”. Bảo vệ an ninh quốc gia đương nhiên là một lý do chính đáng bởi quốc gia nào cũng sẽ làm như vậy. Tuy nhiên, đây là một lý do rất khó định lượng và nằm ngoài khả năng phân tích của kinh tế học cũng như luật học. Việc đánh giá yếu tố an ninh quốc gia sẽ phụ thuộc nhiều vào ý chí chính trị và do vậy, quy định này rất dễ bị lợi dụng để tạo thành rào cản hoạt động tập trung kinh tế theo ý chí của cơ quan nhà nước.

Về vấn đề này, có nhiều người e ngại rằng chính sách chống độc quyền của Trung Quốc có thể được vận dụng làm công cụ để ngăn cản các doanh nghiệp lớn của nước ngoài mua lại các doanh nghiệp của Trung Quốc và đây có thể là một mối đe dọa đối với môi trường đầu tư. Vụ hãng Coca Cola của Mỹ bị cơ quan cạnh tranh Trung Quốc ngăn không cho mua lại hãng nước ngọt Huiyan với giá lên tới 2,4 tỉ đôla Mỹ là một ví dụ. Theo đánh giá của các chuyên gia, nếu thành công thì đây là vụ mua lại lớn nhất của nhà đầu tư nước ngoài trong lịch sử của Trung Quốc10. Cho dù các cơ quan có thẩm quyền của Trung Quốc cho rằng, việc mua bán này hoàn toàn thực hiện theo quy định của pháp luật chống độc quyền, nhưng theo các nhà phân tích thì đằng sau việc ngăn cản này chính là chủ nghĩa bảo hộ. Trung Quốc không muốn một thương hiệu lớn của mình rơi vào tay các doanh nghiệp nước ngoài. Chính sách này cũng nhận được sự ủng hộ của những người dân Trung Quốc. Cổng thông tin sina.com đã tiến hành khảo sát 108.754 cư dân mạng thì có 89.169 người (chiếm 81,99 %) phản đối vụ mua lại này vì đa số đều cho rằng, việc mua lại sẽ triệt tiêu một thương hiệu nội địa của họ11.

Theo nhà nghiên cứu Mei Xinyu của Viện Thương mại và hợp tác kinh tế Trung Quốc thì vụ sáp nhập nói trên chỉ có thể được chấp nhận nếu vượt qua được hai rào cản, một là các quy định về kiểm soát đối với các hành vi tập trung kinh tế giữa các doanh nghiệp có quyền lực thị trường và hai là, Huiyuan được coi là một thương hiệu nội địa nổi tiếng được bảo hộ12. Theo cách tiếp cận này thì rõ ràng rào cản thứ nhất có tính hợp lý hơn vì nó được thực hiện theo các quy định của pháp luật chống độc quyền, còn rào cản thứ hai là một rào cản khó được chấp nhận về mặt pháp lý. Tuy nhiên, rào cản thứ hai có thể được thực hiện thông qua việc thực hiện linh hoạt rào cản thứ nhất. Hay nói cách khác, chính sách cạnh tranh có thể được các quốc gia sử dụng làm công cụ hợp pháp hóa các hành vi bảo hộ doanh nghiệp nội địa.


5. Chính sách phát triển mũi nhọn và chính sách cạnh tranh tại Việt Nam:
Có thể nói, ở một góc độ nào đó, chính sách phát triển mũi nhọn của Việt Nam cũng đã được hình thành. Tuy nhiên, nếu như trường hợp của Hàn Quốc và Nhật Bản trong giai đoạn đầu phát triển công nghiệp, Chính phủ đã có những sự hỗ trợ trực tiếp đối với các ngành và thậm chí là hỗ trợ trực tiếp các doanh nghiệp thì Việt Nam lại khó có thể theo đuổi chính sách phát triển mũi nhọn theo cách này. Khác với hai quốc gia nói trên, khi một số ngành công nghiệp của Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển và cần sự hỗ trợ từ phía Nhà nước thì chúng ta đã là thành viên của WTO. Vì vậy, Chính phủ không thể thực hiện hoạt đông trợ cấp cho ngành hoặc cho doanh nghiệp. Do đó, bên cạnh các phương thức khác, hoàn thiện và thực thi chính sách cạnh tranh theo hướng nới lỏng có kiểm soát và áp dụng linh hoạt chức năng bảo hộ của chính sách này là một phương thức hữu hiệu để có thể khắc phục được khó khăn nêu trên.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, cho dù chính sách phát triển mũi nhọn cũng đã được hình thành, chính sách cạnh tranh đã có những sự tương hỗ cần thiết, nhưng việc triển khai phát triển mũi nhọn công nghiệp theo hướng kết hợp hai chính sách này như những phân tích ở trên, là chưa có.

Ngày 05/11/2009, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 101/2009/NĐ-CP về thí điểm thành lập, tổ chức, hoạt động và quản lý tập đoàn kinh tế nhà nước mà một trong các mục tiêu là tập trung đầu tư và huy động các nguồn lực hình thành nhóm công ty có quy mô lớn trong các ngành, lĩnh vực then chốt, cần phát triển, nâng cao khả năng cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tế. Nghị định này cũng đã xác định 11 ngành nghề kinh doanh được thí điểm áp dụng mô hình này.

Tuy nhiên, tập đoàn kinh tế xây dựng theo mô hình này sẽ hình thành tổ hợp doanh nghiệp trong đó có các doanh nghiệp kinh doanh đa ngành nghề. Các ngành nghề này được phân thành ba nhóm là ngành nghề kinh doanh chính, ngành nghề có liên quan và ngành nghề không liên quan13 (hai nhóm ngành nghề sau đây gọi là ngành nghề bổ sung). Như vậy, kết quả của quá trình hình thành này là các tập đoàn ngoài ngành nghề kinh doanh chính còn hoạt động kinh doanh đa ngành. Các doanh nghiệp trong tập đoàn liên kết và hỗ trợ nhau. Nhìn một cách tổng thể thì mô hình này sẽ đem lại cho nền kinh tế các tập đoàn phát triển theo chiều ngang với hình thức tự cung, tự cấp và sự cạnh tranh nhau giữa các tập đoàn. Trong một ngành nghề nhất định, tập đoàn này sẽ là kinh doanh chính còn một số tập đoàn khác lại là ngành kinh doanh bổ sung. Sự cạnh tranh có thể diễn ra theo chiều hướng doanh nghiệp mẹ của tập đoàn này sẽ cạnh tranh với các doanh nghiệp con của tập đoàn khác. Việc các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau không phải là tiêu cực, tuy nhiên, bản thân các tập đoàn được hình thành với nòng cốt là các Tổng công ty do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và xác định ngành nghề kinh doanh chính để phát triển, còn các ngành nghề khác chỉ để hỗ trợ ngành nghề kinh doanh chính, thì sự cạnh tranh khập khiễng này lại không thực sự hiệu quả.

Thứ nhất là Chính phủ chỉ có thể tập trung hỗ trợ cho các ngành nghề chính của các tập đoàn, tức là hỗ trợ cho hoạt động của công ty mẹ của các tập đoàn để phát triển các lĩnh vực chính của những tập đoàn này. Chính phủ không thể hỗ trợ cho tập đoàn đối với những hoạt động kinh doanh cả các ngành nghề bổ sung hay hỗ trợ các doanh nghiệp liên kết của các tập đoàn. Việc các tập đoàn kinh doanh các ngành nghề bổ sung là để hỗ trợ cho các ngành nghề chính và họ phải tự thân vận động trong các lĩnh vực này. Như vậy, trong một ngành nào đó là ngành chủ đạo của một tập đoàn này nhưng là ngành bổ sung của một số tập đoàn khác, thì liệu sự cạnh tranh có thực sự công bằng và sự cạnh tranh đó có thực sự cần thiết cho nền kinh tế?

Thứ hai, nếu sự cạnh tranh nói trên được diễn ra sòng phẳng thì tính hiệu quả cũng sẽ không thể giúp các tập đoàn vượt qua được hạn chế của mô hình này. Điều này có nghĩa là, trường hợp một tập đoàn nào đó kinh doanh hiệu quả tới mức hoạt động của họ trên thị trường của một ngành nghề bổ sung có thể cạnh tranh được và thậm chí là vượt được tập đoàn mà ngành nghề này là lĩnh vực kinh doanh chính, thì liệu mục tiêu kinh doanh của các tập đoàn có bị thay đổi? Thông thường, áp lực của cạnh tranh sẽ giúp các doanh nghiệp nâng cao hiệu quả và định vị mình trên thị trường. Tuy nhiên, trong trường hợp đó, với mô hình này thì một tập đoàn không thể đưa một ngành nghề kinh doanh bổ sung trở thành ngành nghề kinh doanh chính và ngược lại chỉ vì tính hiệu quả của doanh nghiệp trên các thị trường này. Như vậy, mô hình xây dựng tập đoàn phát triển đa ngành trong đó xác định một ngành chủ đạo sẽ tạo ra sự mâu thuẫn và mơ hồ trong chính sách phát triển. Nếu Chính phủ muốn theo đuổi chính sách hỗ trợ thì việc phát triển đa ngành sẽ vô tình biến sự hỗ trợ thành sự bất bình đẳng trong kinh doanh. Còn nếu Chính phủ muốn theo đuổi chính sách cạnh tranh thì như trên đã phân tích, liệu các tập đoàn sẽ có thể cạnh tranh theo kiểu khập khiễng như vậy và nếu có thể thì liệu họ có khả năng đảo ngược thứ tự ưu tiên các lĩnh vực kinh doanh? Còn nếu muốn theo đuổi cả hai chính sách thì mô hình này sẽ tạo ra một sự hỗn độn và có khả năng dẫn tới điểm mâu thuẫn thứ ba dưới đây.

Trường hợp Chính phủ hỗ trợ cho các tập đoàn một cách chung chung mà không nhằm vào ngành mũi nhọn của tập đoàn, thì với mô hình kinh doanh đa ngành, nguồn lực của Nhà nước sẽ bị phân tán cho nhiều ngành nghề và như vậy, mục tiêu xây dựng mũi nhọn sẽ bị phá sản. Các tập đoàn sẽ tận dụng sự hỗ trợ này để trang trải cho các hoạt động của mình trên các ngành kinh doanh bổ sung. Như vậy, thay vì được nhiều mũi nhọn gắn lại thành hàng rào đối phó với mối đe dọa từ bên ngoài thì Chính phủ sẽ nhận được các “viên bi tròn” bụ bẫm ít khả năng chống lại sự tấn công từ bên ngoài nhưng lại có khả năng lăn chèn lên các doanh nghiệp nội địa khác nhỏ hơn. Từ phân tích trên, có thể thấy, để triển khai một cách hiệu quả chính sách mũi nhọn tại Việt Nam cần phải xây dựng một mô hình phát triển các doanh nghiệp mũi nhọn, đặc biệt là mô hình phát triển các tập đoàn mà sự hỗ trợ của chính sách mũi nhọn là có điều kiện và kết hợp với sự giám sát và hỗ trợ của chính sách cạnh tranh.

Để có thể thực sự tạo ra được những mũi nhọn của nền kinh tế thì Việt Nam cần có chính sách gồm những điểm cơ bản sau đây:

- Lựa chọn mũi nhọn là những ngành chủ chốt và có lợi thế cạnh tranh cao, có vai trò là nền tảng phát triển các ngành công nghiệp khác;

- Khuyến khích các doanh nghiệp trong ngành đó cạnh tranh để nâng cao hiệu quả và có thể chọn ra một hoặc một số doanh nghiệp hiệu quả nhất để định hướng làm mũi nhọn;

- Hỗ trợ các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả trong ngành để nâng cao năng lực cạnh tranh trên nguyên tắc không trái với các quy định của WTO về chống trợ cấp;

- Tăng mối liên kết giá trị của các tập đoàn mũi nhọn;

- Chủ động nới lỏng các quy định của pháp luật cạnh tranh để gia tăng tích tụ, tăng quy mô để hướng ra thị trường quốc tế;

- Áp dụng linh hoạt pháp luật cạnh tranh để giảm tối đa nguy cơ các doanh nghiệp mũi nhọn này bị doanh nghiệp nước ngoài mua lại và kiểm soát;

- Tăng cường kiểm soát các hành vi lạm dụng vị trí độc quyền của các doanh nghiệp mũi nhọn để tránh gây nguy hại cho nền kinh tế trong nước.

*

* *

Cạnh tranh luôn được coi là động lực của sự phát triển. Một nền kinh tế muốn thực sự phát triển bền vững phải là một nền kinh tế có khả năng đảm bảo cho sự cạnh tranh tồn tại. Để phát triển nền kinh tế, chính sách phát triển ngành và chính sách phát triển mũi nhọn là hết sức cần thiết. Tuy nhiên, một vấn đề không thể xem nhẹ là, cần phải hạn chế các hành vi lũng đoạn gây tổn hại tới nền kinh tế trong nước. Một chính sách mũi nhọn chỉ thực sự hiệu quả và đem lại sự thịnh vượng bền vững khi và chỉ khi chính sách cạnh tranh là một bộ phận cấu thành quan trọng trong đó.

(1) Trong bài viết này tác giả tạm dùng tên gọi là chính sách phát triển mũi nhọn.

(2) The evolution of Competition - Vinod Dhall (trang 77).

(3) Would Enforcing Competition Law Compromise Industry Policy Objectives, Simon J. Evenett, University of Oxford.

(4) Northen securities company v.United States (http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0193-13293-ITM)

(5) Klor’s v. Broadway-hale stores, 359 U.S. 207 (1959), Chi tiết vụ án có thể được tiếp cận tại (http://caselaw.lp.findlaw.com/scripts/getcase.pl?court=us&vol=359&invol=207)

(6) Would Enforcing Competition Law Compromise Industry Policy Objectives - Simon J. Evenett, University of Oxford.

(7) Sherman Antitrust Act (http://www.infoplease.com/ce6/history/A0844878.html)

(8) Would Enforcing Competition Law Compromise Industry Policy Objectives - Simon J. Evenett, University of Oxford.

(9) Competition policy - theory and practice, Massimo Motta (trang 29).

(10) Coke and China - Wallstreet Journal, http://online.wsj.com/article/SB123740817780075807.html

(11) Coca-Cola’s Huiyuan offer sparks concern, http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-09/04/content_6999688.htm

(12) Coca-Cola to buy Huiyuan in largest China takeover - Reuters http://www.reuters.com/article/idUSHKG15315720080903

(13) Điều 6 Nghị định số 101/2009/NĐ-CP.

Phan Công Thành - Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương.
http://www.nclp.org.vn

 

(MKLAW FIRM: Bài viết được đăng tải nhằm mục đích giáo dục, phổ biến, tuyên truyền pháp luật và chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước không nhằm mục đích thương mại. Thông tin nêu trên chỉ có giá trị tham khảo và có thể một số thông tin pháp lý đã hết hiệu lực tại thời điểm  hiện tại vì vậy Quý khách khi đọc thông tin này cần tham khảo ý kiến luật sư, chuyên gia tư vấn trước khi áp dụng vào thực tế.)