1. Mười vụ án lớn xét xử lưu động

Có thể thấy ở nước ta, việc xét xử lưu động thường được áp dụng đối với các vụ án hình sự mà theo nhận định của cơ quan có thẩm quyền thì đó là những vụ án xảy ra do nhận thức pháp luật của cộng đồng và nhận thức pháp luật của bị cáo, người bị hại trong vụ án còn hạn chế và có xu hướng gia tăng do thiếu hiểu biết pháp luật nhằm mục đích tuyên truyền phổ biến và giáo dục pháp luật. Hầu hết mỗi năm trong hoạt động xét xử của các tòa án đều có tỷ lệ vụ án được xét xử lưu động. Có thể kể tới một số vụ án hình sự điển hình được xét xử lưu động để bạn đọc phần nào nhận định được tính chất của những vụ án đã được quyết định xét xử dưới hình thức xét xử lưu động.

- Ngày 20/8/2015 Tòa án nhân dân tỉnh Thanh Hóa mở phiên tòa xét xử lưu động tại trụ sở Ủy ban nhân dân phường Đông Hải, Thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa đối với bị cáo N.Đ.T về tội Giết người.

- Ngày 3/8/2016 Tòa án nhân dan tỉnh Bình Phước mở phiên tòa xét xử lưu động tại xã Long Bình để xét xử sở thẩm vụ án giết người cướp tài sản.

- Ngày 17/12/2015 Tòa án nhân dân tỉnh Bình Phước mở phiên toàn xét xử lưu động tại Trung tâm Hành chính huyện Chơn Thành, tỉnh Bình Phước để xét xử sơ thẩm vụ án thảm sát 6 người trong một gia đình ở Bình Phước.

- Ngày 25/12/2016 Tòa án nhân dân tỉnh Lào Cai đã mở phiên tòa xét xử lưu động vụ tại Trường Phổ thông Dân tọc bán trú Trung học cơ sở Trịnh Tường, xã Trinh Tường, Bát Xát, Lào Cai để xét xử bị cáo L.P.T về hành vi giết người, cướp tài sản.

- Ngày 26/6/2017 Tòa án nhan dân tỉnh Cao Bằng mở phiên tòa xét xử lưu động tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã Bạch Đằng, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng để xét xử bị cáo T.T.S về tội Giết người.

- Ngày 26/12/2019 Tòa án nhân dân tỉnh Điện Biên đã mở phiên tòa lưu động tại Sân Vận động Thành phố Điện Biên Phủ, tỉnh Điện Biên để xét xử 9 bị cáo trọng vụ án sát hại nữ sinh giao gà.

- Ngày 28/9/2020 Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Ngãi đã mở phiên tòa lưu động tại xã Ba Lế, huyện Ba Tơ, Quảng Ngãi xét xử sơ thẩm vụ án hình sự về tội Giết người. Vụ án này được tổ chức xét xử lưu động nhằm mục đích tuyên truyền, giáo dục pháp luật đồng thời cảnh tỉnh cho người dân về vấn nạn tin vào hủ tục lạc hậu "nghi kị cầm đồ thuốc độc" tại địa phương.

- Ngày 10/12/2020 Tòa án nhân dân tỉnh Kon Tum mở phiên tòa lưu động tại xã Pờ Y, huyện Ngọc Hồi xét xử công khai vụ án hình sự đối với bị cáo H.V.A về tội Vận chuyển trái phép chất ma túy.

- Ngày 27/4/2021 Tòa án nhân dân tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đã đưa ra xét xử lưu động vụ án "Mua bán người" tại Trung tâm văn hóa thị trấn Phước Hải, huyện Đất Đỏ đối với bị cáo V.T.H.L.

- Ngày 28/4/2022, Tòa án nhân dân Huyện Châu Thành (Hậu Giang) đã tổ chức xét xử lưu động tại Trường Trung học phổ thông Ngã Sáu đối với vụ án hình sự về tội tàng trữ trái phép chất ma túy nhằm thực hiện công tác tuyên truyền, đấu tranh, phòng, chống tội phạm và tệ nạn về ma túy, đồng thời nâng cao nhận thức cho các em học sinh về tác hại của tệ nạn ma túy trong học đường.

 

2. Khi nào vụ án được xét xử lưu động?

Ở khía cạnh pháp lý, xem xét hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chưa thấy có quy định nào ghi nhận các trường hợp cụ thể áp dụng hình thức xét xử lưu động. Tuy nhiên, trên thực tế, việc xét xử lưu động được áp dụng đối với các vụ án hình sự có tính chất nghiêm trọng, có tác động lớn đối với dư luận xã hội, đồng thời xuất phát từ sự thiếu hiểu biết pháp luật của người phạm tội. Việc đưa ra xét xử lưu động được cho rằng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhân dân.

Trước đây theo quy định tại Nghị quyết số 37/2012/QH13 đã có nội dung quy định như sau:

"Tòa án nhân dân tối cáo chỉ đạo các Tòa án tiếp tục đẩy mạnh việc tranh tụng tại phiên tòa....... Nâng tỷ lệ hòa giải thành các vụ việc dân sự và tăng số vụ án hình sự xét xử lưu động....

Tuy nhiên Nghị quyết này đã được thay thế bởi Nghị quyết số 96/2019/QH14 và tại Nghị quyết 96 không đề cập tới nội dung xét xử lưu động nữa.

Bộ luật tố tụng hình sự nước ta qua các thời kỳ đều ghi nhận nguyên tắc xét xử công khai. Tại Điều 25 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định 

"Tòa án xét xử công khai, mọi người đều có quyền tham dự phiên tòa, trừ trường hợp do Bộ luật này quy định. Trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người dưới 18 tuổi hoặc để giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự thì Tòa án có thể xét xử kín nhưng phải tuyên án công khai"

Tại khoản 1 Điều 16 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 có quy định:

"Tòa án nhân dân các cấp thông qua công tác xét xử tại trụ sở , lựa chọn các vụ án thích hợp có tính giáo dục cao để tổ chức xét xử lưu động nhằm phổ biến, giáo dục pháp luật cho người tham dự phiên tòa và nhân dân".

Như vậy, thông qua các căn cứ pháp lý nêu trên có thể thấy, pháp luật Việt Nam hiện hành chưa có quy định ghi nhận trường hợp cụ thể áp dụng hình thức xét xử lưu động vụ án hình sự mà giao quyền quyết định cho Tòa án nhân dân.

Về mặt bản chất xét xử lưu động là biểu hiện của hình thức xét xử công khai chỉ khác về địa điểm tổ chức xét xử, thay vì tại trụ sở tòa án thì xét xử lưu động thường được tổ chức tại chính nơi tội phạm xảy ra để đạt được mục đích phổ biến, giáo dục pháp luật đối với nhân dân tại địa phương đó nói riêng, nhân dân cả nước nói chung. Còn về trình tự, thủ tục vẫn phải tuân thủ theo đúng quy định pháp luật đối với một vụ xét xử.

Thông qua các vụ án hình sự đã được tổ chức xét xử lưu động trên thực tế có thể nhận thấy, các Tòa án nhân dân thường quyết định tổ chức xét xử lưu động đối với các vụ án hình sự có tính chất nghiêm trọng hoặc diễn ra phổ biển tại địa phương (giết người, cướp tài sản, mua bán, vận chuyển, tàng trữ trái phép chất ma túy).

 

3. Thẩm quyền phê duyệt, căn cứ xét xử lưu động

Căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 16 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật 2012 thì thẩm quyền quyết định tổ chức xét xử lưu động vụ án hình sự thuộc về Tòa án nhân dân các cấp.

Với mục đích chính yếu là tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật, do đó, việc quyết định tổ chức xét xử lưu động đối với một vụ án hình sự luôn căn cứ trên cơ sở tính chất của tội phạm tương quan tình hình thực tế tại địa phương.

Ví dụ: Tại tỉnh A, địa bàn huyện B thường xuyên có các tội phạm thực hiện hành vi mua bán/vận chuyển trái phép chất ma túy, để người dân thấy được hậu quả pháp lý (trách nhiệm hình sự) mà người phạm tội phải gánh chịu nhằm nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của người dân tại địa phương thì một số vụ án hình sự về các tội phạm này sẽ được Tòa án nhân dân lựa chọn để tổ chức xét xử lưu động.

Trên thực tế thì cũng có những trường hợp Tòa án quyết định xét xử lưu động đối với vụ án lớn, tính chất tội phạm cực kỳ nguy hiểm và gây chấn động trong dư luận, lien quan đến an ninh trật tự, an toàn xã hội.

 

4. Mục đích, ý nghĩa xét xử lưu động

Trên cơ sở quy định pháp luật ít ỏi cũng như tình hình thực tế triển khai công tác xét xử lưu động tại các Tòa án có thể thấy rõ mục đích tổ chức xét xử lưu động đó là hướng tới tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật trong nhân dân. 

Xét xử lưu động được cho rằng có ý nghĩa răn đe ngăn ngừa hành vi phạm tội, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật đồng thời góp phần định hướng đúng đắn dư luận xã hội về vụ án.

- Về mặt tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, mặc dù hiện nay đã có rất nhiều kênh thông tin để đông đảo người dân có thể tiếp cận được công tác xét xử của tòa án,. Nhưng cũng phải nhìn nhận thực tế tại các địa phương vùng sâu, vùng xa, vùng núi, vùng dan tộc ít người thì việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua các kênh thông tin đại chúng chưa thực sự hiệu quả. Song phiên tòa xét xử lưu động lại giải quyết được vấn đề này, nhiều người dân ở vùng sâu, vùng xa... chỉ khi được tham gia tại phiên tòa lưu động họ mới thực sự hiểu đúng và hiểu rõ các vấn đề pháp lý trong các vụ án đó.

- Xét xử lưu động  giúp người dân tại địa phương được tiếp cận tình tiết vụ án một cách chính xác. Bởi thực tế khi một vụ án hình sự xảy ra, theo thói quen các thông tin được truyền miệng sẽ dẫn tới tình trạng thông tin sai lệch gây hoang mang trong nhân dân. Do đó, khi trực tiếp tham gia buổi xét xử lưu động không những họ sẽ được tiếp cận những thông tin về vụ án chính xác nhất mà còn được chứng kiến, giám sát việc xét xử vụ án theo đúng trình tự pháp luật quy định, điều này giúp người dân hiểu thêm về thủ tục, trình tự xét xử vụ án cũng như có cơ hội đánh giá về việc tuân thủ pháp luật của cơ quan, người tiến hành tố tụng. 

- Xét xử lưu động cho rằng thể hiện tính dân chủ cao, người dân được trực tiếp tham gia giám sát thì đảm bảo hơn trong công tác tiến hành tố tụng của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền, góp phần đảm bảo lợi ích quốc gia, cộng đồng và công dân.

 

5. Có nên xét xử lưu động?

Các quy định về xét xử lưu động chưa được ghi nhận cụ thể, rõ ràng. Trên thực tế có rất nhiều quan điểm về việc có nên duy trì xét xử lưu động hay không? Phần lớn quan điểm cho rằng không nên duy trì xét xử lưu động xuất phát từ nhiều lý do.

Tại Hội nghị trực tuyến triển khai công tác Tòa án năm 2018, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Hòa Bình đã kết luận tiếp tục trình Quốc hội để từ năm 2018 dừng việc xét xử lưu động. Song trên thực tế cho thấy, chưa có quyết định nào được ban hành về việc hủy bỏ hình thức tổ chức xét xử này, và thực tế hiện nay, hàng năm, các tòa án vấn lựa chọn và tổ chức xét xử lưu động một số vụ án hình sự điển hình.

Như chúng ta đã biết, việc xét xử lưu động được tiến hành đúng là có mang lại hiệu quả tích cực trong việc phổ biến, tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật trong nhân dân. Song so với những hệ lụy mà nó mang tới trên thực tế thì việc cân nhắc nên hủy bỏ hình thức xét xử lưu động là có cơ sở:

Thứ nhất, việc xét xử lưu động tạo rất nhiều áp lực cho cả bị cáo, Hội đồng xét xử, viện kiểm sát và lực lượng công an.

Đối với bị cáo ngoài việc phải nhận hình phạt theo bản án, còn chịu cảnh bêu rếu trước đám đông, ảnh hưởng tới tinh thần. Điều này cũng gián tiếp ảnh hưởng tới người thân là cha, mẹ, vợ/chồng, con cái của bị cáo - những người hoàn toàn không có tội nhưng cũng phải đối mặt với sự phán xét, đánh giá của rất nhiều người tới xem tại phiên tòa lưu động. 

Đối với Hội đồng xét xử, Viện kiểm sát việc bị chi phối bởi tâm lý đám đông là không tránh khỏi, và thực tế đánh giá rằng, việc quyết định hình phạt thường nặng hơn so với xét xử  tại trụ sở Tòa án.

Đối với lực lượng công an do việc xét xử lưu động thường tổ chức ở các sân vận động, nhà văn hóa đôi khi là khoảng đất trống phù hợp....  với tính chất không gian mở như vậy sẽ đòi hỏi công tác nghiệp vụ trong việc đảm bảo an toàn cho bị cáo cũng như tòa bộ người tham gia quá trình xét xử cao hơn, áp lực hơn.

Thứ hai, xét xử lưu động có phần giảm đi tính tôn nghiêm và an ninh của phiên tòa. Điều này thể hiện ở chỗ nếu xét xử tại trụ sở Tòa án thì có đầy đủ các điều kiện đảm bảo tính uy nghiêm của người điều khiển phiên tòa, còn ở các phiên tòa xét xử lưu động cơ sở vật chất tạm bợ, khi người tham dự phiên tòa đồng ý với ý kiến của luật sư, kiểm sát viên, hội đồng xét xử thì vô tay, khi không đồng ý thì phản đối bằng việc la ó gây mất trật tự, nhốn nháo.

Thứ ba, xét xử lưu động có xâm phạm quyền con người của bị cáo

Điều này được lý giải rằng Bộ luật tố tụng hình sự quy định khi tiến hành tố tung, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân....(Điều 8) và tại Điều 11 Bộ luật này cũng quy định "Công dân có quyền được bảo hộ về danh dự, nhân phẩm.... mọi hành vi xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm đều bị xử lý theo pháp luật". Tuy nhiên, thực tế khi xét xử lưu động, tòa án chỉ quan tâm tới mục đích răn đe, cảnh báo chung trong cộng đồng mà chưa quan tâm đến danh dự, uy tín của bị cáo và thân nhân của họ. Điều này ảnh hưởng không nhỏ tới con đường hoàn lương, khả năng tái hòa nhập cộng đồng của họ sau này.

Như vậy, để xem xét có nên tiếp tục duy trì hình thức xét xử lưu động hay không, cơ quan có thẩm quyền hoạch định chính sách pháp luật phải giải quyết được các vấn đề tồn tại của xét xử lưu động và đặt chúng lên bàn cân với lợi ích mà xét xử lưu động mang lại. 

Trên đây là một số chia sẻ của chúng tôi về "xét xử lưu động vụ án hình sự". Hy vọng sẽ cung cấp tới bạn đọc những thông tin hữu ích trong vấn đề này. Mọi vướng mắc pháp lý trong lĩnh vực hình sự cần tham vấn ý kiến luật sư, bạn đọc vui lòng liên hệ  tới Hotline: 1900.6162 để được tư vấn hỗ trợ trực tiếp bởi Luật sư của Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác!