1. Bối cảnh và sự cần thiết của giáo dục về quản trị nhà nước và phòng,
chống tham nhũng

 

Tham nhũng về bản chất là hậu quả của quản trị nhà nước yếu kém. Lịch sử loài người cho thấy, để có thể tồn tại và phục vụ người dân một cách hữu hiệu theo đúng vị trí, vai trò và bản chất thực sự của nó, hoạt động quản trị của nhà nước phải kiềm chế và loại trừ được tham nhũng. Điều này càng đặc biệt đúng trong thời đại ngày nay, khi người dân ở khắp các quốc gia trên thế giới ngày càng đặt ra những đòi hỏi cao hơn cho các nhà nước của mình

Giống như các quốc gia khác, ở Việt Nam, các nhà nước từ thời phong kiến đến thời điểm hiện nay đều đã và đang phải nỗ lực ngăn chặn những hành vi tham nhũng của các nhân viên công quyền. Vấn đề hiệu lực, hiệu quả của quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng đã được đề cập trong pháp luật nước ta từ rất sớm. Từ thế kỷ XV, Bộ luật Hồng Đức thời Hậu Lê đã bao gồm một hệ thống quy định và chế tài khá toàn diện với các hành vi lạm quyền, tham nhũng3 mà sau đó được kế thừa và phát triển trong Bộ luật Gia Long của nhà Nguyễn. Ngay những ngày đầu thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là nước Cộng hòa XHCN Việt Nam), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký một loạt sắc lệnh quan trọng có liên quan đến phòng, chống các hành vi quan liêu, hối lộ.Điều này cho thấy Đảng và Nhà nước đã nhận thức rõ nguy cơ, tác hại của sự lạm quyền, tham nhũng với ý nghĩa là một căn bệnh quyền lực và có hành động đối phó từ rất sớm. Những nỗ lực đó được kế thừa và phát triển trong suốt những năm tháng chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ để bảo vệ nền độc lập và thống nhất Tổ quốc. Qua hơn 25 năm kể từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng công cuộc Đổi Mới (1986), đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn về mọi mặt. Những kết quả đạt được từ việc đổi mới hệ thống chính trị, cơ chế quản lý kinh tế, cải cách hành chính, cải cách tư pháp, hoàn thiện hệ thống pháp luật và hội nhập quốc tế tạo ra tiền đề quan trọng cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Tuy nhiên, cùng với những thành tựu đã đạt được, công cuộc đổi mới, phát triển đất nước đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ, thách thức to lớn, trong đó đặc biệt là tệ quan liêu, lạm quyền, tham nhũng. Mặc dù trong những năm gần đây, hoạt quản trị nhà nước nói chung, công tác phòng, chống tham nhũng nói riêng ở nước ta đã đạt được những kết quả to lớn với một nền công vụ ngày càng được cải thiện, các vụ việc tham nhũng ngày càng bị phát hiện và xử lý nghiêm minh, qua đó góp phần xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh

Tuy nhiên, xét chung, quản trị nhà nước ở nước ta hiện vẫn còn nhiều hạn chế, tình hình tham nhũng vẫn còn khá phổ biến và diễn biến phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước. Tham nhũng hiện vẫn được xem là ‘giặc nội xâm’, là ‘quốc nạn”, là vật cản lớn cho thành công của công cuộc đổi mới và phát triển của nước ta, đe dọa không chỉ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước mà cả sự ổn định chính trị và sự tồn vong của chế độ. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng ở nước ta trong thời gian qua, trong đó bao gồm tình trạng thiếu hiểu biết về các vấn đề liên quan đến quản trị nhà nước tốt, cũng như về phòng, chống tham nhũng…Thực trạng đó đòi hỏi cần thúc đẩy, nâng cao hiệu quả và triển khai các hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dục về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng dưới nhiều hình thức và cho nhiều đối tượng khác nhau. Tiếp cận từ một góc độ khác, tuyên truyền, giáo dục về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng còn là một cần thiết cho quá trình hội nhập quốc tế của nước ta. Việt Nam hiện đã hội nhập quốc tế rất sâu rộng, đã tham gia hầu hết thiết chế thương mại toàn cầu và khu vực chủ yếu mà trong đó đặt ra rất nhiều yêu cầu mới về quản trị nhà nước. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng là thành viên của Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) và nhiều thỏa thuận, cơ chế khu vực có liên quan đến vấn đề này. Trong thời gian gần đây, nNhà nước ta cũng đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương), EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu), UKVFTA (Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Vương quốc Anh), RCEP (Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực) mà trong đó có nhiều quy định về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng. Vì vậy, việc tổ chức các hoạt động giáo dục về quản trị nhà nước và phòng, chống thamn nhũng cũng góp phần thực hiện nghĩa vụ quốc gia trong các điều ước và hiệp định thương mại quốc tế đã nêu.

Ở Việt Nam, tuyên truyền, giáo dục về quản trị nhà nước phòng, chống tham nhũng đã được đề cập trong nhiều văn kiện của Đảng, tiêu biểu như Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa X) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí” (Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 21 tháng 8 năm 2006). Những vấn đề này cũng được đề cập trong nhiều văn bản pháp luật của nhà nước, trong đó tiêu biểu là các Luật PCTN năm 2005 (sửa đổi, bổ sung các năm 2007, 2012), Luật PCTN năm 2018, Luật cán bộ công chức 2008 (sửa đổi 2019), Luật viên chức 2010 (sửa đổi 2019), Luật thực hành tiết kiệm chống lãng phí 2013... Những vấn đề trên cho thấy sự cần thiết và nhu cầu cấp thiết của việc thúc đẩy giáo dục về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng ở nước ta trong thời gian tới,n đặc biệt là ở các trường đại học.

 

2. Mục đích, ý nghĩa của giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham

nhũng.

2.1. Mục đích

 

Một trong những mục tiêu cơ bản của giáo dục quản trị Nhà nước là nhằm  củng cố những giá trị đạo đức, cụ thể như sự trung thực, liêm chính và lòng tự trọng của con người, đặc biệt là của các nhân viên công quyền. Ngoài ra, giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng còn nhằm thúc đẩy ý thức, thái độ, nhiệt huyết với việc phục vụ người dân và chống tham nhũng, và đặc biệt là phổ biến kiến thức về quản trị nhà nước tốt cũng như phương pháp phòng ngừa, xử lý những hành vi tham nhũng cho mọi đối tượng trong xã hội. Ở đây, giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng giúp mọi công dân và viên chức nhà nước hiểu được các quyền và nghĩa vụ của mình trong khi thực thi quyền lực hoặc tiếp cận với các dịch vụ công; và ở một góc độ rộng hơn, trong khi tham gia các hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Liên quan đến khía cạnh này, theo tổ chức Minh bạch quốc tế (Transperancy International), giáo dục phòng, chống tham nhũng có thể coi là quá trình xây dựng nhu cầu/đòi hỏi (demand) về trách nhiệm giải trình (accountability) trong hoạt động của chủ thể trong xã hội, đặc biệt là các cơ quan công quyền.

2.2. Ý nghĩa

 

Nhìn nhận một cách cụ thể hơn, giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng tác động đến cuộc chiến chống quan liêu, tham nhũng ở hai cấp độ:

Thứ nhất, nó giúp các cá nhân trong xã hội, đặc biệt là các nhân viên công quyền, tăng cường khả năng kiềm chế những hành động sai trái, phi pháp, thay vào đó bằng những hành động đạo đức, hợp pháp. Thực tế là mỗi cá nhân trong xã hội hàng ngày đều phải đối mặt với những xung đột về các giá trị, và thường xuyên rơi vào những hoàn cảnh khó xử, chẳng hạn như liệu có nên đưa tiền hối lộ cho cảnh sát giao thông để có thể được đi ngay thay cho việc phải đổi hướng để đi đến nộp phạt ở kho bạc? hoặc liệu có nên nhận ‘tiền cám ơn’ của một người để ưu tiên giải quyết thủ tục hành chính cho người đó?...Giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng giúp mọi người có khả năng phân tích rõ hơn những tình huống xung đột dạng này, từ đó đưa ra những quyết định đúng đắn, phù hợp với các chuẩn mức đạo đức xã hội và các quy định pháp luật về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng.

Thứ hai, ở cấp độ cao hơn, thông qua việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng, giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng giúp xây dựng một nền văn hóa minh bạch, liêm chính mà trong đó mọi người đều “nói không” với các hành vi lạm quyền, tham nhũng, cả chủ động (ví dụ, đưa hối lộ), và bị động (ví dụ, nhận hối lộ) cũng như đềcó tinh thần đấu tranh không khoan nhượng với những hành vi lạm quyền, tham nhũng.

Cuối cùng, cần thấy rằng giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng không phải là một hoạt động riêng biệt, mà thường là một phần hoặc được kết hợp với các hoạt động giáo dục khác rộng hơn, ví dụ như giáo dục công dân, giáo dục đạo đức nói chung, giáo dục đạo đức công vụ, đạo đức nghề nghiệp nói riêng, và kể cả giáo dục về quyền con người, quyền công dân. Giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng cũng cần hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm các hoạt động văn học, nghệ thuật, chính trị, xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng…mà có tác dụng thúc đẩy những giá trị và chuẩn mực đạo đức, tư cách của con người như sự chính trực, trung thực, ý thức trách nhiệm… Theo nghĩa đó, để có thể thực hiện có hiệu quả hoạt động giáo dục quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng, cần có quyết tâm chính trị cao của Nhà nước và sự tham gia rộng rãi của tất cả các chủ thể trong xã hội.

Ở Việt Nam, trên thực tế, giáo dục về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng từ lâu đã được xác định là một trong những chủ trương, chính sách, giải pháp quan trọng trong việc xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân và đấu tranh phòng, chống tham nhũng. Theo tinh thần các nghị quyết của Đảng và văn bản pháp luật của Nhà nước về vấn đề này mà đã đề cập ở mục trên, xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân và phòng, chống tham nhũng là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị và toàn thể nhân dân, trong đó có các cơ sở giáo dục, đào tạo. Điều này được phản ánh cụ thể trong Đề án đưa nội dung phòng, chống tham nhũng vào chương trình giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng ban hành kèm theo Chỉ thị số 137/2009/QĐ/Ttg, theo đó, mục tiêu chung của Đề án là:‘…nâng cao nhận thức, trách nhiệm và xây dựng thái độ, ý thức tự giác cho cán bộ, công chức, học sinh, sinh viên trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng”, đồng thời nhằm “..phát huy vai trò của xã hội, của các cơ quan nhà nước, qua đó tạo ra phong trào sâu rộng đấu tranh phòng, chống tham nhũng, từng bước hình thành văn hóa chống tham nhũng”.

3. Mối quan hệ giữa môn học Quản trị nhà nước và phòng chống tham nhũng với các môn học khác

 

Như phần trên đã nêu, là một môn học nằm trong hệ thống các khoa học xã hội nên Quản trị nhà nước và phòng chống tham nhũng liên quan mật thiết với các ngành khoa học xã hội khác, như Triết học, Chính trị học, Tâm lý học...

Nhưng trước hết, là một bộ phận của các khoa học pháp lý, nên môn học Quản trị nhà nước và phòng chống tham nhũng liên quan nhiều hơn cả đến các môn Luật Hiến pháp, Luật Hành chính; Luật nhân quyền; Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự... Đối với môn Luật Hiến pháp, với tư cách là đạo luật tối cao, hiến pháp cần tạo ra nền tảng thể chế để quản trị nhà nước và phòng chống tham nhũng. Các đạo luật đề cập đến các vấn đề cụ thể của quản trị nhà nước và phòng chống tham nhũng khó có thể có hiệu lực trên thực tế nếu như hiến pháp không thiết lập được cơ chế kiềm chế, kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả - một yêu cầu đầu tiên để quản trị nhà nước tốt và phòng chống tham nhũng. Quan liêu, lạm quyền, tham nhũng là những căn bệnh gắn liền với các nhà nước, có nguyên nhân từ cấu trúc quyền lực nhà nước, nên nếu quyền lực nhà nướckhông được kiểm soát thì không có biện pháp nào có thể giải quyết được những vấn nạn này một cách triệt để. Đối với Luật Hành chính, với tư cách là luật điều chỉnh các mối quan hệ chấp hành và điều hành, tức là áp dụng pháp luật vào cuộc sống, luật hành chính phải được điều chỉnh theo nguyên tắc công khai, minh bạch để người dân cũng như những chủ thể khác trong xã hội có cơ hội kiểm tra, giám sát những quyết định của các cơ quan và nhân viên hành chính, từ đó phòng ngừa những hành vi quan liêu, lạm quyền, tham nhũng. Đối với luật nhân quyền, sự lạm quyền, tham nhũng xét đến cùng là sự vi phạm các quyền con người, cho nên những kiến thức về quyền con người có liên quan mật thiết với vấn đề quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng.

Trước hết, thông qua luật nhân quyền, từng cá nhân có thể nhận biết những quyền của mình để có những biện pháp hữu hiệu tự bảo vệ các quyền đó. Không ai có thể nhận biết sự vi phạm của nhà nước cũng như sự thiệt hại quyền lợi của họ bằng chính bản thân họ. Pháp luật phải tạo ra khuôn khổ pháp lý cho mọi cá nhân được tố cáo, khiếu nại mỗi khi quyền lợi của họ bị hoặc có nguy cơ bị xâm phạm từ phía các cơ quan hoặc quan chức nhà nước. Những khiếu nại, tố cáo của người dân đồng thời chính là cơ sở cho việc điều tra những hành vi quan liêu, lạm quyền, tham nhũng của các cơ quan và quan chức nhà nước trong quá trình thực thi công vụ. Đối với Luật Hình sự và Luật Tố tụng Hình sự, tham nhũng là một dạng tội phạm, vì thế việc phòng, chống tham nhũng cũng chính là phòng, chống tội phạm. Tuy nhiên, phòng, chống tội phạm tham nhũng có những yêu cầu đặc thù, xuất phát từ thực tế là dạng tội phạm này chủ yếu gắn với những người thực thi công vụ nhà nước. Chính vì vậy, phòng, chống tội phạm tham nhũng khó khăn, phức tạp hơn nhiều so với phòng, chống nhiều tội phạm thông thường, đặt ra nhu cầu thành lập các cơ quan tư pháp đặc biệt và trao cho cán bộ điều tra tội phạm tham nhũng những thẩm quyền đặc biệt, bao gồm việc được áp dụng một số thủ tục tố tụng đặc biệt. Do có sự liên hệ mật thiết, việc nghiên cứu môn học Lý luận và Pháp luật phòng chống tham nhũng sẽ bổ trợ và mở rộng sự hiểu biết về các môn học có liên quan đã nêu ở trên.

Trân trọng!