1. “Đặt con người vào vị trí trung tâm”
Cách tiếp cận dựa trên quyền hay còn được gọi là cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm đòi hỏi bất cứ chủ trương chính sách phát triển nào cũng trước hết phải xuất phát từ con người, từ lợi ích của con người và từ quan điểm bảo đảm quyền con người.
Đây là một quan niệm không mới mẻ đối với Việt Nam, vì tư tưởng này đã được Hồ Chí Minh đặt ra như là mục tiêu và lý tưởng phấn đấu suốt đời của Người: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn đến tột bậc, là làm cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, ai cũng có cái mặc, ai cũng được học hành”.
Quán triệt tư tưởng này của Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đưa ra các chủ trương, chính sách phát triển “đặt con người vào vị trí trung tâm” bắt đầu từ Đại hội VI đến nay. Ở Việt Nam, quyền con người được coi là một mục tiêu của cách mạng, được xác định là: “Chăm lo cho con người, bảo vệ quyền và về cơ bản lợi ích hợp pháp của mọi người; tôn trọng và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia”.
2. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII
Mục tiêu lớn của chính sách xã hội được đề cập trong Cương lĩnh, Đảng ta chỉ rõ: “Phát huy nhân tố con người trên cơ sở đảm bảo công bằng, bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ công dân; kết hợp tốt tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội; giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần; giữa đáp ứng các nhu cầu trước mắt với chăm lo lợi ích lâu dài; giữa cá nhân với tập thể và cộng đồng xã hội”
Quan điểm này của Đảng được xây dựng trên những cơ sở khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin và xuất phát từ đặc điểm lịch sử cụ thể của đất nước. Do đó, Đảng ta khẳng định phải kết hợp tăng trưởng kinh tế với việc thực hiện các chính sách xã hội nhằm đảm bảo sự phát triển hài hoà trong xã hội, trong đó con người được đặt vào vị trí trung tâm.
Đại hội toàn quốc lần thứ VII, Đảng ta xác định đẩy mạnh hơn nữa sự nghiệp giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ là quốc sách hàng đầu để phát huy nhân tố con người - động lực trực tiếp của sự phát triển. Tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 4 khoá VII, Đảng ta nhấn mạnh: “Con người là vốn quý nhất, chăm lo hạnh phúc con người là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta… Chúng ta cần tìm hiểu sâu sắc những giá trị lớn lao và ý nghĩa quyết định của nhân tố con người, chủ thể của mọi sáng tạo, mọi nguồn gốc của cải vật chất và văn hoá, mọi nền văn minh của các quốc gia, phải xuất phát từ tinh thần nhân văn sâu sắc nhằm phát triển con người toàn diện, xây dựng một xã hội công bằng, nhân ái, thiết lập quan hệ thật sự tốt đẹp và tiến bộ giữa con người với con người trong sản xuất và trong đời sống”.
Như vậy, những nội dung trong quan điểm này xét đến cùng là vì cuộc sống hạnh phúc của mỗi con người mà Đảng ta luôn quan tâm, là sự thể hiện tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh trong hiện thực cuộc sống.
3. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII
Đến Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, trong bối cảnh đất nước chuyển sang thời kỳ phát triển mới, với những thành tựu to lớn của hơn 10 năm đổi mới đã đưa nước ta ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, tạo điều kiện và tiền đề cần thiết để đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Tư tưởng chủ đạo của chiến lược con người là thực hiện “Chính sách xã hội đúng đắn vì hạnh phúc con người là động lực to lớn phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội”. Vấn đề con người và chiến lược con người đã được Đại hội cụ thể hoá thành các quốc sách lớn thích ứng với yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Đó là các chính sách nhằm phát huy nguồn lực con người và thực hiện công bằng xã hội. Mục đích cao nhất của hệ thống chính sách này nhằm phát triển trí tuệ của người Việt Nam, nguồn vốn quyết định nhất, quý giá nhất của chúng ta trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Trong khi công cuộc đổi mới đất nước đang đi dần vào chiều sâu và phải giải quyết những nhiệm vụ hết sức phức tạp thì Đảng ta chủ trương bằng mọi giá phải “Khơi dậy trong nhân dân lòng yêu nước, ý chí quật cường, phát huy tài trí của người Việt Nam, quyết tâm đưa nước nhà ra khỏi nghèo nàn và lạc hậu bằng khoa học và công nghệ”. Đồng thời, Đảng ta đã khẳng định: “Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và trong suốt quá trình phát triển. Công bằng xã hội phải thể hiện ở cả khâu phân phối hợp lý tư liệu sản xuất lẫn khâu phân phối kết quả sản xuất, ở việc tạo điều kiện cho mọi người đều có cơ hội phát triển và sử dụng tốt năng lực của mình”.
Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII về định hướng chiến lược phát triển giáo dục, đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000 đã thể hiện rõ quan điểm của Đảng là “lấy việc phát huy nhân tố con người là yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững”.
4. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX
Nhất quán tư tưởng chiến lược phát triển con người trong thời kỳ đổi mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã khẳng định: Xã hội ta là xã hội vì con người và coi con người luôn giữ vị trí trung tâm của sự phát triển kinh tế xã hội. Con người trước hết là tiềm năng trí tuệ, tinh thần, đạo đức, là nhân tố quyết định là vốn quý nhất của chúng ta trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội. Quan điểm đó được thực hiện ở chủ trương “phát triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng tiếp tục khẳng định: chiến lược con người phải nằm ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Mọi chủ trương, chính sách nhằm phát huy nhân tố con người đều xuất phát từ quan điểm cho rằng nhân dân là người sáng tạo ra lịch sử, là chủ nhân thực sự của xã hội, là chủ thể của mọi hành động kinh tế, văn hoá xã hội và mục tiêu của toàn bộ sự nghiệp cách mạng là phục vụ nhân dân.
Cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm là một trong những quan điểm chủ đạo của chính sách Đổi mới đã đem lại những thành quả đáng kể trong sự tiến bộ và phát triển nói chung và lĩnh vực đảm bảo các quyền kinh tế, văn hoá xã hội và chính trị nói riêng.
5. Việc vận dụng cách tiếp cận dựa trên quyển
Về mục tiêu và quan điểm thì có thể nói như vậy, nhưng việc vận dụng cách tiếp cận dựa trên quyển thành một yêu cầu tất yếu của mọi hoạt động và hành vi của con người trong cuộc sống, trở thành một nét văn hóa nhân quyền thì dường như vẫn còn phải đòi hỏi một sự nỗ lực lâu dài và bền bỉ. Chỉ xét riêng dưới góc độ của một nhóm dễ bị tổn thương là những người có HIV/AIDS đã có thể thấy rằng, mặc dù cũng như các bệnh nhân khác, họ có đầy đủ các quyền công dân và quyền con người như quyền được bảo vệ tính mạng, quyền danh dự, quyền được tham gia, tự do hôn nhân, học tập, làm việc, hưởng thụ các chế độ bảo hiểm và an ninh xã hội, được chăm sóc sức khoẻ..., tuy nhiên trên thực tế, thái độ và hành động, hành vi và cả chính sách đối với người có HIV/AIDS không phải đã bảo đảm được những quyền này cho họ, ngược lại, họ thường phải chịu sự kỳ thị của xã hội, của cộng đồng và cửa ngay những người thân trong gia đình. Đặc biệt là các em nhỏ sinh ra đã là nạn nhân do cha mẹ là những người có HIV/AIDS, các em là những nạn nhân vô tội nhưng - qua rất nhiều trường hợp mà đài, báo đã đưa tin có thể nhận thấy rằng - quyển của các em đang bị vi phạm nghiêm trọng. Ví dụ, năm 2006, chị Trương Hồng Tâm, một nhân viên xã hội nhận nuôi cháu Thanh Hiền từ khi cháu mấy tháng tuổi bị những kẻ nghiện hút đưa đi ăn xin vạ vật khắp nơi sau khi mẹ chết vì HIV, xin cho cháu (đã lên 3 tuổi) nhập học tại trường mầm non Hoàng Mai (Gò Vấp). Chừng một tháng sau, nhà trường đã yêu cầu chị Tâm nộp giấy xét nghiệm HIV cho cháu vì phát hiện ra mẹ cháu đã chết vì căn bệnh này và nghe nói cháu cũng có HIV. Chị Tâm chạy vạy xin cho cháu Hiền sang học ở Trường Đức Tuấn (Gò Vấp) song chỉ được một thời gian ngắn nhà trường cũng yêu cầu chị nộp giấy xét nghiệm HIV của cháu, kết quả là chị đành cho cháu nghỉ học. Chị Tâm kể: “Tôi đau lòng khi thấy Hiền suốt ngày cầm điện thoại đồ chơi vừa khóc vừa năn nỉ cô giáo cho cháu tiếp tục đi học. Cho dù cháu có HIV đi nữa thì cháu cũng chỉ là nạn nhân vậy mà nỡ phân biệt đối xử, tước đi của cháu niềm vui nhỏ nhoi còn sót lại trên đời của cháu". Hiệu trưởng các trường mầm non thì cho rằng nếu có giấy xét nghiệm sẽ họp Ban Giám hiệu và toàn bộ phụ huynh để lấy ý kiến quyết định xem có thể cho cháu học tiếp; họ không đủ năng lực cũng như kinh nghiệm để giải quyết trường hợp đặc biệt này vì chưa có tiền lệ. Phó Chủ tịch ủy ban Phòng chống AIDS Thành phố Hồ Chí Minh Lê Trường Giang nhận xét: “Rõ ràng những người có thái độ, hành xử ở các trường nói trên đã vi phạm pháp luật. Hậu quả là đứa trẻ không được đi học, không được phát triển thành một người bình thường. Các em không có cha mẹ, không được giao tiếp, luôn bị bức tường vô hình ngăn cách với bên ngoài...”.
Thực tế này cho thấy, cách tiếp cận dựa trên quyền chưa thực sự đi vào mọi mặt của cuộc sống, hay nói khác đi, đại dịch HIV đang đẩy lùi những nỗ lực của quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng trên lĩnh vực quyền con người.
Cách tiếp cận dựa trên quyền mặc dù gần gũi với quan điểm, tư tưởng của Việt Nam, nhưng mức độ áp dụng mới chỉ dừng ở mức phần nào, chưa phổ biến, sâu rộng trong thực tế.
