Mục lục bài viết

Nội dung được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Dân sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Dân sự, gọi: 1900 6162

1. Chức vụ nhà nước là gì?

Từ góc độ tổ chức hành chính nhà nước, chức vụ nhà nước được hiểu là “đơn vị mang tính tổ chức – cơ cấu của cơ quan nhà nước được thiết lập trên cơ sở văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, xác định vị trí phục vụ và vai trò lao động xã hội của người lao động, quyền và nghĩa vụ cũng như yêu cầu đối với chuyên môn của họ.

Các chức vụ gắn với nhau bởi quan hệ phân công lao động hợp thành các bộ phận cơ cấu còn tổng thể của chúng hợp thành cơ quan nhà nước”. Với quan niệm này, thì mọi cán bộ, công chức làm việc trong cơ quan nhà nước đều giữ một chức vụ nhất định.

Do tính đa dạng của các cơ quan, tổ chức nhà nước do đó cũng rất đa dạng về chức vụ nhà nước: chức vụ trong cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan tư pháp và trong các đơn vị sự nghiệp của nhà nước.

Xét các mối quan hệ giữa nhà nước với bộ máy hành chính, bộ máy hành chính với cơ quan hành chính, cơ quan hành chính (đơn vị cơ quan) với chức vụ nhà nước của cơ quan, có thể có một số kết luận sau:

– Nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của bộ máy hành chính nhà nước do nhiệm vụ, chức năng của nhà nước quyết định; nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của cơ quan hành chính nhà nước do chính nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của bộ máy hành chính nhà nước quyết định; nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của các bộ phận cấu thành cơ quan nhà nước bắt nguồn từ nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của cơ quan hành chính nhà nước; nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của chức vụ nhà nước trong cơ quan hành chính lại bắt nguồn từ nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng các bộ phận cấu thành cơ quan nhà nước.

Chức vụ nhà nước là đơn vị nhỏ nhất cấu thành cơ quan nhà nước, hoặc bộ phận cấu thành cơ quan hành chính nhà nước, tùy thuộc vào tính chất, địa vị pháp lý của cơ quan nhà nước.

– Nhiệm vụ, quyền hạn của bộ máy hành chính nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, các đơn vị thuộc cơ quan hành chính nhà nước, chức vụ nhà nước trong cơ quan, đơn vị do pháp luật quy định.

– Việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của các chức vụ nhà nước hướng tới thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của bộ phận, cơ quan hành chính nhà nước và của bộ máy hành chính nhà nước.

Do cấu trúc tổ chức các cơ quan hành chính nhà nước được thiết lập theo mô hình hình chóp, nên các chức vụ nhà nước trong bộ máy này cũng được sắp xếp theo thứ bậc cao, thấp khác nhau.

Các chức vụ nhà nước, tùy theo tính chất, vị trí pháp lý của cơ quan hành chính nhà nước có thể được chia thành nhiều loại khác nhau: chức vụ chính trị, chức vụ quyền lực hành chính, chức vụ chuyên môn.

2. Thẩm quyền của chức vụ trong bộ máy hành chính nhà nước

Tác giả từ điển Luật học quan niệm thẩm quyền là “tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của cơ quan, tổ chức nhà nước do luật pháp quy định như thẩm quyền của tòa án các cấp, thẩm quyền của viện kiểm sát các cấp, của cơ quan công an các cấp, v.v…”.

Từ điển Pháp luật quan niệm thẩm quyền là “quyền chính thức được xem xét để kết luận và định đoạt, quyết định một vấn đề” và thường được sử dụng trong các cụm từ: “thẩm quyền xét xử”, “thẩm quyền điều tra”, “cơ quan có thẩm quyền”, “người có thẩm quyền” “cấp có thẩm quyền” “thẩm quyền của Tòa án”, “thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân”… . “Thẩm quyền là tổng thể các chức năng, các quyền, nghĩa vụ, các hình thức và phương pháp làm việc của cơ quan .

Thông thường thuật ngữ thẩm quyền được sử dụng khi cần để xác định những vấn đề, vụ việc cụ thể thuộc quyền xem xét, quyết định, giải quyết của cơ quan này hay cơ quan khác, của chức vụ này hay chức vụ khác. Ví dụ: thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính của Chủ tịch UBND xã…

Mỗi chức vụ nhà nước đều có một phạm vi, đối tượng tác động nhất định, do đó khi nghiên cứu thẩm quyền của chức vụ trong bộ máy hành chính nhà nước cần phải tính đến lĩnh vực mà chức vụ đó có thể tác động tới bằng những quyền hạn của mình, có nghĩa tính tới lĩnh vực, phạm vi mà hoạt động của chức vụ đó hướng tới. Tất cả những điều đó đều được xác định trong các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý nhà nước và được gọi là “đối tượng của thẩm quyền”. Đối tượng thẩm quyền thực chất là những quan hệ xã hội, mà thẩm quyền của chức vụ nhà nước hướng tới.

Mặt khác thẩm quyền của chức vụ nhà nước trong bộ máy hành chính còn tùy thuộc vào nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của cơ quan, chức vụ nhà nước. Khi chức vụ nhà nước sử dụng thẩm quyền là nhân danh nhà nước, quyền lực nhà nước để giải quyết những vụ việc nhất định phát sinh trong đời sống nhà nước, xã hội thuộc phạm vi đối tượng thẩm quyền đã được ấn định bởi pháp luật. Để đảm bảo sự đúng đắn cho việc thực hiện thẩm quyền của các chức vụ nhà nước pháp luật không chỉ quy định về thẩm quyền của chức vụ mà còn quy định cả trình tự, thủ tục thực hiện thẩm quyền.

Về bản chất pháp lý thì thẩm quyền của chức vụ nhà nước là phương tiện pháp lý để phân công lao động quyền lực trong bộ máy, cơ quan hành chính nhà nước. Thẩm quyền của chức vụ nhà nước một mặt tùy thuộc vào địa vị chính trị – pháp lý của chức vụ trong nấc thang chức vụ nhà nước, mặt khác tùy thuộc vào kỹ thuật tổ chức bộ máy, cơ quan hành chính nhà nước. Do đó, thẩm quyền của chức vụ nhà nước được xác lập bởi pháp luật, do đó pháp luật là căn cứ pháp lý duy nhất để xác định thẩm quyền của chức vụ nhà nước.

Việc xác định và sử dụng đúng đắn thẩm quyền của từng chức vụ trong cơ quan hành chính nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống nhà nước và xã hội, góp phần đảm bảo pháp chế và kỷ luật trong quản lý, là một trong những tiền đề để nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước và của từng chức vụ nhà nước.

Từ những điều nói trên có thể định nghĩa: thẩm quyền chức vụ nhà nước trong cơ quan hành chính nhà nước là tổng thể nhiệm vụ, quyền hạn, chức năng của chức vụ nhà nước nhân danh quyền lực nhà nước để xem xét, đánh giá, phán quyết, quyết định những vụ việc, vấn đề cụ thể phát sinh trong quản lý nhà nước, quản lý xã hội thuộc đối tượng tác động của thẩm quyền, được thực hiện theo một trình tự, thủ tục nhất định do pháp luật quy định nhằm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan hành chính nhà nước, bảo đảm sự phát triển kinh tế – xã hội, trật tự trị an an toàn xã hội, bảo đảm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức, nhà nước.

3. Thẩm quyền của chức vụ chính trị

Trong bộ máy nhà nước nói chung và trong bộ máy hành chính nói riêng, những người giữ chức vụ do bầu cử là những nhà chính trị, họ luôn theo đuổi những mục tiêu chính trị nhất định, có thể là mục tiêu chính trị của quốc gia, dân tộc, hay mục tiêu chính trị của một cộng đồng lãnh thổ dân cư, một cơ quan, tổ chức. Do đó, khi các chức vụ chính trị thực hiện thẩm quyền của mình có thể làm thay đổi đời sống của các công dân, tổ chức, cộng đồng dân cư, quốc gia, dân tộc, thậm chí cả quốc gia, dân tộc khác, tuỳ theo từng chức vụ mà việc thực hiện thẩm quyền có phạm vi, mức độ ảnh hưởng khác nhau tới đời sống nhà nước, xã hội, thậm chí tới cả quan hệ quốc tế.

Để thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn và trong khuôn khổ thẩm quyền của mình đã được xác lập bởi pháp luật, các nhà chính trị luôn đưa ra các chính sách, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật nhằm đưa ra định hướng phát triển của đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, điều chỉnh chung các quan hệ xã hội. Chính vì lẽ đó mà các chức vụ chính trị là những chức vụ có bổn phận, trách nhiệm cao nhất trong các chức vụ nhà nước, họ phải trả lời trước quốc gia, dân tộc, trước nhân dân, cộng đồng dân cư về hướng đi hàng chục, thậm chí hàng trăm năm.

Thực tiễn các quốc gia trên thế giới và nước ta đã chỉ ra rằng bằng các chính sách, quyết định do mình đưa ra các nhà chính trị cấp cao của đất nước có thể làm thay đổi đời sống chính trị, xã hội, kinh tế của một cộng đồng dân cư, một vùng của đất nước, của cả đất nước, trong nhiều trường hợp làm thay đổi hướng đi của cả một dân tộc, quốc gia trong những giai đoạn, thời kỳ nhất định, thậm chí làm thay đổi cả quan hệ với các quốc gia, dân tộc khác, còn các nhà chính trị cấp dưới ở địa phương có thể làm thay đổi được đời sống dân cư trên một đơn vị hành chính nhất định.

Do tính chất, đặc thù của thẩm quyền chính trị, nên phẩm chất đầu tiên, quan trọng nhất được đặt ra đối với các chức vụ chính trị là phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức chính trị và khả năng tổ chức, điều hành nền chính trị, đương nhiên các chức vụ chính trị cũng đòi hỏi những chuyên môn nhất định, nhưng đây không phải là điều căn bản, quyết định.

4. Thẩm quyền của chức vụ quyền lực hành chính

Từ góc nhìn của khoa học hành chính, khoa học luật hành chính và dựa vào các quy định pháp luật hiện hành nước ta hiện nay, có thể nhận thấy các sự khác nhau giữa thẩm quyền của các chức vụ quyền lực hành chính và thẩm quyền chuyên môn.

Thẩm quyền quyền lực hành chính thuộc về các chức vụ trong bộ máy hành chính nhà nước như: Thứ trưởng,Tổng cục trưởng, Cục trưởng, Vụ trưởng, Phó vụ trưởng, Giám đốc sở, Phó giám đốc sở, Trưởng phòng… và tương đương, các chức vụ này thực chất là các chức vụ được xác lập bằng con đường bổ nhiệm có thời hạn (như ở nước ta), không lệ thuộc vào nhiệm kỳ của các chức vụ chính trị. Nhưng cũng có quốc gia quy định thời hạn của những chức vụ này hoàn toàn lệ thuộc vào nhiệm kỳ của các nhà chính trị, thậm chí thời hạn của các chức vụ chuyên môn cũng theo thời hạn nhiệm kỳ của các chức vụ chính trị. Mỗi khi có sự thay đổi các nhà chính trị cũng theo đó mà thay đổi các nhà hành chính.

Những người giữ chức vụ quyền lực hành chính, theo quy định của pháp luật nước ta hiện này là công chức thực hiện các công vụ – thực hiện các công việc để phục vụ cho cơ quan nhà nước thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn, thẩm quyền của cơ quan mà pháp luật đã quy định cho cơ quan đó. Hoạt động của các chức vụ quyền lực hành chính dựa trên cơ sở pháp luật và để thực hiện pháp luật bằng các hoạt động tổ chức, điều hành, hoạt động chuyên môn. Do đó, thẩm quyền quyền lực hành chính như là cầu nối, biến chính sách, pháp luật thành hiện thực, không có những chức vụ này, không thể đưa chính sách, pháp luật vào đời sống xã hội. Chính vì vậy, phẩm chất của những người giữ chức vụ quyền lực hành chính chủ yếu là năng lực tổ chức, điều hành, phối hợp để thực hiện pháp luật, thực hiện các quyết định do các nhà chính trị đưa ra bằng việc đưa ra các quyết định hành chính, quyết định chuyên môn, tổ chức thực hiện, kiểm tra việc thực hiện các quyết định đó.

Thẩm quyền của chức vụ quyền lực hành chính được sử dụng để đưa ra các quyết định hành chính làm xuất hiện, thay đổi hay đình chỉ những quan hệ pháp luật nhất định, các quan hệ đó có thể là trong nội bộ cơ quan, hay hệ thống cơ quan nhà nước, hoặc liên quan tới các đối tượng bên ngoài hệ thống, tới cá nhân, tổ chức, cơ quan khác. Bên cạnh đó những chức vụ này còn giải quyết nhiều vấn đề chuyên môn, do đó những người giữ chức vụ quyền lực hành chính còn là các nhà chuyên môn bậc cao, do đó họ cũng đưa ra nhiều quyết định chuyên môn.

Như vậy, thẩm quyền của các chức vụ quyền lực hành chính được tập trung ở hoạt động tổ chức, điều hành, ra các quyết định hành chính để thực hiện các chính sách, pháp luật, trực tiếp gắn với công việc hàng ngày của các công dân, tổ chức, cơ quan.

5. Thẩm quyền chuyên môn

Để phục vụ cho việc ban hành chính sách, pháp luật của các chức vụ chính trị có các chức vụ quyền lực hành chính, để phục vụ cho chức vụ quyền lực hành chính ra các quyết định hành chính có các chức vụ, chức danh chuyên môn. Trong bộ máy nhà nước đông đảo những người giữ chức vụ, chức danh chuyên môn, họ phục vụ nhà nước bằng chuyên môn, nghiệp vụ đã được đào tạo theo yêu cầu của cơ quan, của chức vụ, chức danh do họ đảm nhiệm.

Theo quy định của pháp luật nước ta hiện nay các công chức giữ các chức vụ, chức danh chuyên môn được hình thành chủ yếu bằng con đường thi tuyển hoặc bằng cách khác. Người giữ chức vụ, chức danh chuyên môn có những thẩm quyền chuyên môn nhất định, thể hiện trong việc đưa ra các quyết định chuyên môn. Các chức vụ, chức danh chuyên môn thực chất là hàm cấp về chuyên môn nghiệp vụ, vì vậy các quyết định chuyên môn cũng có vị trí cao thấp khác nhau của nó, tùy thuộc vào việc là quyết định chuyên môn đó do chức vụ, chức danh chuyên môn nào đưa ra. Chức vụ, chức danh chuyên môn càng cao thì quyết định chuyên môn được đưa ra càng có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn quản lý, đời sống nhà nước và xã hội. Người có chức vụ, chức danh chuyên môn cao trong nhiều trường hợp mặc nhiên là “cấp trên” của người có chức vụ, chức danh chuyên môn thấp.

Quyết định chuyên môn là cơ sở để các chức vụ quyền lực hành chính đưa ra các quyết định hành chính, thậm chí để các nhà chính trị đưa ra các chính sách và ban hành văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh chung các quan hệ xã hội. Do đó, các quyết định chuyên môn có vai trò và ý nghĩa đặc biệt trong quản lý nhà nước, đời sống nhà nước, đời sống xã hội.

Các chức vụ, chức danh chuyên môn được hình thành là để phục vụ cho các chức vụ chính trị, chức vụ quyền lực hành chính, hay để thực hiện các dịch vụ hành chính công của cơ quan hành chính nhà nước. Do đặc thù của hoạt động hành chính nhà nước nên một số chức vụ, chức danh chuyên môn trong hành chính, ngoài quyền ra các quyết định chuyên môn, còn có quyền ra quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính, như: nhân viên Hải quan, Kiểm lâm, Thuế vụ, Quản lý thị trường, Thanh tra viên thanh tra nhà nước chuyên ngành.

Do tính chất, đặc thù của hoạt động chuyên môn trong hành chính nên thẩm quyền chuyên môn có tính độc lập tương đối và ổn định hơn so với thẩm quyền quyền lực hành chính. Vì lẽ ấy mà nước ta ngay từ thời phong kiến đã khái quát lên thành câu “quan khứu, nha tồn” và người phương Tây cũng có câu tương tự “chính trị ra đi nhưng hành chính ở lại”, cũng chính là để phân biệt hai loại chức vụ này. Những người giữ chức vụ quyền lực hành chính không thể dùng mệnh lệnh hành chính mà buộc các nhà chuyên môn phải ra những quyết định chuyên môn sai với những tiêu chuẩn chuyên môn, nghiệp vụ, hay bác bỏ những quyết định chuyên môn mà không có những căn cứ khoa học xác đáng. Vì vậy, trong hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội các chức vụ quyền lực hành chính nhà nước phải tôn trọng các quyết định của chức vụ chuyên môn. Sự tôn trọng các quyết định của chức vụ chuyên môn như là sự tôn trọng các quy luật tự nhiên và xã hội.

Ngày nay trong xu hướng xây dựng nhà nước pháp quyền, cải cách hành chính, cải cách tư pháp, đặc biệt là cải cách hành chính với bước chuyển từ nền hành chính cai quản sang nền hành chính phục vụ, nền hành chính thực hiện các dịch vụ hành chính công, việc phân biệt giữa thẩm quyền chức vụ chính trị, chức vụ quyền lực hành chính, chức vụ chuyên môn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ trong nhận thức mà còn cả trong thực tiễn thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan hành chính nhà nước. Đặc biệt là trong việc định ra các tiêu chuẩn yêu cầu về phẩm chất chính trị, phẩm chất đạo đức, phẩm chất chuyên môn đối với từng loại chức vụ nhà nước, để tuyển chọn, sử dụng, quản lý một cách hợp lý các chức vụ trong bộ máy hành chính nhà nước. Chính vì vậy, điều này đòi hỏi cần phải có những quy định cụ thể rõ ràng về mặt pháp lý đối với từng chức vụ nhà nước trong bộ máy hành chính.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập