1. Cơ sở pháp lý
- Hiến pháp nước Cộng hòa Ba Lan 1997
- Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993
- Hiến pháp Italia 1947
- Hiến pháp Nhật Bản 1946
- Hiến pháp cộng hòa Xéc năm 1992
- Đạo luật Liên bang Áo năm 1970
2. Nội dung tư vấn
2.1. Cơ cấu tổ chức của Chính phủ:
a. Người đứng đầu chính phủ
Thiết chế Người đứng đầu chính phủ được thiết lập ở các nước có chính thổ đại nghị, hỗn hợp. Ở những nước có chính thể cộng hòa tổng thống, Tổng thống vừa là Người đứng đầu nhà nước vừa là Người đứng đầu bộ máy hành pháp.
Các nước sử dụng những thuật ngữ khác nhau để gọi tên Người đứng đầu Chính phủ, Ví dụ, Ba Lan, Italia - Chủ tịch Hội đổng Bộ trưởng; Tây Ban Nha, Cộng hòa Séc - Chủ tịch chính phủ; Bungari - Bộ trưởng chủ tịch. Tuy nhiên đa số các nước gọi Người đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng (Prime Minister).
Người đứng đầu Chính phủ chiếm Vị trí quan trọng trong cơ cấu tổ chức của Chính phủ. Các thành viên còn lại của Chính phủ do Người đứng đầu nhà nước bổ nhiệm theo đề nghị của Người đứng đầu Chính phủ. Những thành viên này tiếp tục làm việc khi còn được Người đứng đầu Chính phủ tín nhiệm. Thực tế cho thấy trong mọi trường hợp, khi Người đứng đầu Chính phủ chấm dứt quyền hạn của mình sẽ dẫn đến sự chấm dứt quyền hạn của toàn bộ Chính phủ.
Có thể nói Người đứng đầu Chính phủ tượng trưng cho toàn bộ Chính phủ. Mặc dầu Hiến pháp của các nước đều quy định tính tập thể trong hoạt động của Chính phủ, tuy nhiên thực tế cho thấy người đứng đầu Chính phủ đóng vai trò quyết định đối với mọi quyết định của Chính phủ.
Ở một số nước, mặc dầu hiến pháp, luật không quy định người đứng đầu Chính phủ thành lập một cơ quan trực thuộc mình. Thành viên của cơ quan này là những Bộ trưởng phụ trách các bộ quan trọng trong Chính phủ và một số nhân vật quan trọng khác. Cơ quan này có nhiệm vụ chuẩn bị và soạn thảo những quyết định của Chính phủ. Ví dụ, ở Anh cơ quan nói trên có tên gọi là Nội các. Nội các của Thủ tướng Tony Blair năm 2000 gồm 23 thành viên, trong khi đó thành phần Chính phủ gồm 100 thành viên.
Hiện nay ở các nước trên thế giới đang diễn ra xu hướng giảm số lượng thành viên của Chính phủ đổng thời thành lập một cơ quan đặc biệt trực thuộc Chính phủ, đúng hơn là trực thuộc Người đứng đầu Chính phủ. Cơ quan này thường có tên gọi là Văn phòng hay Ban thự ký. Nhiệm vụ của Văn phòng (Ban thư ký) là quản lý công việc của Chính phủ, phối hợp hoạt động của các Bộ, các cơ quan thuộc Chính phủ, chuẩn bị các văn bản của Chính phủ và giám sát việc thực hiện các văn bản này.
Quyền hạn của người đứng đầu Chính phủ thường được quy định cụ thổ trong Hiến pháp của các nước. Ví dụ, theo Điều 65 Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Đức, Thủ tướng liên bang quyết định những phương hướng cơ bản trong lĩnh vực chính trị và chịu trách nhiệm về điều đó. Thủ tướng Liên bang có quyền yêu cầu Chủ tịch viện Bunđextác triệu tập viên họp bất thường; đề nghị Tổng thống liên bang giải thể viện Bunđextác; giám sát việc thực hiện những phương hướng chính trị cơ bản của Chính phủ liên bang; bảo đảm sự thống nhất trong hoạt động của Chính phủ liên bang...
Theo Điều 148 Hiến pháp Cộng hòa Ba Lan, Chủ tịch Hội đổng Bộ trưởng đại diện cho Hội đồng Bộ trưởng; lãnh đạo hoạt động của Hội đồng Bộ trưởng; bảo đảm việc thực hiện đường lối của Hội đổng Bộ trưởng, xác định các biện pháp thực hiện chúng; điều phối, giám sát hoạt động của các thành viên của Hội đồng Bộ trưởng v.v... Để thực hiện những quyền hạn nêu hên Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ban hành chỉ thị.
Theo Điều 71 Hiến pháp Nhật Bản, Thủ tướng Chính phủ là người đại diện cho Nội các tại Nghị viện; Thủ tướng trình các dự án luật; thông báo trước Nghị viện về tình hình công tác đối nội và đối ngoại; thực hiện việc giám sát hoạt động của bộ máy hành chính. Mọi đạo luật và sắc lệnh phải được Thủ tướng ký trước khi có hiệu lực.
b. Bộ và các cơ quan khác thuộc chính phủ
Bộ và các cơ quan khác thuộc chính phủ là những cơ quan thực hiện việc quản lý từng ngành, từng lĩnh vực nhất định. Những cơ quan này còn được gọi là cơ quan có thẩm quyền riêng.
Trong điều kiện hiện nay khi chính quyền trung ương ngày càng tăng cường can thiệp vào đời sống xã hội thì vai trò của bộ và các cơ quan khác thuộc Chính phủ càng được mở rông sang nhiều lĩnh vực. Phạm vi quản lý của bộ và cơ quan khác thuộc Chính phủ bao gồm các vấn đề như lao động, bảo trợ xã hội, bảo vệ môi trường, xây dựng nhà ở, quản lý đô thị v.v...; các ngành như kinh tế, tài chính, thương mại, nồng nghiệp, công nghiệp, thủy sản v.v...
Nói chung ở các nước, nhiệm vụ quyền hạn cụ thể của bộ và các cơ quan thuộc Chính phủ cũng như cơ cấu tổ chức của chúng thường xuyên thay đổi. Điều này phản ánh sự cần thiết làm cho các cơ quan đó thích ứng với những thay đổi trong đời sống kinh tế xã hội, chính trị - xã hội của từng nước. Ngoài ra điều này còn cho thấy một đặc điểm chung cho các nước là sự thiếu vắng trong hệ thống pháp luật của mỗi nước các văn bản pháp luật đồng bộ điều chỉnh tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính. Các nước thường chỉ ban hành luật quy định nhiệm vụ, quyền hạn cho các bộ, cơ quan thuộc chính phủ, còn các vấn đề khác như tổ chức, hoạt động của các cơ quan này lại do văn bản của Chính phủ ban hành điều chỉnh, có nước do văn bản của chính các cơ quan đó ban hành điều chỉnh.
Hoạt động của các bộ, các cơ quan khác thuộc chính phủ là đối tượng giám sát thường xuyên của Nghị viện. Nghị viện không những 'giám sát việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động của các cơ quan đó, mà còn giám sát cả việc chi tiêu ngân sách nhà nước.
Người đứng đầu bộ gọi là Bộ trưởng (tiếng Anh là Minister, thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng La tinh Minister- người phục vụ, người giúp việc). Bộ trưởng lãnh đạo hoạt động của bộ và chịu trách nhiệm trước Người đứng đầu Chính phủ về hoạt động của bộ. Ở những nước có chính thể đại nghị, thành viên của Chính phủ phải là Nghị sĩ hoặc là thành viên của Hạ nghị viện (Anh, Ân Độ, Đức). Ở những nước có chính thể cộng hòa tổng thống hay chính thể hỗn hợp thành viên của Chính phủ không được đồng thời là thành viên của Nghị viện (Áo, Bungari, Mỹ, Nga, Pháp...).
Thực tế cho thấy, các nước có chính thể cộng hòa tổng thống có số lượng các bộ ít hơn so với các nước có chính thể đại nghị, hỗn hợp. Điều này được giải thích bởi sự tập trung quyền hành pháp vào tay Tổng thống và khả năng thành lập Chính phủ một cách độc lập mà không cần phải chia sẻ chức danh Bộ trưởng cho đại diện của các đảng chính trị có ghế trong Nghị viện.
2.2. Cơ cấu tổ chức Chính phủ của Vương Quốc Anh:
a. Nguyên thủ quốc gia:
Nữ hoàng là người đứng đầu nhà nước, là biểu tượng của sự thống nhất dân tộc. Nữ hoàng theo quy định của luật là người đứng đầu chính quyền hành pháp, tư pháp và là một trong ba yếu tố cấu thành cơ quan lập pháp - Nghị viện; là Tổng tư lệnh tối cao của các lực lượng vũ trang; Thống đốc tối cao của quốc giáo của Liên hiệp Vương quốc. Nữ hoàng bổ nhiệm, miễn nhiệm Thủ tướng và theo đề nghị của Thủ tướng bổ nhiệm, miễn nhiệm các thành viên khác của Chính phủ. Nữ hoàng khai mạc, bế mạc các Kỳ họp của Nghị viện và có quyền giải tán Hạ viện. Nữ hoàng có thể ký kết các Điều ước quốc tế, tuyên bố chiến tranh và hoà bình, phong hàm cấp tướng, bổ nhiệm các thẩm phán và các quan chức cao cấp trong bộ máy nhà nước, bổ nhiệm các đại sứ và cán bộ ngoại giao cấp cao của Vương quốc Anh ra nước ngoài và các tổ chức quốc tế, tiếp đón các đại sứ và các nhà ngoại giao nước ngoài.
Mặc dù theo quy định của các luật quan trọng được coi là Hiến pháp của Anh quốc quyền lực của Vua rất rộng, tuy nhiên “Vua trị vì mà không cai trị” vì Vua chỉ thực hiện các chức năng của mình một cách hình thức theo yêu cầu của Thủ tướng hoặc Nghị viện. Theo Paul Silk và Rhodri Walter trong cuốn “Nghị viện hoạt động như thế nào?” (How parliament works). Vua có quyền phê chuẩn hay không phê chuẩn các dự luật đã được hai viện của Nghị viện thông qua. Tuy nhiên, trong thực tiễn, lần cuối cùng mà Vua không phê chuẩn luật do Nghị viện làm ra là vào năm 1707 dưới thời Nữ hoàng Anne. Nhà Vua hầu như phải thực hiện chức năng của mình theo ý chí của Thủ tướng và Nghị viện. Một nhà văn Anh thế kỷ XIX nổi tiếng là Walter Bagehot đã viết: “ Nữ hoàng buộc phải ký cả lệnh xử tử hình mình nếu cả hai Viện nhất trí gửi lệnh đó cho bà”. Từ thế kỷ XVIII đến nay nhà Vua hầu như không tham gia chính trị như người Anh thường nói “Nhà Vua ở trên Chính trị” (The Queen is above politics). Giải thích về sự không tham gia chính trị của Nữ hoàng Anh nhà văn Bagehot cho rằng: “Bí ẩn chính là cuộc sống. Chúng ta không cần phải để Nữ hoàng cao thượng của chúng ta tham dự vào các trận đánh của chính trường. Chính điều đó đã nâng cao vị thế của nữ hoàng và người dân sẽ kính trọng nữ hoàng hơn.” Quyền lực của nhà Vua do vậy thường thể hiện ở các nghi lễ với các hình thức long trọng mà mọi người phải tuân thủ.
b. Chính phủ của Vương Quốc Anh:
Chính phủ Anh do Thủ tướng đứng đầu được thành lập trên cơ sở Đảng chiếm đa số ghế trong nghị viện. Điểm đặc biệt cần nói đến là Chính phủ Anh có khá nhiều thành viên. Chính phủ Anh năm 1977 có 23 thành viên Nội các, 28 các Bộ trưởng không phải thành viên Nội các, 4 Bộ trưởng thuộc Văn phòng Nữ hoàng (gọi là Law Officers of the Crown) nằm ngoài Nội các và trên 50 Quốc vụ khanh (gọi là Junior Ministers) bao gồm các Thư ký Nghị viện (Parliamentary secretaries), Thư ký tài chính (Financial Secretaries), Người phụ trách một đảng (Government whip)... Như vậy phải có trên 100 thành viên Chính phủ. Từ năm 2000 Chính phủ không thể vượt quá 82 thành viên, trong đó không thể vượt quá 63 Bộ trưởng nhà nước (Minister of State) hoặc Thư ký Nghị viện (Parliamentary Secretaries). Hầu hết các Bộ trưởng là thành viên của Hạ viện, một số Bộ trưởng là thành viên của Thượng viện. Bộ trưởng tư pháp (Lord Chancellor) luôn luôn là người của Thượng viện và là Chủ tịch của Thượng viện (Speaker).
Trung tâm của Chính phủ là Nội các, thường có từ 20 đến 23 Bộ trưởng quan trọng nhất. Chính phủ của Thủ tướng Tony Blair năm 2000 có Nội các gồm Thủ tướng và Bộ trưởng các Bộ.
Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, nội dung tư vấn có giá trị tham khảo, nếu còn vấn đề mà quý khách hang còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp thắc mắc. Trân trọng!
