Khách hàng: Kính thưa Luật sư Minh Khuê, Luật sư hãy giúp tôi phân tích về cơ chế hành chính của Việt nam qua các thời kỳ?

Cảm ơn!

Trả lời:

 

1. Khái quát cơ chế hành chính

Khi ta nói đến cơ chế - đó là khái niệm được dùng để chỉ một quy luật vận hành của một hệ thống hay bất cứ một sự vật hiện tượng, một quy luật hoặc quá trình nào đó trong tự nhiên, xã hội, cơ chế còn là chỉ sự tương tác giữa các yếu tố với nhau kết thành nhờ hệ thống và nhờ vào việc tương tác đó mà hệ thống này hoạt động.

Với cụm từ “cơ chế” được sử dụng phổ biến ở nước ta từ cuối những năm 1970, khi chúng ta bắt đầu có sự nghiên cứu về quản lý và kinh tế đang có sự thay đổi. Ví dụ như có các loại cơ chế sau đây: cơ chế hiện đại, cơ chế mới, cơ chế một cửa, cơ chế mở, cơ chế cải cách,…

Cơ chế hành chính - đây là cơ chế được thực hiện bởi các cơ quan hành chính nhà nước, trong nội bộ nền hành chính, được tiến hành theo những nguyên tắc của hoạt động hành chính và thực hiện theo những trình tự, thủ tục hành chính. Cơ chế hành chính là được tiến hành qua nhiều khâu, từ xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết của người giải quyết khiếu nại. Trong cơ chế hành chính, dù ở khâu nào, từ nhận đơn, thẩm tra, xác minh, kết luận, kiến nghị, ban hành quyết định, tổ chức thực hiện quyết định giải quyết thực hiện theo nguyên tắc tổ chức mang tính trật tự thứ bậc hành chính.

 

2. Cơ chế hành chính ở Việt Nam từ năm 1945 đến trước 1990

Ở Việt Nam, quá trình hình thành và phát triển cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính theo thủ tục hành chính chia làm nhiều giai đoạn.

Trong giai đoạn từ 1945 đến trước khi có Pháp lệnh quy định việc xét, giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân ngày 27/11/1981 của Hội đồng Nhà nước, nền móng hình thành cơ chế giải quyết khiếu nại bằng thủ tục hành chính là sắc lệnh số 64/SL Thành lập Ban thanh tra đặc biệt, vào ngày 23/11/1945. Ban thanh tra đặc biệt thực hiện chức trách giám sát nhân viên của ủy ban nhân dân, giám sát các cơ quan của Chính phủ và "có quyền nhận đơn khiếu nại của nhân dân; điều tra hỏi chứng, xem xét các giấy tờ của ủy ban nhân dân hoặc các cơ quan của Chính phủ cần thiết cho công việc giám sát".

Tiếp đó, các cơ quan trung ương ban hành nhiều chính sách, văn bản có liên quan đến giải quyết khiếu nại hành chính.

Ví dụ: Vào ngày 25/5/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ ra Thông tư số 203/NV-VP về khiếu tố hướng dẫn cho công dân thủ tục gửi đơn, giới thiệu thẩm quyền của các cơ quan, thời hạn để giải quyết khiếu tố”, Thông tư số 60/UBTT ngày 22/5/1971 của uỷ ban Thanh tra của Chính phủ hướng dẫn trách nhiệm của các ngành, các cấp về giải quyết đơn thư khiếu nại, tood cáo của nhân dân....

Trong cơ chế hành chính, hai chủ thể có vai trò quan trọng là Thủ trưởng cơ quan hành chính và cơ quan thanh tra.

Ngày 27/11/1981, Hội đồng Nhà nước ban hành Pháp lệnh quy định việc xét, giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân. Đây là văn bản đầu tiên quy định khá đầy đủ, chi tiết việc tiếp nhận và giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân. Nghị định số 58/HĐBT ngày 29/3/1982 của Hội đồng Bộ trưởng về việc thi hành Pháp lệnh đã quy định cụ thể về cơ chế giải quyết khiếu nại. Cơ chế giải quyết theo Pháp lệnh năm 1981 là cơ chế cấp trên - cấp dưối theo hệ thống thứ bậc, người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại phải là thủ trưởng của người bị khiếu nại. Người bị khiếu nại dù là thủ trưởng cơ quan nhà nước không có thẩm quyền tự giải quyết khiếu nại đối với việc làm của chính mình. Điều 12 Nghị định số 58 quy định: "Cức khiếu nại, tố cáo do cơ quan, tổ chức cấp dưới đã xem xét, giải quyết nhưng đương sự còn khiếu nại, tố cáo thì thủ trưởng cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp có trách nhiệm thẩm tra lại, nếu thấy việc giải quyết của cấp dưới là đúng thì ra văn bản chuẩn y và thông báo cho đương sự biết; nếu phát hiện có sai lầm thì ra quyết định giải quyết lại và thông báo kết quả cho đương sự biết".

Về trách nhiệm của các tổ chức thanh tra nhà nước, Pháp lệnh quy định Chủ nhiệm uỷ ban Thanh tra của Chính phủ xem xét và trình Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng giải quyết các khiếu nại về việc làm trái chính sách, pháp luật của thủ trưỏng các ngành trung ương hoặc Chủ tịch uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố’ trực thuộc Trung ương và cấp tương đương; xem xét và kiến nghị giải quyết lại hoặc trình Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng giải quyết các khiếu nại mà Bộ trưởng, Chủ nhiệm uỷ ban Nhà nước, thủ trưỏng cơ quan khác thuộc Hội đồng Bộ trưởng, Chủ tịch uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và cấp tương đương đã giải quyết nhưng phát hiện có sai lầm. Cơ quan thanh tra các ngành, cấp chịu trách nhiệm giúp thủ trưởng ngành hoặc cấp mình thực hiện việc quản lý thống nhất công tác xét, giải quyết khiếu nại thuộc phạm vi ngành và cấp mình.

Trong giai đoạn (quá trình) thực hiện Pháp lệnh năm 1981 thì tổ chức Thanh tra chỉ làm tham mưu giúp thủ trưỏng các cấp, các ngành trong công tác giải quyết khiếu nại, tô' cáo hành chính; không có quyển tự mình ban hành quyết định giải quyết các khiếu nại. Ngoài ra, các cơ quan Thanh tra có trách nhiệm kiểm tra, đôn đốc, hướng dẫn các ngành, các địa phương thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình trong công tác giải quyết khiếu nại hành chính.

 

3. Cơ chế hành chính ở Việt Nam từ năm 1990

Có Pháp lệnh Khiếu nại, tố cáo của công dân của năm 1991 thay thế cho Pháp lệnh (năm 1981) đã đưa ra một trình tự và thủ tục tiếp nhận và giải quyết khiếu nại tương đôì chặt chẽ, quy định chi tiết hơn về quá trình tiếp nhận, phân loại xử lý đơn thư, thụ lý vụ việc, thòi hiệu khiếu nại, thời hạn giải quyết ở từng cấp... Một vụ việc khiếu nại có thể được giải quyết qua 3 cấp: Cơ quan có quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính bị khiếu nại; tổ chức thanh tra nhà nước cấp trên trực tiếp; cuối cùng là thủ trưởng cơ quan hành chính cùng cấp vối tổ chức thanh tra đó.

Theo tinh thần của Pháp lệnh của năm 1991 thì tổ chức Thanh tra Nhà nưóc có thẩm quyền trực tiếp giải quyết chứ không chỉ đơn thuần là tham mưu cho thủ trưởng cùng cấp trong quá trình giải quyết. Thực hiện Pháp lệnh (năm 1991), cơ quan thanh tra có quyền trực tiếp tham gia quá trình giải quyết bằng việc ban hành quyết định giải quyêt (đôi với khiếu nại lần hai) và đặc biệt là có quyền kháng nghị đối vối quyết định của tổ chức thanh tra cấp dưới.

Đến Luật Khiếu nại, tố cáo (năm 1998) và qua hai lần sửa đổi, bổ sung, quy định về thẩm quyền giải quyết khiếu nại và trách nhiệm của các tổ chức thanh tra lại có một sô thay đổi. Sau mỗi lần sửa đổi Chính phủ đều ban hành các Nghị định hướng dẫn. Những nội dung cơ bản nhất được sửa đổi, bổ sung hướng đến các mục tiêu:

- Thứ nhất, tạo điều kiện cho người khiếu nại có quyền khỏi kiện vụ án hành chính ở bất cứ giai đoạn nào;

- Thứ hai, tạo hành lang pháp lý cho luật sư tư vấn giúp đỡ người khiếu nại, bổ sung một sô quyền của người khiếu nại, người bị khiếu nại và người giải quyết khiếu nại;

- Thứ ba, hoàn thiện các quy định liên quan đêh quyết định giải quyết khiếu nại, hồ sơ giải quyết khiếu nại.

Về thẩm quyền trong giải quyết khiếu nại, theo Luật của năm 1998, thủ trưởng cơ quan hành chính là người ra quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu.

Lúc đầu, cơ quan thanh tra ngoài chức năng tham mưu còn có thể trực tiếp ban hành quyết định giải quyết khiếu nại khi được thủ trưởng cơ quan hành chính cùng cấp uỷ quyền. Sau đó, quy định này đã được bãi bỏ khi sửa đổi Luật Khiếu nại, tố cáo (năm 2004) và thanh tra chỉ có chức năng tham mưu, với thẩm quyền xác minh, kết luận, kiến nghị việc giải quyết khiếu nại thụộc thẩm quyền giải quyết của Thủ trưỏng cơ quan quản lý cùng cấp.

Nhìn chung, thẩm quyền ra quyết định giải quyết khiếu nại thuộc về thủ trưởng cơ quan hành chính. Cơ quan thanh tra chính là cơ quan tham mưu cho thủ trưởng cơ quan hành chính, không còn là một cấp giải quyết khiếu nại hành chính (ngoại trừ Tổng thanh tra có thẩm quyền giải quyết các khiếu nại mà thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ đã giải quyết lần đầu nhưng có khiếu nại).

 

4. Thẩm quyền của các cơ quan thanh tra

Về thẩm quyền của các cơ quan thanh tra được thể hiện trên 3 nội dung như sau:

- Thứ nhất, tham mưu cho thủ trưởng cơ quan quản lý cùng cấp trong việc giải quyết khiếu nại hành chính;

- Thứ hai, trực tiếp giải quyết khiếu nại hành chính nếu các khiếu nại đó thuộc thẩm quyền;

- Thứ ba, kiểm tra, thanh tra trách nhiệm việc thực hiện các quy định pháp luật về khiếu nại của các cơ quan hành chính nhà nước.

Bên cạnh các cơ quan thanh tra, các cơ quan chuyên môn cũng có vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng tham mưu cho thủ trưởng cơ quan hành chính nhà nước trong việc giải quyết khiếu nại.

 

5. Đặc điểm cơ chế giải quyết khiếu nại bằng thủ tục hành chính

Về cơ chế giải quyết khiếu nại bằng thủ tục hành chính có những đặc điểm sau:

- Thứ nhất, giải quyết theo cơ chế hành chính là các cơ quan hành chính có thể giải quyết khiếu nại một lần hoặc nhiều lần. Việc giải quyết vối mục đích cao nhất là giải quyết xung đột lợi ích giữa người dân và cơ quan Nhà nưốc để phục vụ cho công tác quản lý nhà nước nên rất linh hoạt, kịp thời. Ngoài việc xem xét tính hợp pháp, trong quá trình giải quyết khiếu nại, cơ quan hành chính còn xem xét tính hợp lý của quyết định hành chính và hành vi hành chính để ra quyết định giải quyết bảo đảm ổn thoả và đạt được mục đích cao nhất trong quản lý. Ngoài việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, cơ quan hành chính còn có thể bảo đảm cho nền hành chính hoạt động thông suốt, không bị ách tắc.

- Thứ hai, việc giải quyết bằng cơ chê hành chính có sự tham gia của nhiều cơ quan hành chính, đặc biệt là các cơ quan tham mưu, cơ quan chuyên môn vối đội ngũ công chức trực tiếp làm việc trong những lĩnh vực quản lý chuyên ngành nên kết quả giải quyết đúng đắn thường có tính khả thi cao hơn.

- Thứ ba, người ra quyết định giải quyết và người thực hiện quyết định giải quyết trong nội bộ nền hành chính nên việc triển khai thực hiện các quyết định giải quyết khiếu nại hành chính thường được tổ chức nghiêm túc.

- Thứ tư, bên cạnh những ưu điểm thì giải quyết khiếu nại bằng cơ chế hành chính có một sô' hạn chế là: người có thẩm quyền giải quyết không chuyên trách, thiếu tính chuyên nghiệp và khó chuyên tâm. Ngoài ra, do giải quyết khiếu nại bằng cơ chê hành chính về bản chất là quá trình xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của bản thân bản thân các chủ thể trong bộ máy hành chính nên dễ dẫn đến tình trạng bảo thủ, thiên vị, đùn đẩy, né tránh, không độc lập, thiếu tính khách quan, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

 

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê sưu tầm và biên soạn. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê (Sưu tầm và Biên soạn).