1. Cây bách bộ là gì?
Cây bách bộ, có tên khoa học là Stemona tuberosa Lour. Stemonaceae, là một loại cây dây leo có đặc điểm đáng chú ý. Thân của nó nhỏ và nhẵn, dài khoảng 10cm và có khả năng quấn vào các kết cấu xung quanh. Lá cây bách bộ mọc đối, thường có hình thuôn dài và thân cây hiển nhiên trên mặt lá. Lá có từ 10 đến 12 gân phụ chạy dọc từ cuống lá đến ngọn lá.
Cụm hoa của cây bách bộ phát triển ở kẽ lá, có cuống dài 2-4cm và bao gồm 1-2 bông hoa lớn màu vàng hoặc đỏ. Hoa bách bộ có bầu hoa gồm 4 phần, 4 nhụy giống nhau và chỉ nhị ngắn. Quả của hoa có hình dạng nón và chứa 4 hạt. Cây bách bộ thường ra hoa vào mùa hè.
Rễ của cây bách bộ là loại rễ chùm và có thể tạo thành gần 30 củ hoặc nhiều hơn. Đây cũng là lý do mà cây được gọi là "dây ba mươi". Cây bách bộ mọc hoang dã ở nhiều nơi, đặc biệt là trên các đồi và núi.
Rễ củ của cây bách bộ có hình dạng như một quả trứng dài, dài khoảng 6-12cm và đường kính khoảng 0,5-1,5cm. Đầu rễ phía trên hơi phình to, trong khi đầu ở phía dưới thuôn nhỏ dần. Bề mặt rễ có các vết nhăn teo và có rãnh dọc sâu. Màu sắc của rễ củ có thể là vàng trắng hoặc xám vàng, và vỏ ngoài rễ có màu đỏ hoặc nâu sẫm được coi là tốt.
Phần được sử dụng của cây bách bộ là rễ củ đã phát triển trong nhiều năm. Rễ càng lâu năm thì càng lớn và dài, điều này cũng đồng nghĩa với chất lượng tốt hơn. Rễ được thu hái vào đầu mùa đông hoặc đầu mùa xuân, khi cây bách bộ chưa phát triển chồi cây. Trước khi thu hoạch, cần cắt bỏ thân cây và nhổ cây non, sau đó đào lên toàn bộ rễ củ và rửa sạch trước khi phơi khô.
Rễ củ cây bách bộ chứa các thành phần hóa học chính như Stemonine, Isostemonidine, Tubersostemonine, Hodorine, Protostemonine, Sessilistemonine và một số alkaloid khác có cấu trúc chưa được rõ ràng.
2. Cây bách bộ có tác dụng gì?
Cây bách bộ, với tên khoa học là Stemona tuberosa Lour. Stemonaceae, đã được sử dụng trong nhiều lĩnh vực của y học truyền thống và hiện đại. Dưới đây là một số tác dụng của cây bách bộ theo dược lý hiện đại và y học cổ truyền:
Tác dụng của cây bách bộ theo dược lý hiện đại:
- Tác dụng kháng vi trùng: Nghiên cứu in vitro cho thấy rễ cây bách bộ có khả năng kháng khuẩn đối với nhiều loại vi khuẩn gây bệnh như Hemolytic Streptococus, Streptococus Pneumoniae, Neisseria Meningitidis và Staphylococcus aureus.
- Tác dụng diệt ký sinh trùng: Nước ngâm hoặc dịch cồn từ rễ cây bách bộ có tác dụng diệt ký sinh trùng như chấy rận, bọ chét, ấu trùng ruồi, muỗi, rệp và các loại ký sinh trùng khác.
- Tác động trên hệ hô hấp: Nước sắc từ rễ cây bách bộ có thể giảm ho do chích Iod ở mèo. Cây bách bộ có tác dụng làm giảm hưng phấn ở trung khu hô hấp, làm giảm ho do ức chế phản xạ ho.
- Dùng trong bệnh nhiễm khuẩn: Nghiên cứu trên hơn 100 bệnh nhân sử dụng nước sắc bách bộ cho thấy 85% trường hợp có hiệu quả giảm ho. Stemonin trong rễ cây bách bộ có tác dụng làm giảm tính hưng phấn của trung tâm hô hấp, ức chế phản xạ ho, từ đó có tác dụng trị ho. Cũng đã thử nghiệm thành công trong điều trị lao hạch.
Tác dụng của cây bách bộ theo y học cổ truyền:
Theo y học cổ truyền, cây bách bộ có vị ngọt đắng, tính hơi ôn, đi vào kinh Phế. Vị thuốc bách bộ được sử dụng trong điều trị ho do hư lao, lao phổi, viêm phế quản mạn tính, ho gà, giun đũa, giun kim. Liều dùng thông thường là từ 4-20g và có thể sử dụng ngoài tùy ý để ngứa ngoài da.
Tuy nhiên, vị thuốc bách bộ có tính hoạt trường và có thể gây tổn thương đến vị, do đó không nên sử dụng cho người có tỳ hư và tiêu chảy.
Tóm lại, cây bách bộ có nhiều tác dụng trong lĩnh vực kháng vi trùng, diệt ký sinh trùng, điều trị các bệnh hô hấp và nhiễm khuẩn. Ngoài ra, trong y học cổ truyền, cây bách bộ cũng được sử dụng để điều trị một số bệnh như ho do hư lao, lao phổi, viêm phế quản mạn tính và nhiễm giun. Tuy nhiên, như với bất kỳ loại thuốc nào, nên tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế trước khi sử dụng cây bách bộ.
Theo nghiên cứu dược lý hiện đại, cây bách bộ có tác dụng kháng vi trùng. Kết quả thử nghiệm in vitro cho thấy rễ cây bách bộ có khả năng kháng khuẩn đối với một số loại vi khuẩn gây bệnh như Hemolytic Streptococus, Streptococus Pneumoniae, Neisseria Meningitidis và Staphylococcus aureus. Điều này cho thấy cây bách bộ có tiềm năng trong việc ức chế sự phát triển của các vi khuẩn gây bệnh.
Ngoài ra, cây bách bộ còn có tác dụng diệt ký sinh trùng. Nước ngâm hoặc dung dịch cồn từ rễ cây bách bộ có thể tiêu diệt các loại ký sinh trùng như chấy rận, bọ chét, ấu trùng ruồi, muỗi và rệp. Điều này có thể hữu ích trong việc kiểm soát và ngăn chặn sự lây lan của các ký sinh trùng gây bệnh.
Tác động của cây bách bộ lên hệ hô hấp cũng đã được nghiên cứu. Nước sắc từ rễ cây bách bộ có khả năng giảm ho do chích Iod ở mèo. Cây bách bộ có tác dụng làm giảm sự kích thích ở trung tâm hô hấp, từ đó làm giảm ho do ức chế phản xạ ho. Điều này có thể có lợi trong việc giảm triệu chứng ho ở các động vật.
Cây bách bộ cũng được sử dụng trong điều trị các bệnh nhiễm khuẩn. Một nghiên cứu trên hơn 100 bệnh nhân sử dụng nước sắc từ cây bách bộ đã cho thấy tới 85% trường hợp có hiệu quả giảm ho. Stemonin, một chất có trong rễ cây bách bộ, có tác dụng làm giảm sự kích thích ở trung tâm hô hấp, ngăn chặn phản xạ ho. Đồng thời, cây bách bộ cũng đã được thử nghiệm thành công trong việc điều trị lao hạch.
Ngoài các tác dụng trên, cây bách bộ còn có tác dụng trị giun và diệt côn trùng. Chất Stemonin có trong cây bách bộ có khả năng tê liệt giun sau 15 phút ngâm trong dung dịch có nồng độ 0,15%. Nếu giun được lấy ra khỏi dung dịch kịp thời, chúng có thể phục hồi lại. Thêm vào đó, tiêm dung dịch Stemonin sulfat vào ếch cũng có thể làm tê liệt chúng và sau 12 giờ, chúng sẽ phục hồi. Cây bách bộ cũng có khả năng diệt các loại côn trùng như rận chỉ sau một phú.
3. Một số bài thuốc từ cây bách bộ
Trong y học cổ truyền, Bách Bộ được sử dụng như một nguồn dược liệu quý giá với nhiều công dụng chữa bệnh. Dưới đây là một số phương pháp sử dụng Bách Bộ để điều trị các triệu chứng ho dữ dội, ho lâu năm, ho nhiều, tự nhiên ho không dứt, ho do hàn ở trẻ nhỏ, và cả các vấn đề liên quan đến côn trùng và rận.
Điều trị ho dữ dội:
Chuẩn bị rễ Bách Bộ và gừng sống, giã nhỏ và lấy nước.
Lấy 2 vị trên, sắc uống 2 chén.
Hoặc có thể ngâm rượu với rễ Bách Bộ, mỗi lần uống 1 chén, ngày 3 lần.
Điều trị ho lâu năm:
Sử dụng 20 cân rễ Bách Bộ, giã và vắt nước.
Sau đó, đem sắc lại cho dẻo quánh và mỗi lần uống 1 muỗng canh, ngày 3 lần.
Điều trị ho nhiều:
Sử dụng cả cây và rễ Bách Bộ, giã và vắt lấy nước cốt.
Trộn với mật ong, số lượng bằng nhau.
Nấu thành cao, ngậm cao và nuốt từ từ.
Điều trị tự nhiên ho không dứt:
Sử dụng rễ cây Bách Bộ, hơ trên lửa để nướng khô.
Mỗi lần lấy một ít và ngậm nuốt nước.
Điều trị ho do hàn ở trẻ nhỏ:
Sử dụng rễ Bách Bộ sao và ma hoàng, mỗi thứ 30g, giã thành bột.
Hạnh nhân không vỏ, không đầu nhọn, sao và ngâm trong nước sôi.
Sau đó, nghiền thành bột và trộn với mật để tạo thành viên bằng hạt bồ kết.
Mỗi lần uống 23 viên thuốc hoàn với nước nóng.
Điều trị các loại côn trùng vào lỗ tai:
Sử dụng Bách Bộ sao, nghiền nát và trộn với dầu mè.
Bôi vào trong lỗ tai.
Điều trị áo quần có rận, rệp, bọ chét, chấy:
Sử dụng Bách Bộ và tần giao, nghiền nhỏ và cho vào lồng tre xông khói lên.
Cũng có thể nấu nước giặt để giúp diệt trừ côn trùng này.
Điều trị giun kim:
Sử dụng Bách Bộ tươi và sắc kẹo thụt vào hậu môn trong một tuần.
Điều trị giun đũa:
Sử dụng 12g Bách Bộ, sắc uống vào buổi sáng lúc đói.
Uống liên tục trong 5 ngày và sau đó dùng thuốc xổ mỗi sáng.
Điều trị các chứng ho do hư chứng:
Sử dụng Bách Bộ, tang bạch bì, mạch môn đông, thiên môn đông, tỳ bà diệp, bối mẫu, ngũ vị tử, tử uyển và sắc uống.
Điều trị ho do cảm mạo, ngứa họng, đờm ít:
Sử dụng 16g Bách Bộ, 12g kinh giới, 12g bạch tiền, và 12g cát cánh.
Sắc uống để giảm các triệu chứng trên.
Điều trị lao phổi có hang:
Sử dụng 20g Bách Bộ, 10g hoàng cầm, 10g đơn bì và 10g đào nhân.
Đem sắc đặc thành 60ml và uống mỗi ngày trong 1 tháng, liên tục trong 2-3 tháng.
Điều trị ho do lao phổi, do phế nhiệt:
Sử dụng 640g Bách Bộ, 640g sa sâm và 640g mật ong.
Đổ 10 cân nước sắc Bách Bộ và sa sâm, sau đó trộn với mật ong và nấu nhỏ lửa cho thành cao.
Mỗi lần uống 8ml cao, ngày uống 2 lần.
Điều trị ho, suyễn, viêm phế quản mạn tính:
Sử dụng 20g Bách Bộ, 5 cái miên hoa căn, 8g ma hoàng và 1 củ đại toán.
Đem sắc uống để giảm các triệu chứng trên.
Điều trị ho gà:
Có thể sử dụng 10-15g Bách Bộ và sắc uống.
Hoặc sử dụng 12g Bách Bộ, 4g cam thảo, 12g bạch tiền và 2 tép đại toán.
Sắc uống với đường, mỗi ngày 1 tháng, chia làm 3 lần và uống liên tục trong 3-4 ngày.
Bách Bộ là một loại cây có nhiều công dụng trong điều trị các triệu chứng ho và nhiều bệnh khác. Tuy nhiên, trước khi sử dụng Bách Bộ hoặc bất kỳ loại thuốc nam nào khác, nên tìm kiếm sự tư vấn và hướng dẫn từ các chuyên gia y tế để đảm bảo an toàn và hiệu quả.
Xem thêm >>>> Cây bạch đồng nữ có tác dụng gì theo kinh nghiệm dân gian?
