1. Tìm hiểu chung về đặc điểm của củ mài
Củ mài là cây dạng dây leo, thân củ; mỗi củ của Củ mài có thể dài lên đến 1m, đường kính củ 2 - 10cm, xung quanh củ với rất nhiều rễ con. Thân leo góc cạnh nhẵn không có lông, những nách là có củ còn được gọi là “thiên hoài” hay “dái củ mài”. Lá củ mài dạng lá đơn, mọc so le hoặc mọc đối, lá hình trái tim đầu lá nhọn. Phiến lá dài từ 8 - 10cm, rộng khoảng 6 - 8cm, cuống lá dài khoảng 1,5 - 3,5cm. Hoa củ mài đực cái mọc khác gốc, quả khô có ba cạnh. Hoa củ mài xuất hiện vào khoảng tháng 7 - 8, quả xuất hiện vào khoảng tháng 9 - 11.
Củ mài được tìm thấy khắp những vùng núi nước ta, cây mọc hoang; vào những thời kỳ trước khi còn khó khăn người dân vẫn đi đào Củ mài để sử dụng làm lương thực ăn chóng đói. Củ mài được tìm thấy nhiều nhất tại các tỉnh miền Bắc nước ta như: Hà Bắc, Lào Cai, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Đến ngày nay, Củ mài đã được trồng để chế Hoài sơn - dược liệu trong các bài thuốc. Mùa thu hoạch Củ mài chất lượng tốt nhất vào mùa thu đông và đầu xuân (khoảng từ tháng 10 - 11 đến tháng 3 - 4). Sau khi thu hoạch Củ mài, muốn có vị thuốc củ mài phải chế biến theo các bước như sau:
- Củ mài sau khi thu hoạch về, sơ chế rửa sạch đất, gọt sạch vỏ rồi cho vào lò sấy diêm sinh trong hai ngày hai đêm, sau khi sấy lấy ra phơi khô thu được Hoài sơn. Nhưng nếu muốn xuất khẩu thì hình dáng phải đẹp hơn nên công đoạn chế biến phức tạp hơn.
- Củ mài sau khi thu hoạch về trong vòng 3 ngày phải chế biến ngay vì để lâu sẽ bị hư. Chế biến Củ mài trải qua 3 giai đoạn:
Sấy diêm sinh lần thứ nhất:
Củ mài thu hoạch về sơ chế, gọt vỏ sau đó đem đi diêm sing (110kg củ mài tương đương dùng 2kg diêm sinh). Sắp xếp Củ mài trong lò sấy thành hình cũi lợn để tất cả các củ đều được tiếp xúc với hơi Diêm sinh. Ủ một đêm sau khi sấy diêm sinh 2 ngày 2 đêm, sau đó phơi với nắng nhỏ hoặc sấy nhẹ cho khô. Tiếp tục đem ngâm nước 2 ngày 2 đêm rửa sạch, đem phơi nắng cho khô.
Sấy diêm sinh lần thứ hai:
Tiếp tục sấy diêm sinh lần thức 2, sắp xếp hoài sơn vào lò tương tự như sấy diêm sinh lần 1, tiếp tục sấy diêm sinh 1 ngày 1 đêm (100kg Củ mài dùng 1kg Diêm sinh), cho đến khi Củ mài mềm như chuối, nếu thấy chưa mềm thì tiếp tục sấy Diêm sinh lại. Sau khi sấy xong, tiếp tục ủ trong 1 đêm, sau đó đem sửa chữa lại cho đều đặn bằng cách đặt lên ván lăn, lăn đến khi hai đầu Củ mài lõm vào. Sau khi sửa xong, tiếp tục đem phơi nắng nhỏ hoặc sấy nhẹ cho khô; sửa lại lần nữa cho thật đẹp rồi lăn cho nhẵn bóng. Cuối cùng phơi lại cho thật khô. Đánh cho bóng bằng giấy ráp bằng cánh nhúng nhanh vào nước rồi đánh bóng.
Sấy diêm sinh lần thứ ba:
Sấy Diêm sinh lần thứ ba, cứ 100kg Củ mài dùng 200g Diêm sinh, trước khi tiến hành sấy Diêm sinh cần phân loại Củ mài thành nhiều hạng khác nhau. Thời gian Sấy diêm sinh lần thứ 3 là 1 ngày 1 đêm.
Thành phần hoá học của củ mài
Thành phần trong Củ mài chủ yếu chứa tinh bột. Ngoài tinh bột ra, Củ mài còn chứa mucin là một loại protein thể chất nhớt, allantoin, cholin, các acid amin arginin và men maltase.
Về phương diện lương thực, Củ mài chứa 63,25% tinh bột, 0,45% chất béo, 6,75% chất đạm, là nguồn dự trữ quý, có giá trị dinh dưỡng cao chỉ đứng sau gạo và ngô.
Theo tài liệu Trung Quốc, Hoài sơn có chất bột 16%, chất nhầy, cholin, 16 acid amin, các men oxy hóa, vitamin C; trong chất nhầy có acid phytic.
Trong củ còn có nhiều loại nguyên tố vi lượng tuy nhiên hàm lượng của các yếu tố vi lượng sẽ tùy thuộc vào địa điểm mà cây mọc. Ngoài ra, Củ mài còn có chứa d-abscicin và dopamin.
2. Củ mài có tác dụng gì?
Dưới đây là những công dụng mà cây củ mài mang lại cho sức khỏe con người:
Điều trị bệnh về đường tiêu hóa
- Củ mài được sử dụng để điều trị chứng kém ăn, tiêu chảy mãn tính.
- Chứng khó tiêu gây ra các triệu chứng như đầy hơi, chướng bụng, buồn nôn.
- Với phụ nữ khi mang thai bị khó tiêu, cần điều chỉnh chế độ ăn uống bằng cách bổ sung nhiều tinh bột từ khoai lang, củ mài,....
- Trong củ mài có nhiều chất xơ, khi ăn đảm bảo nhu động ruột thường xuyên và trơn tru, từ đó ngăn ngừa táo bón.
- Củ mài được đánh giá là thực phẩm lành mạnh giúp ngăn ngừa hội chứng ruột kích thích, táo bón, khó tiêu.
Củ mài chống viêm dạ dày, trào ngược dạ dày
Trong củ mài có tác dụng ứng chế cytokin gây viêm và ức chế COX-2, bảo vệ biểu hiện của Carbonic anhydrase ở tá tràng. Carbonic anhydrase là enzym xúc tác phản ứng tạo ra bicarbonat ở tuyến tụy giúp trung hòa acid dịch vị. Nhờ vậy củ mài thường xuất hiện trong các bài thuốc bắc giúp chữa viêm dạ dày, trào ngược dạ dày...
Trong củ mài còn tìm thấy chất Saponin (dioscin) giúp giảm sự tổn thương mô bằng cách kích hoạt enzym chống oxy hóa.
Diosgenin có trong củ mài được nghiên cứu giúp làm tăng đáng kể các vi khuẩn có lợi cho hệ tiêu hóa, bao gồm Lactobacillus murinus và Lactobacillus reuteri.
1 nghiên cứu khác còn cho thấy trong củ mài không chỉ hỗ trợ về tiêu hóa mà còn giúp làm tăng lượng vi khuẩn có lợi cho đường ruột.
Hỗ trợ trong rối loạn chuyển hóa
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh, ăn củ mài có khả năng kiểm soát đường huyết, hạ huyết áp, cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu và kiểm soát cân nặng.
Trong củ mài có các thành phần:
- Hoạt chất protodioscin có có tác dụng làm giảm lipid máu, bao gồm cả cholesterol và triglycerid.
- Chứa 3 polysaccharide HSY-I, HSY-II và HSY-III có tác dụng giúp làm hạ đường huyết. Vì vậy, sử dụng củ mài là một lựa chọn tốt cho người bệnh tiểu đường.
- Chất xơ: Trong củ mài rất giàu chất xơ. Carbohydrate phức hợp của củ mài được chia thành đường, giải phóng và hấp thụ vào máu với tốc độ từ từ, rất ít calo giúp người dùng có cảm giác no lâu mà không làm đầy bụng, không làm gia tăng kích thước vòng eo. Vì vậy ăn củ mài sẽ giúp giảm cân hợp lý và an toàn.
- Theo nghiên cứu của Đại học Sungkyunkwan - Hàn Quốc thấy chiết xuất từ củ mài có chứa β-sitosterol và ethyl linoleate giúp ngăn ngừa xơ vữa động mạch.
Tác dụng chống oxy hóa
Củ mài rất giàu mangan, một khoáng chất hỗ trợ quá trình chuyển hóa carbohydrate và rất quan trọng để sản xuất năng lượng cũng như chống oxy hóa. Nó cũng là một nguồn cung cấp Vitamin C và các chất chống oxy hóa, giúp loại bỏ các gốc tự do có thể làm hỏng DNA, gây ra các bệnh tim và ung thư.
Làm đẹp, ngăn ngừa các vấn đề về da
Từ những thế kỷ trước, không chỉ Y Học Cổ Truyền của Việt Nam mà Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản đều đã sử dụng trong điều trị bệnh, làm đẹp.
Trong củ mài có chứa allantoin, đây là một chất tăng sinh tế bào, giúp đẩy nhanh quá trình chữa bệnh khi bôi tại chỗ mọc mụn nhọt, vết loét và các bệnh ngoài da khác.
Củ mài giúp làm chậm quá trình của các dấu hiệu lão hóa, hỗ trợ làn da trở nên căng mịn và tươi trẻ hơn.
Trong củ màu giàu Vitamin C, các chất dinh dưỡng và beta carotene, cung cấp các đặc tính chống oxy hóa. Các chất dinh dưỡng có trong củ mài này còn giúp loại bỏ các gốc tự do có hại và ngăn ngừa tổn thương tế bào da, từ đó làm giảm các đốm đen, nếp nhăn. Vitamin C cũng có tác dụng tái tạo làn da bị tổn thương, sản sinh collagen và giúp da mịn màng, đàn hồi.
Có thể dùng củ mài đã được bào mỏng đặt lên mặt để xóa quầng thâm ở mắt. Đắp hỗn hợp củ mài xay nhuyễn lên mặt và để trong khoảng nửa giờ rồi rửa sạch sẽ giúp trẻ hóa làn da.
Củ mài giúp hạ huyết áp, giảm nguy cơ đau tim
Trong củ mài có nhiều vitamin B6. Đây là thành phần quan trong cho cơ thể giúp phá vỡ homocysteine (axit amin có thể gây tổn thương thành mạch máu). Khi homocysteine trong cơ thể tăng cao sẽ dẫn đến xuất hiện những cơn đau tim. Vitamin B6 sẽ giúp giảm nguy cơ phát triển các bệnh tim.
Củ mài cũng có hàm lượng cao kali. Đây là thành phần quan trọng của điện giải, giúp kiểm soát huyết áp và nhịp tim bằng cách chống lại những tác dụng tăng huyết áp của natri.
Ngoài ra, củ mài cũng chứa dioscorin có hiệu quả cho những người bị tăng huyết áp. Dioscorin là chất giúp ức chế angiotensin, làm tăng tưới máu ở thận, qua đó giảm huyết áp.
3. Lưu ý khi sử dụng củ mài
Ngoài việc tìm hiểu “cây củ mài có công dụng gì” thì bạn cũng nên quan tâm đến các lưu ý khi sử dụng loại củ này. Dưới đây là một số lưu ý trong quá trình sử dụng củ mài:
- Củ mài là loại củ lành tính, có thể sử dụng giống như các thực phẩm để ăn hàng ngày. Tuy nhiên nếu đang sử dụng thuốc khác để điều trị, bạn nên gặp bác sĩ để được tư vấn nhằm tránh tác dụng phụ xảy ra.
- Củ mài có đặc tính hoạt động giống như 1 dạng estrogen nhẹ (mặc dù không chứa estrogen), vì vậy nếu đang sử dụng các thuốc hormone, thuốc tránh thai,... thì cần lưu ý.
- Với những phụ nữ bị lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, ung thư buồng trứng,... cần hỏi ý kiến của bác sỹ trước khi sử dụng.
Xem thêm: Củ sâm có tác dụng gì đối với sức khỏe?
