1. Câu trần thuật là gì?
Câu trần thuật là dạng câu được sử dụng với mục đích kể, xác nhận, miêu tả, thông báo, nhận định,...... về những hiện tượng lạ, hoạt động, trạng thái và tính chất của sự việc, sự vật hay đối tượng người sử dụng nào đó.
2. Đặc điểm hình thức của câu trần thuật?
Đặc điểm hình thức của câu trần thuật tương đối bình thường, không có dấu ấn về hình thức như các kiểu câu nghi vấn (dấu chấm hỏi), câu cảm thán (dấu chấm than),... Đây là kiểu câu cơ bản nhất và được sử dụng phổ biến thông dụng nhất trong ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết.
Câu trần thuật được mở đầu bằng vần âm in hoa và kết thúc bằng dấu chấm. Nhưng trong một số trường hợp câu trần thuật có thể kết thúc bằng dấu chấm than (Để nhấn mạnh vấn đề sắc thái biểu cảm), dấu chấm lửng (để nhấn mạnh và để tự suy ngẫm)
+ Mẹ mua một gói bánh.
+ Chiếc xe rất đẹp!
+ Những dòng cảm xúc cứ thế dâng trào...
3. Chức năng của câu trần thuật
Câu trần thuật có chức năng chính dùng làm kể, thông báo, nhận định, miêu tả,... Ngoài ra, câu trần thuật còn tồn tại ở thể dùng làm yêu cầu đề nghị hay bộc lộ tình cảm. Tuy nhiên, đây không phải là chức năng chính của câu trần thuật. Nên những khi sử dụng câu trần thuật với mục đích này nên tránh gây nhầm lẫn với những kiểu câu khác.
Ví dụ:
- Bông hoa rất đẹp!
→ Câu trần thuật bên cạnh mục đích thông báo còn tồn tại mục đích bộc lộ tình cảm.
- Ôi bông hoa đẹp quá!
→ Câu cảm thán có mục đích bộc lộ cảm xúc là chính.
4. Cách đặt câu trần thuật
Bước 1: Xác định mục đích đặt câu để lựa chọn kiểu câu cho phù hợp.
Bước 2: Lựa chọn kiểu câu trần thuật cho phù hợp. Kiểu câu trần thuật đơn có từ "là" thường dùng làm giới thiệu là chính. Kiểu câu trần thuật đơn không có từ "là" được dùng làm miêu tả, thông báo.
Bước 3: Xác định cụm chủ vị nòng cốt
Bước 4: Bổ sung các thành phần phụ như trạng ngữ, phụ chú,...
Bước 5: Viết câu đảm bảo hình thức câu (mở đầu bằng vần âm viết hoa, kết thúc bằng dấu câu).
Bước 6: Đọc lại và chỉnh sửa, nếu cần.
5. Đặt câu trần thuật dùng để hứa hẹn, kể, cảm ơn, khuyên bảo.
Trên đây là một số kiến thức cơ bản về câu trần thuật. Vậy ví dụ đặt câu trần thuật dùng để hứa hẹn như sau:
- Ngày mai em sẽ làm bài tập đầy đủ.
- Dù có thế nào mình cũng sẽ đến gặp cậu.
- Con hứa từ ngày hôm nay con sẽ ngủ sớm.
- Mình hứa sẽ trả lại cho cậu chiếc bút mình đã mượn hôm qua.
Đặt câu trần thuật dùng để kể:
- Nó đã khóc khi tôi bỏ mặc nó một mình
- Chiếc xe đã bị hư hỏng nặng sau khi bị tai nạn trên đường
- Hôm nay bố đã rất vui khi tớ đạt điểm 10 môn toán.
- Bố đã rất buồn vì Lan đã nói dối.
Đặt câu trần thuật dùng để cảm ơn.
- Cảm ơn cậu đã dành những điều tốt đẹp cho tớ
- Cảm ơn mẹ đã mua quà cho con
- Cảm ơn bạn đã cho mình đi nhờ xe
- Cảm ơn mọi người đã tổ chức sinh nhật cho mình.
Đặt câu trần thuật dùng để khuyên bảo:
- Thôi bạn đừng nên lo lắng nữa, mọi chuyện sẽ ổn cả thôi
- Bạn không được hút thuốc ở nơi công cộng
- Con hãy làm bài tập về nhà đi
- Anh không nên sử dụng rượu bia nhiều vì nó rất ảnh hưởng tới sức khỏe.
6. Hướng dẫn luyện tập câu trần thuật trong SGK Ngữ văn 8 tập 2
Đặc điểm hình thức và chức năng
Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi (trang 16 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
a) Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta. Chúng ta có quyền tự hào vì những trang lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung... Chúng ta phải ghi nhớ công lao các vị anh hùng dân tộc vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng.
(Hồ Chí Minh, Tinh thần yêu nước của nhân dân ta)
b) Thốt nhiên một người nhà quê, mình mẩy lấm láp, quần áo ướt đẫm, tất cả chạy xông vào, thở không ra lời:
- Bẩm... quan lớn... đê vỡ mất rồi!
( Phạm Duy Tốn, Sống chết mặc bay)
c) Cai Tứ là một người là một người đàn ông thấp và gầy, tuổi độ bốn lăm, năm mươi. Mặt lão vuông nhưng hai má hóp lại.
(Lan Khai, Lầm than)
d) Ôi Tào Khê! Nước Tào Khê làm đá mòn đấy! Nhưng dòng nước Tào Khê không bao giờ cạn chính là lòng chung thủy của ta!
(Nguyên Hồng, Một tuổi thơ văn)
- Những câu nào trong các đoạn trích trên không có đặc điểm hình thức của câu nghi vấn, câu cầu khiến hoặc cảm thán?
- Những câu này dùng để làm gì?
- Trong các kiểu câu nghi vấn, cầu khiến, cảm thán và trần thuật, kiểu câu nào được dùng nhiều nhất? Vì sao?
Trả lời:
- Chỉ có câu: Ôi Tào Khê! là mang đặc điểm hình thức câu cảm thán. Các câu còn lại trong các đoạn trích này đều thuộc kiểu câu trần thuật.
- Những câu này dùng để:
a) Trình bày
b) Kể và thông báo
c) Miêu tả hình thức của một người đàn ông
d) Bộc lộ cảm xúc
- Trong các kiểu câu nghi vấn, cầu khiến, cảm thán và trần thuật, kiểu câu trần thuật được dùng nhiều nhất. Kiểu câu này có nhiều chức năng khác nhau (bao gồm cả chức năng hành chính của những kiểu câu còn lại) và không có dấu hiệu hình thức như các kiểu câu khác.
Câu 1 (trang 46 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
Hãy xác định kiểu câu và chức năng của những câu hỏi sau đây:
a) Thế rồi Dế Choắt tắt thở. Tôi thương lắm. Vừa thương vừa ăn năn tội của mình.
( Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)
b) Mã Lương nhìn cây bút vàng sáng lấp lánh, em sung sướng reo lên:
- Cây bút đẹp quá! Cháu cảm ơn ông! Cháu cảm ơn ông!
(Cây bút thần)
Trả lời:
a) Dế Choát tắt thở. → Câu trần thuật kể lại chuyện Dế Choắt chết.
- Tôi thương lắm. Vừa thương vừa ăn năn tội mình. → Bộc lộ niềm thương xót, hối hận của Dế Mèn trước tội lỗi gây ra với Dế Choắt.
b) Câu trần thuật: "Mã lương nhìn cây bút vàng sáng lấp lánh, em sung sướng reo lên:"
→ Thuật lại sự việc Mã Lương có cây bút thần.
- Câu cảm thán: "Cây bút đẹp quá!"
→ Bộc lộ cảm xúc vui sướng trước cây bút đẹp.
- Câu trần thuật: "Cháu cảm ơn ông! Cảm ơn ông!"
→ Bộc lộ cảm xúc biết ơn người tặng bút thần.
Câu 2 (trang 47 SGk Ngữ văn 8, tập 2)
Đọc câu thứ hai trong phần dịch nghĩa bài thơ Ngắm trăng của Hồ Chí Minh (Trước cảnh đẹp đêm nay biết thế nào?) và câu thứ hai trong phần dịch thơ (Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ). Cho nhận xét về kiểu câu và ý nghĩa của hai câu đó.
Trả lời:
- Câu: "Trước cảnh đẹp đêm nay biết làm thế nào?"
→ Câu nghi vấn: có từ để hỏi "làm thế nào" kết hợp với dấu hỏi chấm.
- Câu trần thuật: "Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ."
→Câu trần thuật với dấu chấm kết thúc câu.
- Cả hai câu đều nhằm mục địch bộc lộ sự xúc động, hân hoan trước cảnh đẹp của đêm trăng đẹp.
Câu 3 (trang 47 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
xác định ba câu sau đây thuộc kiểu câu nào và được sử dụng để làm gì. Hãy nhận xét sự khác biệt về ý nghĩa của những câu này.
a) Anh tắt thuốc lá đi!
b) Anh có thể tắt thuốc lá được không?
c) Xin lỗi, ở đây không được hút thuốc lá.
Trả lời:
a) Câu cầu khiến với từ cầu khiến "đi", kết thúc câu bằng dấu chấm than. Mục đích yêu cầu người nghe dừng hành động hút thuốc lại.
b) Câu nghi vấn với từ nghi vấn "được không". Mục đích yêu cầu tắt thuốc lá.
c) Câu trần thuật có dấu hiệu chấm kết thúc cuối câu. Mục đích yêu cầu đề nghị người nghe không được hút thuốc lá.
Câu 4 (trang 47 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
Những câu sau đây có phải là câu trần thuật không? Những câu này dùng để làm gì?
a) Đêm nay, đến phiên anh canh miếu thờ, ngặt vì cắt mẻ rượu, em chịu khó thay anh, đến sáng thì về.
(Thạch sanh)
b) Tuy thế, nó vẫn kịp thì thầm vào tai tôi: "Em muốn cả anh cùng đi nhận giải:.
(Tạ Duy Anh, Bức tranh của em gái tôi)
Trả lời:
- Câu (a) là câu trần thuật dùng để cầu khiến (Lý Thông nhờ Thạch Sanh đi canh miếu thờ).
- Câu trần thuật thứ nhất của đoạn (b) đi kể sự tình. Câu trần thuật thứ hai để cầu khiến: mong muốn có anh trai đi nhận giải cùng.
Câu 5 (trang 47 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
Đặt câu trần thuật dùng để hứa hẹn, xin lỗi, cảm ơn, chúc mừng, cam đoan.
Trả lời:
- Tớ hứa sẽ đi học sớm hơn.
- Mình xin lỗi, vì bận quá mình không tới dự sinh nhật bạn được.
- Chúc mừng em đã giành giải cao trong kì thi vượt cấp vừa qua.
- Tớ đảm bảo sẽ gửi sách cho cậu đúng hẹn.
Câu 6 (trang 47 SGK Ngữ văn 8, tập 2)
Viết một đoạn đối thoại ngắn sử dụng cả bốn kiểu câu đã học.
Trả lời:
Minh: Cậu có cuốn sách "Kính vạn hoa" không?
Lan: Tớ có cuốn sách đó.
Minh: Ôi, thật là tuyệt vời! Cậu cho tớ mượn đi.
Lan: Ừm, mai tớ mang cho cậu nhé.
