Vật liệu nổ công nghiệp là loại hàng hóa đặc thù có tính nguy hiểm cao, chịu sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước trong mọi khâu: từ sản xuất, kinh doanh, vận chuyển đến sử dụng và tiêu hủy. Với đặc tính dễ gây cháy nổ và ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, tài sản cũng như an ninh quốc gia, pháp luật quy định cụ thể các điều kiện, trình tự, thủ tục để các tổ chức, doanh nghiệp được phép sử dụng loại vật liệu này.
Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng vật liệu nổ công nghiệp ngày càng tăng trong các ngành kinh tế mũi nhọn như khai khoáng, xây dựng cơ sở hạ tầng, năng lượng…, việc hiểu và tuân thủ đầy đủ các điều kiện sử dụng vật liệu nổ công nghiệp là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm an toàn, hiệu quả và tuân thủ quy định pháp luật. Vậy cụ thể, điều kiện để được phép sử dụng vật liệu nổ công nghiệp theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay là gì và các chủ thể cần đáp ứng những tiêu chuẩn nào để được cấp phép hoạt động hợp pháp?
1. Vật liệu nổ công nghiệp là gì?
Hoạt động sử dụng Vật liệu nổ công nghiệp (VLNCN) là ngành nghề đặc thù, tiềm ẩn rủi ro cao về an ninh, trật tự và an toàn lao động, do đó luôn được Nhà nước Việt Nam kiểm soát chặt chẽ thông qua hệ thống pháp luật chuyên ngành. Khung pháp lý về VLNCN đã được kiện toàn với hiệu lực đồng thời của ba văn bản trọng tâm: Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 , Nghị định số 181/2024/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ về vật liệu nổ công nghiệp và tiền chất thuốc nổ, Thông tư số 23/2024/TT-BCT quy định về quản lý, sử dụng vật liệu nổ công nghiệp, tiền chất thuốc nổ thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công thương.
Vật liệu nổ công nghiệp được định nghĩa tại khoản 9 Điều 2 Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 như sau: "Vật liệu nổ công nghiệp là vật liệu nổ sử dụng cho mục đích kinh tế, dân sự thuộc danh mục vật liệu nổ công nghiệp được phép sản xuất, kinh doanh, sử dụng ở Việt Nam do Bộ trưởng Bộ Công thương ban hành".
VLNCN là các hóa chất hoặc hỗn hợp hóa chất (như thuốc nổ TNT, Amonit...) khi chịu tác động của các kích thích ban đầu (như nhiệt, ma sát, va đập) sẽ tạo ra phản ứng nổ. Phản ứng này giải phóng năng lượng lớn, sinh nhiệt cao, tạo áp suất đột ngột và gây phá hủy trong một thời gian cực ngắn. Việc xác định đây là "vật liệu nổ" khẳng định tính chất nguy hiểm đặc biệt của đối tượng. Chính vì mức độ nguy hiểm này, đã quy định tại phạm vi điều chỉnh của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024
VLNCN ứng dụng phổ biến trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh, khai thác tài nguyên. Ví dụ phổ biến nhất là: Khai thác mỏ (than, đá, quặng...); Phá đá để xây dựng công trình giao thông (hầm, đường); Xây dựng các công trình thủy điện, thủy lợi; Thăm dò địa chất, dầu khí. Các mục đích phi quân sự, phi an ninh khác phục vụ đời sống xã hội. Một vật liệu dù có bản chất là vật liệu nổ và được dùng cho mục đích kinh tế, nhưng nếu không nằm trong danh mục quy định tại Thông tư 23/2024/TT-BCT thì cũng không được công nhận hợp pháp là "vật liệu nổ công nghiệp" tại Việt Nam. Chỉ những loại đã được kiểm định, đánh giá về độ an toàn, hiệu quả và được liệt kê cụ thể trong "Danh mục" mới được phép. Danh mục này quy định rõ các loại vật liệu nổ nào được phép sản xuất, kinh doanh, sử dụng ở Việt Nam.
Việc giao cho Bộ trưởng Bộ Công thương ban hành Danh mục là hoàn toàn hợp lý. Nó khẳng định vật liệu nổ công nghiệp là một loại hàng hóa, vật tư đặc biệt phục vụ cho sản xuất công nghiệp và hoạt động thương mại. Bộ Công thương là cơ quan quản lý các ngành công nghiệp nặng (như khai khoáng, hóa chất), do đó có chuyên môn và năng lực để đánh giá, cập nhật danh mục các loại vật liệu nổ này sao cho phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế và đảm bảo an toàn.
2. Điều kiện để được sử dụng vật liệu nổ công nghiệp là gì?
Hoạt động sử dụng vật liệu nổ công nghiệp là ngành nghề đặc thù, yêu cầu cao về tính kỷ luật và trách nhiệm cá nhân. Do đó, pháp luật Việt Nam thiết lập các tiêu chí nghiêm ngặt về tư cách, phẩm chất và năng lực của người trực tiếp thực hiện. Điều 6 Khoản 1 Điều 38 của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 quy định những tiêu chuẩn bắt buộc này.
Để được sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải đáp ứng các điều kiện tại khoản 1 Điều 6 Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ như sau:
- Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
- Có phẩm chất đạo đức tốt, đủ sức khỏe phù hợp với công việc được giao;
- Đã qua đào tạo, huấn luyện về sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ và được cấp giấy chứng nhận sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, trừ trường hợp đối tượng thuộc Quân đội nhân dân, Cảnh sát biển, Công an nhân dân đã qua đào tạo, huấn luyện về sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ và được cấp có thẩm quyền cho phép sử dụng;
- Không trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, bị truy cứu trách nhiệm hình sự; trường hợp người bị kết tội theo bản án, quyết định của Tòa án thì phải được xóa án tích. "
Điều kiện được quy định tại Khoản 1 Điều 6 của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 là các điều kiện bắt buộc đối với cá nhân tham gia trực tiếp vào hoạt động sử dụng VLNCN. Đây là các điều kiện nền tảng về pháp lý, phẩm chất, sức khỏe và chuyên môn nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho một hoạt động đặc thù, tiềm ẩn rủi ro cao. Ngoài ra, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải bảo đảm đủ điều kiện sau đây:
- Được thành lập theo quy định của pháp luật, có đăng ký doanh nghiệp hoặc đăng ký hoạt động ngành, nghề, lĩnh vực cần sử dụng vật liệu nổ công nghiệp;
- Có hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản, dầu khí; công trình xây dựng, nghiên cứu, thử nghiệm; xử lý các tình huống khẩn cấp, khắc phục sự cố thiên tai hoặc thực hiện nhiệm vụ do cấp có thẩm quyền giao cần sử dụng vật liệu nổ công nghiệp theo quy định của pháp luật;
- Có kho, công nghệ, thiết bị, phương tiện, dụng cụ phục vụ hoạt động sử dụng vật liệu nổ công nghiệp bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; trường hợp không có kho, phương tiện vận chuyển, phải có hợp đồng thuê hoặc văn bản thể hiện ý định giao kết hợp đồng với tổ chức, doanh nghiệp có kho, phương tiện vận chuyển đủ điều kiện bảo quản, vận chuyển theo quy định của Luật này;
- Địa điểm sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải bảo đảm điều kiện về an ninh, trật tự, phòng cháy và chữa cháy, vệ sinh môi trường; bảo đảm khoảng cách an toàn đối với công trình, đối tượng cần bảo vệ theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và các quy định có liên quan;
- Tổ chức, doanh nghiệp sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải bảo đảm điều kiện về an ninh, trật tự; người quản lý, chỉ huy nổ mìn, thợ nổ mìn và người có liên quan trực tiếp đến sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải có trình độ chuyên môn phù hợp và được huấn luyện kỹ thuật an toàn về vật liệu nổ công nghiệp, huấn luyện nghiệp vụ về phòng cháy và chữa cháy, ứng phó sự cố trong hoạt động liên quan đến sử dụng vật liệu nổ công nghiệp;
- Quy mô sử dụng thuốc nổ trong 01 quý từ 500 kg trở lên, trừ trường hợp sử dụng thuốc nổ để thử nghiệm, thăm dò, đánh giá địa chất và khai thác đá ốp lát.
3. Điều kiện để được sử dụng vật liệu nổ công nghiệp
3.1. Điều kiện về năng lực pháp lý
Tiêu chí nền tảng đầu tiên là cá nhân phải có đầy đủ Năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Điều này có nghĩa là người sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải là người thành niên (từ đủ 18 tuổi trở lên) và không bị Tòa án tuyên bố mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự. Yêu cầu này nhằm đảm bảo cá nhân có khả năng nhận thức chính xác và chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi hành vi, quyết định của mình tại hiện trường nổ mìn.
Song song với đó là yêu cầu nghiêm ngặt về an ninh và lý lịch tư pháp: cá nhân phải Không trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đối với những người đã từng bị kết tội theo bản án, quyết định của Tòa án, điều kiện bắt buộc là họ phải được xóa án tích. Yêu cầu này thể hiện sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước, loại trừ những người có tiền sử vi phạm pháp luật, thiếu kỷ luật hoặc có nguy cơ lợi dụng vật liệu nổ công nghiệp vào mục đích xấu.
3.2. Điều kiện về phẩm chất, đạo đức và sức khỏe
Để thực hiện công việc nguy hiểm và cần độ chính xác cao, người sử dụng vật liệu nổ công nghiệp phải đảm bảo các tiêu chuẩn về mặt con người.
Thứ nhất, cá nhân phải có phẩm chất đạo đức tốt. Đây là yêu cầu về mặt trách nhiệm, trung thực và tuân thủ tuyệt đối quy trình, kỷ luật lao động. Phẩm chất đạo đức tốt là yếu tố then chốt để ngăn ngừa hành vi gian lận, trộm cắp, hoặc cố ý vi phạm các quy tắc an toàn kỹ thuật, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Thứ hai, cá nhân phải đủ sức khỏe phù hợp với công việc được giao. Người lao động phải đạt tiêu chuẩn sức khỏe đặc thù theo quy định của Bộ Y tế đối với công việc có yếu tố nguy hiểm, độc hại liên quan đến VLNCN. Yêu cầu này không chỉ liên quan đến thể lực mà còn về tâm thần, thần kinh, đảm bảo người thực hiện có khả năng phản ứng nhanh, giữ bình tĩnh và đưa ra quyết định chính xác dưới áp lực hoặc trong tình huống khẩn cấp.
3.3. Điều kiện về chuyên môn
Điều kiện tiên quyết về năng lực chuyên môn là cá nhân phải Đã qua đào tạo, huấn luyện về sử dụng vật liệu nổ công nghiệp và được cấp giấy chứng nhận sử dụng VLNCN. Xác nhận người lao động đã được trang bị kiến thức và kỹ năng thực hành chuẩn mực, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật an toàn ở mức cao nhất. Đây là tiêu chuẩn cốt lõi nhằm đảm bảo an toàn vận hành, gắn liền với các quy định nghiệp vụ của Bộ Công Thương (ví dụ: Thông tư 23/2024/TT-BCT). ( kiến thức và kỹ năng được trang bị bao gồm lý thuyết và thực hành về tính chất vật liệu, quy trình bảo quản, lắp đặt, nối mạng, kích nổ, xử lý mìn câm, và các biện pháp ứng cứu khẩn cấp).
Việc đào tạo, huấn luyện này phải chuyên biệt và cung cấp đầy đủ kiến thức nghiệp vụ về tính chất của VLNCN, quy trình lắp đặt, nối mạng, kích nổ, xử lý mìn câm, và các biện pháp ứng cứu khẩn cấp. Giấy chứng nhận được cấp là minh chứng pháp lý cho thấy người lao động đã đủ kiến thức và kỹ năng để thao tác an toàn, phù hợp với các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.
Pháp luật cũng quy định một trường hợp ngoại lệ: đối tượng thuộc Quân đội nhân dân, Cảnh sát biển, Công an nhân dân được miễn Giấy chứng nhận sử dụng do cơ quan dân sự cấp, vì họ đã qua đào tạo, huấn luyện nghiêm ngặt về sử dụng vũ khí, VLNCN trong nội bộ lực lượng. Tuy nhiên, họ vẫn cần được cấp có thẩm quyền trong ngành cho phép sử dụng nhằm tối ưu hóa thủ tục hành chính, thừa nhận tính đặc thù và quy trình huấn luyện chuyên nghiệp của lực lượng vũ trang.
Kết luận
Việc sử dụng vật liệu nổ công nghiệp không thể tùy tiện mà phải tuân theo những điều kiện nghiêm ngặt được pháp luật quy định về tổ chức, nhân sự, cơ sở vật chất, an toàn kỹ thuật và giấy phép hoạt động. Chỉ những doanh nghiệp, đơn vị đủ năng lực, được cơ quan có thẩm quyền cấp phép mới được sử dụng loại vật liệu đặc biệt nguy hiểm này trong phạm vi cho phép.
Tuân thủ đúng các điều kiện không chỉ giúp bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản, môi trường mà còn thể hiện trách nhiệm pháp lý và đạo đức nghề nghiệp của tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất – kinh doanh. Việc nắm vững và thực hiện đúng quy định về sử dụng vật liệu nổ công nghiệp là nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế đi đôi với an toàn, bền vững và ổn định xã hội.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email: lienhe@luatminhkhue.vn để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác!
