Mục lục bài viết

1. Khái quát về sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên

Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là một trong những truyện tiêu biểu của Truyền kỳ mạn lục, tập truyện nổi tiếng của Nguyễn Dữ. Tác phẩm hấp dẫn người đọc không chỉ bởi những chi tiết kỳ ảo, ma quái mà còn bởi cách nhà văn gửi gắm những vấn đề sâu sắc về công lý, lẽ phải, phẩm cách kẻ sĩ và hiện thực xã hội đương thời.

Sức hấp dẫn trước hết đến từ đặc trưng thể loại truyền kỳ.

Truyện truyền kỳ thường sử dụng những yếu tố lạ, kỳ bí, siêu nhiên như thần, ma, cõi âm, sự nhập mộng hay những cuộc gặp gỡ giữa người sống với thế giới vô hình. Tuy nhiên, ở Nguyễn Dữ, yếu tố kỳ ảo không đơn thuần dùng để tạo cảm giác ly kỳ mà còn là phương tiện phản ánh hiện thực.

Trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, câu chuyện bắt đầu từ một bối cảnh rất cụ thể.

Nhân vật chính là Ngô Tử Văn, tên Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang. Chàng nổi tiếng là người khảng khái, nóng nảy, thấy sự gian tà thì không thể chịu được.

Từ nền hiện thực ấy, truyện dần mở sang thế giới kỳ ảo.

Ngô Tử Văn đốt ngôi đền bị hồn ma tướng giặc chiếm giữ.

Sau đó, chàng gặp hồn ma.

Rồi gặp Thổ thần.

Cuối cùng bị đưa xuống Minh phủ để đối chất trước Diêm Vương.

Sự chuyển đổi liên tục giữa cõi thực và cõi ảo tạo cho truyện một không khí vừa quen thuộc vừa huyền bí.

Sức hấp dẫn thứ hai nằm ở xung đột rõ ràng giữa chính và tà.

Một bên là Ngô Tử Văn – người dám chống lại cái ác.

Một bên là hồn ma tướng giặc – kẻ chiếm đền, tác oai tác quái, lừa dối cả thần linh và Diêm Vương.

Cuộc đối đầu giữa hai bên không chỉ là một cuộc tranh chấp cá nhân mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về cuộc đấu tranh giữa công lý và gian tà.

Sức hấp dẫn thứ ba nằm ở nhân vật Ngô Tử Văn.

Chàng không phải một vị thần hay một nhân vật có quyền lực.

Chàng chỉ là một người trần, một kẻ sĩ áo vải.

Nhưng chính con người bình thường ấy lại dám làm điều mà nhiều người khác không dám: đốt đền tà, đối mặt với ma quỷ, tranh luận trước Diêm Vương và quyết tâm bảo vệ lẽ phải đến cùng.

Điều đó khiến nhân vật có sức cuốn hút mạnh mẽ.

Sức hấp dẫn cuối cùng nằm ở cách tác phẩm kết thúc.

Ngô Tử Văn không chỉ chiến thắng hồn ma gian ác mà còn được trao chức phán sự đền Tản Viên.

Kết thúc ấy tạo cảm giác thỏa mãn về mặt đạo lý:

Người chính trực cuối cùng được ghi nhận.

Kẻ gian ác cuối cùng bị trừng trị.

Công lý tuy có lúc bị che lấp nhưng cuối cùng vẫn được khôi phục.

 

2. Phân tích yếu tố cốt truyện ly kỳ và kịch tính

Cốt truyện Chuyện chức phán sự đền Tản Viên được xây dựng theo trình tự chặt chẽ, liên tục tăng mức độ căng thẳng.

Mở đầu là hành động đốt đền của Ngô Tử Văn.

Đây là một chi tiết đặc biệt gây chú ý.

Trong tâm thức truyền thống, đền miếu là nơi linh thiêng, con người thường có tâm lý kính sợ.

Vậy mà Tử Văn lại dám đốt đền.

Hành động này ngay lập tức tạo ra câu hỏi cho người đọc:

Vì sao chàng dám làm như vậy?

Điều gì sẽ xảy ra sau đó?

Nhờ đó, truyện nhanh chóng tạo được nút thắt.

Quan trọng hơn, việc đốt đền của Tử Văn không phải là hành động bồng bột.

Chàng tắm gội sạch sẽ, khấn trời rồi mới châm lửa đốt.

Chi tiết này cho thấy chàng ý thức rõ việc mình làm và tin rằng mình đang thực hiện một hành động chính nghĩa.

Căng thẳng được đẩy lên khi hồn ma tướng giặc xuất hiện.

Hắn hiện lên trong dáng vẻ đạo mạo nhưng thực chất rất gian xảo.

Hắn dùng lời lẽ đe dọa, ép Tử Văn phải dựng lại ngôi đền.

Tuy nhiên, Tử Văn không hề sợ hãi.

Chàng “ngồi ngất ngưởng tự nhiên”, thể hiện một thái độ khinh thường trước thế lực gian tà.

Tiếp theo là sự xuất hiện của Thổ thần.

Đây là bước ngoặt quan trọng trong cốt truyện.

Thổ thần cho Tử Văn biết sự thật:

Ngôi đền vốn không thuộc về hồn ma tướng giặc.

Tên Bách hộ họ Thôi sau khi chết đã chiếm đền, tác quái, lại còn dùng của đút để mua chuộc các thần xung quanh.

Nhờ lời kể của Thổ thần, xung đột của câu chuyện được làm rõ hơn.

Tử Văn không chỉ đối đầu với một con ma gian ác mà còn đối đầu với một thế lực biết dựa vào sự cấu kết, đút lót và che giấu sự thật.

Cốt truyện đạt tới cao trào khi Ngô Tử Văn bị bắt xuống Minh phủ.

Không gian cõi âm được miêu tả đầy ám ảnh với sông lớn, gió tanh, quỷ Dạ Xoa và không khí lạnh lẽo.

Tất cả tạo cảm giác nguy hiểm.

Trước Diêm Vương, hồn ma tướng giặc tiếp tục vu cáo Tử Văn.

Lúc đầu, Diêm Vương cũng nghiêng về lời của hắn.

Ngô Tử Văn rơi vào tình thế rất bất lợi.

Nhưng chàng không chịu khuất phục.

Tử Văn kiên quyết trình bày sự thật và đề nghị cho người đến đền Tản Viên xác minh.

Chính yêu cầu này làm thay đổi cục diện.

Khi sự thật được kiểm chứng, bộ mặt gian dối của tên tướng giặc bị vạch trần.

Từ chỗ ngang ngược, hắn trở nên run sợ và tìm cách xin tha.

Nút thắt được tháo gỡ khi Diêm Vương nhận ra sự thật.

Hồn ma bị trừng trị.

Thổ thần được trả lại đền.

Ngô Tử Văn được sống lại, sau đó nhận chức phán sự đền Tản Viên.

Cách tổ chức cốt truyện ấy làm cho câu chuyện giống như một màn kịch có đủ các bước:

  • Thắt nút;
  • Phát triển xung đột;
  • Cao trào;
  • Mở nút.

Nhờ vậy, người đọc luôn có cảm giác hồi hộp muốn biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Một điểm đặc sắc khác là Nguyễn Dữ kết hợp rất khéo giữa cái thực và cái ảo.

Nhân vật Ngô Tử Văn là người có địa chỉ quê quán cụ thể.

Bối cảnh lịch sử cũng được xác định.

Nhưng trên cái nền hiện thực đó lại xuất hiện ma quỷ, thần linh và Minh phủ.

Cái kỳ ảo vì vậy không tách khỏi hiện thực mà làm cho hiện thực trở nên sắc nét hơn.

 

3. Giá trị hiện thực và tư tưởng nhân văn trong tác phẩm

Ẩn sau lớp vỏ kỳ ảo, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên phản ánh nhiều vấn đề của xã hội phong kiến.

Trước hết, tác phẩm phê phán sự hoành hành của cái ác.

Hồn ma tướng giặc không chỉ chiếm ngôi đền mà còn tác oai tác quái, làm hại dân chúng.

Hắn là một kẻ đã chết nhưng vẫn tiếp tục gây họa.

Qua hình tượng này, Nguyễn Dữ gợi ra một thực tế đáng lo ngại:

Kẻ xấu nếu không bị ngăn chặn sẽ ngày càng lộng hành.

Tác phẩm còn phản ánh sự tha hóa của hệ thống quyền lực.

Thổ thần vốn là người có công nhưng bị hồn ma chiếm mất nơi thờ tự.

Ông muốn kêu oan nhưng không thể làm gì vì nhiều đền miếu xung quanh đã nhận của đút và bênh vực tên gian thần.

Chi tiết này có ý nghĩa hiện thực rất rõ.

Nó cho thấy cái ác không chỉ mạnh vì bản thân nó mà còn vì có sự bao che, cấu kết của những thế lực khác.

Ngay cả Diêm Vương ban đầu cũng suýt bị lừa.

Điều này cho thấy công lý không phải lúc nào cũng tự nhiên được thực hiện.

Nếu không có người dám đấu tranh, sự thật rất dễ bị che lấp.

Từ đó, tư tưởng nhân văn nổi bật của tác phẩm được thể hiện ở niềm tin vào con người chính trực.

Ngô Tử Văn đại diện cho kiểu người không chấp nhận thỏa hiệp với cái xấu.

Chàng dám đốt đền.

Dám đối mặt với hồn ma.

Dám tranh luận trước Diêm Vương.

Dám yêu cầu kiểm chứng sự thật.

Nhờ bản lĩnh ấy, công lý cuối cùng được khôi phục.

Tác phẩm vì thế khẳng định một quan niệm rất tích cực:

Muốn bảo vệ lẽ phải, con người không thể chỉ chờ đợi.

Công lý cần được bảo vệ bằng hành động, bản lĩnh và sự kiên quyết.

Tư tưởng nhân văn còn thể hiện qua việc tác giả đề cao phẩm chất của kẻ sĩ.

Ở phần lời bình cuối truyện, Nguyễn Dữ nhấn mạnh rằng kẻ sĩ không nên sợ sự cứng cỏi.

“Cứng” ở đây không phải là cố chấp vô lý.

Đó là sự kiên định với lẽ phải.

Người có khí tiết phải biết bảo vệ điều đúng dù có thể phải đối mặt với hiểm nguy.

Qua đó, nhân vật Ngô Tử Văn trở thành biểu tượng của người trí thức có trách nhiệm với cộng đồng.

Tác phẩm đồng thời gửi gắm niềm tin vào quy luật đạo đức:

Chính nghĩa cuối cùng sẽ chiến thắng.

Gian tà cuối cùng sẽ bị trừng phạt.

Đó cũng là khát vọng rất sâu sắc của con người trong mọi thời đại.

 

4. Hướng dẫn viết đoạn văn phân tích yếu tố hấp dẫn (khoảng 150 chữ)

Khi viết đoạn văn khoảng 150 chữ phân tích yếu tố hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, học sinh không nên kể lại toàn bộ câu chuyện.

Cách viết hiệu quả nhất là chọn một yếu tố nổi bật rồi tập trung phân tích.

Có thể lựa chọn:

  • Cốt truyện ly kỳ;
  • Yếu tố kỳ ảo;
  • Cuộc đối chất ở Minh phủ;
  • Nhân vật Ngô Tử Văn;
  • Xung đột giữa chính và tà.

Đoạn văn nên triển khai theo mô hình Tổng – Phân – Hợp.

Câu đầu tiên nêu nhận định chung.

Ví dụ:

“Một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là cốt truyện giàu kịch tính và yếu tố kỳ ảo.”

Các câu tiếp theo chọn dẫn chứng tiêu biểu.

Không nên tóm tắt toàn bộ truyện.

Chỉ cần tập trung vào một vài chi tiết như:

  • Tử Văn đốt đền;
  • Hồn ma xuất hiện đe dọa;
  • Tử Văn bị bắt xuống Minh phủ;
  • Cuộc đối chất trước Diêm Vương.

Sau dẫn chứng cần phân tích tác dụng.

Ví dụ:

Việc đưa nhân vật xuống Minh phủ làm cho xung đột chính – tà trở nên căng thẳng hơn, đồng thời tạo điều kiện để khí phách của Tử Văn được bộc lộ.

Cuối đoạn cần khái quát giá trị.

Có thể viết:

“Qua đó, Nguyễn Dữ vừa tạo nên một câu chuyện lôi cuốn vừa khẳng định niềm tin vào sự chiến thắng của công lý.”

Một đoạn văn khoảng 150 chữ nên tránh ba lỗi phổ biến:

  • Kể chuyện quá nhiều;
  • Nêu dẫn chứng nhưng không phân tích;
  • Cố gắng đưa quá nhiều ý vào một đoạn.

Tốt nhất chỉ chọn một điểm nổi bật và phân tích sâu.

 

5. Các mẫu đoạn văn phân tích hay về Chuyện chức phán sự đền Tản Viên

Mẫu 1: Phân tích sức hấp dẫn từ yếu tố kỳ ảo

Một trong những yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là nghệ thuật kết hợp hài hòa giữa hiện thực và kỳ ảo. Nguyễn Dữ mở đầu truyện bằng những địa danh, nhân vật và bối cảnh lịch sử khá cụ thể, từ đó dần dẫn người đọc bước vào thế giới thần ma huyền bí. Hồn ma tướng giặc, Thổ thần, quỷ Dạ Xoa, Minh phủ và Diêm Vương tạo nên một không gian vừa rùng rợn vừa cuốn hút. Tuy nhiên, yếu tố kỳ ảo không làm câu chuyện xa rời đời sống mà ngược lại còn giúp nhà văn phản ánh hiện thực sâu sắc hơn. Cõi âm với sự lừa dối, đút lót và xét xử thiếu sáng suốt chính là hình ảnh phản chiếu những bất công nơi trần thế. Qua đó, Nguyễn Dữ vừa tạo nên một câu chuyện hấp dẫn vừa gửi gắm khát vọng về công lý và sự chiến thắng của chính nghĩa.

 

Mẫu 2: Phân tích cuộc đối chất tại Minh phủ

Sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên được đẩy lên cao nhất ở cuộc đối chất giữa Ngô Tử Văn và hồn ma tướng giặc tại Minh phủ. Trước Diêm Vương, Tử Văn rơi vào tình thế bất lợi khi bị đối phương vu cáo bằng những lời lẽ xảo trá. Tuy nhiên, chàng không hề sợ hãi mà vẫn kiên quyết khẳng định mình là người ngay thẳng. Đặc biệt, việc Tử Văn đề nghị cho người đến đền Tản Viên xác minh sự thật đã làm đảo ngược hoàn toàn tình thế. Từ chỗ ngang ngược, hồn ma trở nên sợ hãi và tìm cách xin tha. Cách tổ chức xung đột theo hướng tăng dần mức độ căng thẳng khiến cốt truyện trở nên giàu kịch tính. Đồng thời, màn đối chất còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần bảo vệ lẽ phải của Ngô Tử Văn.

 

Mẫu 3: Phân tích nhân vật Ngô Tử Văn

Ngô Tử Văn là yếu tố quan trọng tạo nên sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên. Ngay từ đầu truyện, nhân vật đã gây ấn tượng bởi tính cách khảng khái, cương trực và không chịu được sự gian tà. Hành động đốt ngôi đền bị hồn ma tướng giặc chiếm giữ cho thấy Tử Văn không chỉ có lòng dũng cảm mà còn dám biến sự căm ghét cái ác thành hành động cụ thể. Đặc biệt, khi bị đưa xuống Minh phủ, chàng vẫn không hề run sợ trước quyền lực của Diêm Vương hay những lời vu cáo của tên tướng giặc. Sự kiên định ấy giúp sự thật cuối cùng được làm sáng tỏ. Qua hình tượng Ngô Tử Văn, Nguyễn Dữ ca ngợi kiểu người có khí tiết, dám đấu tranh đến cùng để bảo vệ công lý. Chính phẩm chất ấy khiến nhân vật trở nên đáng nhớ và có sức sống lâu bền.

 

Mẫu 4: Phân tích cốt truyện ly kỳ

Chuyện chức phán sự đền Tản Viên hấp dẫn người đọc trước hết nhờ cốt truyện được tổ chức chặt chẽ và giàu kịch tính. Câu chuyện bắt đầu bằng hành động táo bạo của Ngô Tử Văn: đốt ngôi đền nơi hồn ma tướng giặc đang chiếm giữ. Từ sự việc ấy, hàng loạt biến cố liên tiếp xảy ra: hồn ma hiện về đe dọa, Thổ thần xuất hiện báo mộng, Tử Văn bị bắt xuống Minh phủ rồi phải tranh luận trước Diêm Vương. Mâu thuẫn cứ thế được đẩy lên cao cho đến khi sự thật được xác minh và tên tướng giặc bị trừng phạt. Cách tổ chức truyện theo trình tự thắt nút – phát triển – cao trào – mở nút khiến người đọc luôn tò mò về kết quả cuối cùng. Đồng thời, những biến cố ly kỳ còn góp phần làm nổi bật sự chiến thắng của chính nghĩa trước gian tà.

 

Mẫu 5: Phân tích giá trị tư tưởng qua yếu tố hấp dẫn

Sức hấp dẫn của Chuyện chức phán sự đền Tản Viên không chỉ nằm ở những chi tiết ma quái mà còn ở chiều sâu tư tưởng được gửi gắm qua câu chuyện. Thế giới thần linh, ma quỷ trong truyện thực chất là phương tiện để Nguyễn Dữ nói về những vấn đề của đời sống con người. Hồn ma tướng giặc đại diện cho cái ác ngang ngược, biết dựa vào sự đút lót và che giấu để tồn tại. Trong khi đó, Ngô Tử Văn lại đại diện cho người chính trực, dám đứng lên bảo vệ sự thật. Cuộc chiến giữa hai nhân vật vì thế không còn là chuyện riêng của một ngôi đền mà trở thành biểu tượng cho cuộc đấu tranh giữa chính và tà. Kết thúc truyện, kẻ gian bị trừng phạt còn Tử Văn được giữ chức phán sự. Qua đó, tác giả khẳng định niềm tin vào công lý và đề cao bản lĩnh của những con người dám bảo vệ lẽ phải.

 

6. Lưu ý khi phân tích tác phẩm văn học trung đại Việt Nam

Khi phân tích Chuyện chức phán sự đền Tản Viên cũng như các tác phẩm văn học trung đại khác, học sinh cần đặt tác phẩm vào hoàn cảnh lịch sử và đặc trưng tư tưởng của thời đại.

Trước hết, không nên dùng hoàn toàn cách nhìn hiện đại để đánh giá hành động của nhân vật.

Ví dụ, nếu chỉ nhìn bề ngoài, hành động đốt đền của Ngô Tử Văn có thể bị hiểu là phá hoại nơi thờ tự.

Nhưng trong logic của tác phẩm, ngôi đền đã bị hồn ma gian ác chiếm giữ và trở thành nơi gây họa cho dân.

Vì vậy, đốt đền là hành động trừ tà, diệt ác và khôi phục trật tự đạo lý.

Thứ hai, cần hiểu đúng vai trò của yếu tố kỳ ảo.

Không nên coi ma quỷ, thần linh hay Minh phủ chỉ là những chi tiết mê tín.

Trong văn học truyền kỳ, yếu tố kỳ ảo thường là một thủ pháp nghệ thuật.

Nhà văn mượn chuyện thần ma để nói chuyện con người.

Mượn cõi âm để phản ánh cõi dương.

Mượn chuyện lạ để bàn chuyện xã hội.

Thứ ba, cần chú ý đến quan niệm đạo đức của văn học trung đại.

Văn học thời kỳ này thường đề cao:

  • Chính nghĩa;
  • Trung nghĩa;
  • Khí tiết;
  • Danh dự;
  • Trách nhiệm của kẻ sĩ;
  • Quy luật thiện – ác.

Do đó, khi phân tích Ngô Tử Văn, cần đặt nhân vật trong quan niệm về người trí thức có khí tiết và trách nhiệm với cộng đồng.

Thứ tư, phải phân biệt yếu tố lịch sử với yếu tố hư cấu.

Truyện có sử dụng bối cảnh và địa danh lịch sử nhưng không phải là một văn bản sử học.

Thần linh, ma quỷ, Minh phủ hay việc người chết sống lại đều là sản phẩm nghệ thuật của thể loại truyền kỳ.

Những yếu tố ấy được tạo ra để phục vụ việc xây dựng nhân vật và thể hiện tư tưởng.

Thứ năm, cần chú ý phần lời bình cuối truyện.

Đây là đặc điểm rất quan trọng của nhiều tác phẩm tự sự trung đại.

Qua lời bình, tác giả trực tiếp bày tỏ thái độ và quan niệm.

Trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, Nguyễn Dữ đặc biệt đề cao sự “cứng cỏi” của kẻ sĩ.

Đây chính là chìa khóa để hiểu hình tượng Ngô Tử Văn.

Thứ sáu, tránh kể lại truyện khi làm bài phân tích.

Mỗi dẫn chứng phải đi kèm nhận xét.

Ví dụ, không nên chỉ viết:

“Tử Văn đốt đền rồi gặp hồn ma.”

Nên phân tích:

“Hành động đốt đền thể hiện thái độ quyết liệt của Tử Văn trước cái ác; còn việc chàng thản nhiên trước lời đe dọa của hồn ma tiếp tục khẳng định khí phách cương trực, không chịu khuất phục.”

Như vậy, khi phân tích Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, học sinh cần đi từ yếu tố kỳ ảo đến ý nghĩa hiện thực, từ diễn biến cốt truyện đến phẩm chất nhân vật và từ câu chuyện cụ thể đến thông điệp về công lý. Chính sự kết hợp giữa một câu chuyện ly kỳ với tư tưởng sâu sắc đã làm nên sức hấp dẫn lâu bền của tác phẩm.

Bạn đọc cũng có thể xem thêm: