1. Tổng quan chung về tục ngữ
1.1. Tục ngữ là gì?
Tục ngữ là những câu nói dân gian ngắn gọn, ổn định, có nhịp điệu, hình ảnh và thể hiện những kinh nghiệm của nhân dân về mọi mặt trong đời sống như tự nhiên, lao động sản xuất, xã hội... được nhân dân vận dụng vào đới sống, suy nghĩ và lời ăn tiếng nói hằng ngày. Đây cũng được coi là một thể loại văn học dân gian.
Có thể thấy khối lượng tục ngữ Việt Nam được nhân dân lao động sáng tạo và lưu truyền tích luỹ từ lâu đời rất phong phú và đồ sộ. Tục ngữ cung cấp cho lời ăn tiếng nói hằng ngày của nhân dân, cung cấp cho ngôn ngữ văn chương một hình thức biểu hiện súc tích, có tính khái quát cao. Tục ngữ đã dạy cho chúng ta những điều hay lẽ phải, những kinh nghiệm đạo lý được đúc kết qua bao đời nay cùng với những kinh nghiệm lao động sản xuất phong phú. Tục ngữ đã đúc kết kinh nghiệm, tri thức của nhân dân dưới hình thức những câu ngắn gọn, súc tích và có nhịp điệu, dễ nhớ, dễ truyền.
1.2. Nguồn gốc của tục ngữ
Tục ngữ đã có từ rất lâu đời, có thể đã xuất hiện từ xa xưa để đúc kết kinh nghiệm, những điều quan sát được từ lao động, sản xuất và xã hội đời sống. Tục ngữ được hình thành nên từ những nguồn khác nhau như:
- Từ trong cuộc sống thực tiễn, trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân, do nhân dân trực tiếp sáng tạo nên
- Được tách ra từ các tác phẩm văn học dân gian hoặc ngược lại
- Được rút ra từ tác phẩm văn học bằng con đường dân gian hoá những lời hay ý đẹp.
1.3. Nội dung của tục ngữ
Tục ngữ Việt Nam là một kho tàng hết sức phong phú và đa dạng. Thông thường, các nội dung chính được truyền tải qua các câu tục ngữ thường là về thiên nhiên và lao động sản xuất, về con người và xã hội, những triết lý dân gian. Cụ thể:
- Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất: Với một lối nói gắn gọn, có vần điệu và giàu hình ảnh, các câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động đã phản ánh và truyền đạt kinh nghiệm quý báu của nhân dân trong việc quan sát các hiện tượng tự nhiên và trong lao động sản xuất. Những câu tục ngữ này được ra đời khi mà con người lao động có nhưng sự đấu tranh với thiên nhiên và ông cha ta đúc kết lại thành những kinh nghiệm riêng. Cho đến ngày nay, nó luôn được lưu truyền phổ biến rộng rãi và trở thành một lĩnh vực tri thức về khoa học dân gian.
Ví dụ:
+ Cơn đằng đông, vừa trông vừa chạy/ Cơn đằng nam, vừa làm vừa ăn
+ Ngày tháng mười chưa cười đã tối
+ Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ
....
- Tục ngữ về con người và xã hội: những câu tục ngữ này rất giàu các hình ảnh so sánh và ẩn dụ, đầy hàm súc về nội dung. Các câu tục ngữ luôn chú ý vào sự tôn vinh giá trị con người, đưa ra nhận xét, lời khuyên về những phẩm chất và lối sống mà con người cần phải có.
Ví dụ:
+ Học thầy không tày học bạn
+ Sống mỗi người một nết, chết mỗi người một tật
+ Khôn ngoan đến cửa quan mới biết, giàu có ba mươi tết mới hay
...
- Tục ngữ thể hiện triết lý dân gian: các câu tục ngữ này thể hiện các kinh nghiệm sống, những truyền thống tư tưởng, đạo đức của nhân dân luôn là nguồn cảm hứng ở trong các câu tục ngữ
Ví dụ:
+ Của một đồng, công một nén
+ Có công mài sắt, có ngày nên kim
...
1.4. Nghệ thuật của tục ngữ
Các câu tục ngữ thường có chung những đặc điểm về hình thức như sau: có quan hệ giữa hình thức và nội dung, lập luận chặt chẽ giàu hình ảnh, ngắn gọn và thường sử dụng các vần điệu.
Tục ngữ có mối quan hệ chặt chẽ giữa nội dung và hình thức.Trong một câu tục ngữ thì hình thức và nội dung luôn gắn bó với nhau để tạo thành một thể hoàn chỉnh và thống nhất cả về hình thức và nội dung. Điều này góp phần thể hiện vào tính bền vững cho câu tục ngữ ấy.
Bên cạnh đó, tính hình tượng trong câu tục ngữ được thể hiện qua các phép so sánh, ẩn dụ, nhân hoá. Tục ngữ cũng có vần điệu và sự hoà đối bởi lẽ chúng thường được truyền miệng nên điều này giúp cho các câu tục ngữ trở nên dễ nhớ.
2. Giải thích câu tục ngữ Chị ngã em nâng
Dân tộc Việt Nam ta có một truyền thống tốt đẹp đã lưu truyền bao đời nay đó chính là tình yêu thương gia đình. Trong quan hệ gia đình, tình yêu thương ấy được thể hiện qua sự gắn bó tình cảm, tinh thần giúp đỡ và sẻ chia giữa các thành viên. Một trong những câu tục ngữ thể hiện rõ nét tình cảm ấy chính là câu "Chị ngã em nâng".
Mặc dù "Chị ngã em nâng" chỉ là một câu tục ngữ ngắn gọn nhưng nó đã khái quát được vẻ đẹp của tình cảm gia đình, thể hiện mối gắn kết đầy thiêng liêng của anh chị em trong nhà. Trước hết, các từ ngữ trong câu đã hiện lên một hình ảnh tả thực, gợi cho chúng ta hình ảnh của người em lo lắng, đỡ chị đứng dậy khi mà bị vấp ngã. Thế nhưng ẩn sau hình ảnh tả thực ấy thì câu tục ngữ lại mang đến một bài học về cách ứng xử của mỗi người với những người yêu thương trong gia đình của mình: những người có chung quan hệ huyết thống luôn phải biết yêu thương, đùm bọc nhau trong mọi hoàn cảng của cuộc sống.
Chị, em là những người có cùng quan hệ huyết thống, cùng được sinh ra và lớn lên trong một gia đình. Bởi vậy bên cạnh tình yêu thương giữa người với người, thì chị em trong gia đình cần có dự gắn bó sâu sắc, biết yêu thương và bảo vệ lẫn nhau. Tình cảm ấy giúp cho gia đình trở nên gắn bó, bền chặt và nó lại càng có ý nghĩa hơn khi mà được thể hiện ra ngoài bằng những lời nói, hành động quan tâm chăm sóc. Từ "ngã" được hiểu rộng ra là những nghịch cảnh khó khăn, sự thất bại ở trong cuộc sống. Trong cuộc sống này, chúng ta sẽ phải trải qua rất nhiều những khó khăn và cũng chẳng thể nào tránh được những thất bại, vấp ngã. Và trong những thời khắc đau đớn, thất vọng tốt cùng ấy ngay cả những người mạnh mẽ nhất cũng hy vọng có được sự động viên, giúp đỡ từ những người xung quanh, và sẽ càng mạnh mẽ, kiên định hơn nếu nhạn được những tình yêu thương từ người thân trong gia đình. Chúng ta đều biết rằng gia đình chính là nơi bình yên nhất, là chốn để ta quay về khi mệt mỏi với cuộc sống này. Những người thân trong gia đình sẽ luôn dang rộng vòng tay để đón ta trở về, cũng chẳng bao giờ bỏ rơi chúng ta trong những lúc khốn khó. Khi chúng ta biết yêu thương gia đình, yêu thương nhứng người anh chị em cũng chính là biết yêu thương cuộc đời. Những hành động yêu thương vừa giúp cho tình cảm gia đình thêm khăng khít, gắn bó vừa lan toả tình yêu ấy ra xã hội, cộng đồng. Nếu như gia đình ai cũng biết yêu thương, đùm bọc lẫn nhau thì chắc chắn chúng ta sẽ có một xã hội tràn ngập tình yêu thương, một cuộc sống đầy những sự nhân văn ấm áp bởi "gia đình là tế bào của xã hội".
Thế nhưng, hiện thực lại thật đáng buồn bởi bên cạnh những câu chuyện ấm áp về tình cảm gia đình lại vẫn đâu đó có những người vì sự ích kỉ, vì lợi ích của bản thân mà lợi dụng, mà tàn nhẫn với chính những người yêu thương mình. Gần đây, báo chí và các phương tiện truyền thông có đưa tin về vụ việc ba người con tẩm xăng đốt nhà của người mẹ bởi mâu thuẫn về đất đai, vè việc chia tài sản. Đó thật sự là một điều đáng buồn trong cuộc sống ngày nay.
Tình cảm gia đình là thứ thiêng liêng vô giá, chẳng thể mua được tình cảm ấy cho dù có rất nhiều tiền bạc. Chính vì vậy, chúng ta cần phải biết yêu thương và trân trọng những người anh chị em, những người thân yêu trong gia đình mình. Không nên chỉ vì một chút lợi ích mà gây tổn hại, đánh mất những tình cảm ấy. Chúng ta hãy tự cảm thấy may mắn nếu như còn gia đình, bởi đó là chỗ dựa vững chắc nhất để ta vượt mọi bão giông của cuộc đời. Câu tục ngữ "Chị ngã em nâng" đã mang đến một bài học vô cùng quý giá về tình yêu thương trong gia đình.
Hy vọng bài viết trên của Luật Minh Khuê đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích. Trân trọng cảm ơn quý bạn đọc đã quan tâm theo dõi.
