Hạn chế trong việc bảo đảm điều kiện vật chất và trách nhiệm nghề nghiệp của một số bộ phận cán bộ.

1. Hoạt động của hệ thống Tòa án chưa đáp ứng yêu cầu về đạo đức, năng lực..

Thẩm phán là nghề nghiệp vinh quang nhưng áp lực, khó khăn và vất vả. Với trọng trách của những người bảo vệ và thực thi công lý, Thẩm phán luôn phải đối mặt với những cám dỗ, rủi ro và nguy hiểm vì mỗi phán quyết của họ tác động trực tiếp đến tự do, danh dự, nhân thân, tài sản và cả tính mạng của con người. Chính vì vậy, hoạt động của Thẩm phán được đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt của người dân và xã hội. Người dân đòi hỏi ở các Thẩm phán những phẩm chất cao quý với những đánh giá khắt khe: bên cạnh trình độ chuyên môn giỏi; sự hiểu biết sâu rộng về xã hội, khoa học…, Thẩm phán phải là những người có đạo đức; lòng dũng cảm, dám đấu tranh và đấu tranh không khoan nhượng với những vi phạm pháp luật; có tinh thần thượng tôn pháp luật; luôn tuân theo lẽ công bằng; có trách nhiệm với xã hội và có tấm lòng nhân hậu tuy nhiên trên thực tiễn tổ chức, hoạt động của hệ thống Tòa án chưa đáp ứng yêu cầu về đạo đức, năng lực, trách nhiệm nghề nghiệp của một bộ phận cán bộ xét xử chưa xứng tầm

Tính đến ngày 31/7/2017, hệ thống Tòa án nhân dân có 14.794 người, trong đó có 5.657 Thẩm phán, 8.269 Thẩm tra viên và Thư ký Toà án, cùng 868 chức danh khác. So với năm 2005, số lượng Thẩm phán của Tòa án các cấp tăng 2.203 người, tương đương 39%. Tổng số Hội thẩm nhân dân nhiệm kỳ 2016 - 2021 của 63 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và 710 Tòa án nhân dân cấp huyện tính đến cuối năm 2018 là 17.014 người. Cho đến nay, 100% Thẩm phán các cấp đều có trình độ cử nhân luật, những số được đào tạo chính quy chỉ chiếm gần 35%, số còn lại hầu hết được đào tạo theo loại hình tại chức, chuyên tu, luân huấn hoặc từ xa. Số thẩm phán này được sắp xếp làm việc tại Tòa án các cấp từ những giai đoạn trước đây, có kinh nghiệm nhưng năng lực chuyên môn, khả năng tin học, ngoại ngữ chưa đáp ứng yêu cầu; số Thẩm phán được bổ nhiệm mới trong giai đoạn gần đây, đều được đào tạo chính quy nhưng kinh nghiệm, uy tín xét xử còn hạn chế.

Kể từ khi các luật tố tụng có hiệu lực pháp luật, số lượng các vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án ngày càng tăng. Tuy nhiên, theo Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 17/4/2015 của Bộ Chính trị, Tòa án phải thực hiện việc tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, toàn bộ các cơ quan trong hệ thống chính trị từ nay đến năm 2021 tối thiểu là 10% đội ngũ hiện có. Tính đến cuối năm 2018, số lượng cán bộ Tòa án đã giảm xuống còn 14.149 người. Do đó, dù thẩm quyền được mở rộng và số lượng vụ việc tăng mạnh nhưng các Tòa án lại không được tăng biên chế nên áp lực công việc ngày càng nặng (có những nơi Thẩm phán phải giải quyết từ 12-18 vụ/tháng, vượt mức cho phép 5 vụ/tháng). Trong khi đó, lương bổng và chế độ đãi ngộ chưa tương xứng (Thẩm phán cấp huyện hiện nay lương khoảng 3,5- 7,5 triệu đồng, Thẩm phán cấp tỉnh 6,5 - 10 triệu đồng, Thẩm phán tối cao 9,2 - 12 triệu đồng); chế độ khen thưởng còn mang tính hình thức; việc biệt phái, điều động, luân chuyển cán bộ có lúc, có nơi còn chưa công bằng...

Thời gian qua, Tòa án nhân dân tối cao đã thực hiện chế độ thi tuyển chọn, nâng ngạch để bổ nhiệm Thẩm phán, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng cho đội ngũ Thẩm phán Tòa án các cấp; đã ban hành Quyết định số 120/QĐ-TANDTC ngày 19/6/2017 về việc xử lý trách nhiệm người giữ chức danh tư pháp trong Tòa án nhân dần và Quyết định số 87/QĐ-HĐTD ngày 04/7/2018 về' bộ quy tắc đạo đức và ứng xử của Thẩm phán. Quá trình thực hiện các công việc nói trên đã giúp cho đội ngũ Thẩm phán các cấp được kiện toàn về số lượng, nâng cao về chất lượng; các Thẩm phán thường xuyên được cập nhật kiến thức và kỹ năng xét xử. Với việc ứng dụng hệ thống truyền hình trực tuyến, Thẩm phán, Hội thẩm các cấp được tham gia quá trình đào tạo, bồi dưỡng tiện lợi. Kỷ cương, kỷ luật công vụ, lề lối làm việc được thực hiện nghiêm; ý thức trách nhiệm trong thực thi công vụ ngày càng nâng cao. Tuy nhiên, vẫn còn có những hạn chế, bất cập nhất định như: Công tác bổ nhiệm, bổ nhiệm lại Thẩm phán tiến hành còn chậm; nội dung đào tạo chưa sâu, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của các Tòa án; còn có những Thẩm phán hạn chế về trình độ chuyên môn nghiệp vụ, không có ý thức học tập; có biểu hiện quan liêu, cửa quyền, thiếu trách nhiệm, không làm tròn chức trách, nhiệm vụ; thờ ơ, vô cảm, có lối sống thực dụng, cơ hội, vi phạm kỷ luật, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự... Trong năm 2019 đã xử lý kỷ luật 43 công chức Tòa án nhân dân địa phương do có hành vi vi phạm (trong đó, buộc thôi việc 04 trường hợp, cách chức 01 trường hợp, khai trừ Đảng 02 trường hợp, cảnh cáo 03 trường hợp, khiển trách 33 trường hợp). Công tác giải quyết đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm và giám đốc kiểm tra việc xét xử nhìn chung chưa tốt, chỉ giải quyết được hơn 50% đơn đề’ nghị, chưa đáp ứng được yêu cầu của xã hội...

2. Điều kiện vật chất chưa thật sự đảm bảo

Thời gian qua, Tòa án nhân dân tối cao đã tập trung đầu tư xây dựng trụ sở, bổ sung trang thiết bị phương tiện làm việc và nguồn lực tài chính cho việc ứng dụng công nghệ thông tin để từng bước đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Tuy nhiên, nguồn ngân sách của Nhà nước hiện nay vẫn còn hạn chế. Nguồn kinh phí đầu tư còn thiếu so với yêu cầu, chủ yếu mới giải quyết được yêu cầu trước mắt, các trụ sở làm việc của Tòa án các cấp còn thiếu đồng bộ, việc ứng dụng công nghệ thông tin còn chậm

Nhiều Tòa án địa phương, đặc biệt là Tòa án cấp huyện ở vùng sâu, vùng xa còn gặp nhiều khó khăn, tính đến năm 2017 còn 35 Tòa án nhân dân cấp huyện chưa có trụ sở làm việc phải đi thuê. Trang thiết bị, phương tiện làm việc còn thiếu, xuống cấp và lạc hậu, nên khả năng tiếp cận ứng dụng công nghệ thông tin còn khó khăn. Điều đó cũng đã tác động không nhỏ đến hiệu quả xét xử, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ công lý của Tòa án nhân dân.

Tóm lại, đánh giá về thực tiễn bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân chủ yếu từ sau năm 2013 đến nay cho thấy, nhìn chung, Tòa án nhân dân đã đạt được những kết quả tích cực, đã thực hiện tương đối tốt nội dung bảo vệ công lý trong việc giải quyết vấn đề bản chất pháp lý của vụ án, thực thi thủ tục tố tụng, định chuẩn pháp lý, thể hiện phán quyết và phương thức bảo vệ công lý trong hoạt động xét xử các vụ án; đã hủy, sửa được những phán quyết không bảo vệ được công lý.

Về củng cố, hiện đại hóa cơ sở vật chất, điều kiện, phương tiện làm việc cho các Tòa án, nhằm tiếp tục đảm bảo cho các Tòa án từng bước được trang bị phương tiện, trang thiết bị làm việc đầy đủ và hiện đại đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Chánh án Nguyễn Hòa Bình cho biết, Tòa án nhân dân tối cao đã xây dựng, trình và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án trang thiết bị, phương tiện làm việc của Tòa án nhân dân các cấp giai đoạn 2014 - 2018; hoàn thiện Đề án trang bị phương tiện làm việc giai đoạn IV (2019-2023) bảo đảm phù hợp với yêu cầu mới và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý.

3. Điều kiện bảo đảm cho thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

3.1. Điều kiện về trí tuệ và tâm lý

Điều kiện này không chỉ phụ thuộc vào khả năng, ý chí tự đào tạo, rèn luyện của bản thân người Thẩm phán mà còn phụ thuộc vào công tác tuyển chọn, bổ nhiệm, đào tạo và quản lý công tác đào tạo, bồi dưỡng Thẩm phán trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Theo đó, trước hết cần đổi mới cơ chế tuyển chọn và bổ nhiệm Thẩm phán.