- 1. Hoạt động tư pháp là gì ?
- 2. Đặc điểm của hoạt động tư pháp
- 3. Hoạt động điều tra là gì ? Nhận thức trong điều tra là gì ?
- 4. Vai trò của nhận thức trong hoạt động điều tra
- 5. Vai trò của thiết kế trong hoạt động điều tra
- 6. Mối quan hệ giữa hoạt động nhận thức và hoạt động thiết kế trong giai đoạn điều tra
Ngoài các cơ quan nêu trên, nhiều đơn vị, tổ chức, cá nhân cũng xuất hiện với vai trò bổ trợ tư pháp như Luật sư, giám định tư pháp, tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý,...
1. Hoạt động tư pháp là gì ?
Từ phân tích trên, có thể định nghĩa hoạt động tư pháp là hoạt động của các cơ quan tư pháp bao gồm: Khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Việc tiến hành các hoạt động trên luôn nằm trong khuôn khổ pháp luật, tuân thủ nghiêm các quy định của luật tố tụng và các văn bản pháp luật chuyên ngành nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhân, tổ chức nhằm nâng cao ý thức, tinh thần tự giác, tự tôn pháp luật. Bản thân việc tuân theo pháp luật của các cơ quan công quyền nêu trên là tấm gương để quần chúng nhân dân tin tưởng và noi theo.
2. Đặc điểm của hoạt động tư pháp
Được tiến hành trong giới hạn khung pháp lý nhất định, hoạt động tư pháp mang những đặc điểm sau:
- Chủ thể tiến hành hoạt động tư pháp: Do tầm quan trọng của hoạt động tư pháp trong việc phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật nhằm xử lý nghiêm để bảo đảm an ninh, an toàn trật tự và sự vận hành bình thường của bộ máy nhà nước, chủ thể tiến hành hoạt động tư pháp đòi hỏi được trang bị những kiến thức, kỹ năng và các phẩm chất đạo đức cần thiết để đấu trí, đấu dũng với những đối tượng nguy hiểm, vi phạm pháp luật trắng trợn và táo bạo. Làm tư pháp bao giờ cũng là lao động trí óc khó khăn, phức tạp và rất áp lực. Cũng từ tầm quan trọng của hoạt động này mà từng cử chỉ, việc làm của các chủ thể tiến hành hoạt động tư pháp luôn đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt của pháp luật và của quần chúng nhân dân.
Việc tiến hành hoạt động tư pháp của các chủ thể trên không những tác động tới đối tượng vi phạm mà còn ảnh hưởng tới tính công minh của pháp luật, thể hiện sự liêm chính trong bộ máy nhà nước nói chung và thể hiện sự uy tín của nhà nước trong việc đảm bảo, thực thi công lý. Do vậy, chủ thể thực hiện hoạt động tư pháp cần được trang bị và tự mình trang bị những phẩm chất đạo đức tốt, trong sạch, lành mạnh để không phụ sự kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và quần chúng nhân dân.
Điều đặc biệt nữa phải kể đến trong lĩnh vực này đó là việc các chủ thể tiến hành hoạt động tư pháp không phải là những cỗ máy vô cảm được lập trình làm theo những khuôn khổ và quy định có sẳn một cách cứng nhắc. Điều tra viên, kiểm sát viên hay thẩm phán, bản thân họ cũng có tình cảm. Thậm chí là trạng thái cảm xúc còn cao hơn của người bình thường. Nguyên nhân xuất phát từ áp lực, căng thẳng trong công việc và xuất phát từ sự đa dạng trong các đối tượng mà họ phải tiếp xúc hình thành nên nhiều trạng thái cảm xúc. Thương xót, đồng cảm, nghi ngờ, căm ghét,...
- Đối tượng bị tác động: Hoạt động tư pháp luôn gắn liền với việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế, tác động trực tiếp tới quyền và nghĩa vụ của công dân. Quyền của công dân là một trong những nội dung được pháp luật công nhận và bảo vệ. Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế ảnh hướng tới quyền công dân phải thực sự công chính, liêm minh, tuân thủ đúng pháp luật.
- Tính quyền lực nhà nước: Khi thực hiện hoạt động tư pháp, các cán bộ tư pháp không lấy danh nghĩa cá nhân mà nhân danh nhà nước, sử dụng các công cụ mang tính quyền lực nhà nước để ra quyết định giải quyết các đối tượng vi phạm. Cũng vì lẽ đó mà các cán bộ tư pháp luôn phải "nhìn trước ngó sau" sao cho mỗi đường đi nước bước của mình luôn trong khuôn khổ pháp luật, không trật khỏi đường ray công lý tránh tối đa việc xâm hại quyền lợi của công dân để không gây ảnh hướng tới uy tín của Đảng và Nhà nước.
3. Hoạt động điều tra là gì ? Nhận thức trong điều tra là gì ?
Điều tra là việc tìm hiểm, xem xét dựa trên các chứng cứ, manh mối thu thập được nhằm làm sáng tỏ sự thật.
Điều tra là một trong các hoạt động tư pháp. Hoạt động điều tra là hoạt động của Cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện tìm hiểu, xem xét, phân tích các căn cứ thu thập được nhằm xác định tội phạm, tìm ra nguyên nhân, điều kiện phạm tội để có phương án xử lý thích hợp giúp phòng tránh, ngăn ngừa tội phạm xảy ra.
Nhận thức là gì ?
Nhận thức là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan và bản thân con người thông qua các cơ quan cảm giác và dựa trên những hiểu biết, vốn liếng kinh nghiệm đã có của bản thân.
Thiết kế là gì ?
Trong tâm lý học tư pháp, thiết kế là tổng hợp các thao tác của tư duy và tưởng tượng nhằm dự đoán, lập kế hoạch hành động và cho ra các quyết định để đạt được mục đích được vạch ra trước.
4. Vai trò của nhận thức trong hoạt động điều tra
5. Vai trò của thiết kế trong hoạt động điều tra
Hoạt động thiết kế được tiến hành trên cơ sở của các quá trình nhận thức lý tính (tư duy và tưởng tượng). Nhờ có quá trình này, người cán bộ tư pháp dự đoán các tình huống có thể xảy ra. Qua đó, lập các kế hoạch cho quá trình hành động và đưa ra các quyết định cụ thể. Hoạt động thiết kế được tiến hành dưới ba hoạt động chính là:
Dự đoán là hoạt động tư duy đặc biệt nhằm suy đoán diễn biến và kết quả của các quá trình hoạt động tư pháp. Việc dự đoán giúp các cán bộ tư pháp chủ động hơn trong việc chuẩn bị đối phó với các tình huống có thể xảy ra. Hoạt động dự đoán thường được tiến hành theo các nội dung: dự đoán các khả năng có thể xảy ra; dự đoán việc làm và hành vi ứng xử của bản thân người cán bộ tư pháp; dự đoán hành vi xử sự, thái độ và phản ứng của những người tham gia tố tụng;…
Lập kế hoạch là vạch ra phương hướng, các bước hành động cụ thể, xác định các phương tiện, biện pháp, các điều kiện cần thiết để đạt được các hành động đã dự định. Việc lập kế hoạc gồm các nội dung cơ bản sau: lập kế hoạch cho quá trình thu thập, kiểm tra, phân tích, tổng hợp các thông tin cần thiết về sự việc; lập kế hoạch về kiểm tra các giả định, sự xác thực của chứng cứ; lập kế hoạch về các hoạt động trong các giai đoạn tố tụng;…
Ra quyết định là việc hình thành một quyết định hoặc bản án cụ thể trên cơ sở xem xét, so sánh, đối chiếu các chứng cứ đã định về vụ án với các điều luật cụ thể.
6. Mối quan hệ giữa hoạt động nhận thức và hoạt động thiết kế trong giai đoạn điều tra
Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó cơ quan có thẩm quyền áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án. Nhiệm vụ của giai đoạn điều tra vụ án hình sự là thu thập thông tin; xác định dấu hiệu tội phạm; xác định hành vi phạm tội; người thực hiện hành vi phạm tội; xác định thiệt hại do tội phạm gây; xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội; áp dụng các biện pháp ngăn ngừa; lập hồ sơ; đề nghị truy tố bị can.
Xuất phát từ nhiệm vụ trên, có thể thấy rằng, trong giai đoạn điều tra, hoạt động nhận thức và hoạt động thiết kế thể hiện mối quan hệ hỗ trợ lẫn nhau trong đó hoạt động nhận thức đóng vai trò trung tâm còn hoạt động thiết kế đóng vai trò phụ trợ để hoạt động nhận thức đạt hiệu quả tốt nhất. Hoạt động nhận thức là cơ sở cho hoạt động thiết kế.
Hoạt động nhận thức đóng vai trò trung tâm trong giai đoạn này vì hoạt động của nó trùng với mục đích của giai đoạn điều tra. Hoạt động nhận thức nhằm đảm bảo cho việc điều tra viên có thể thu thập đầy đủ chứng cứ, tài liệu có liên quan đến vụ án, phân tích, đánh giá chứng cứ, tìm hiểu thái độ, hành vi, nắm bắt tâm lý của những người tham gia tố tụng. Khi đã nhận thức rõ thì cơ quan điều tra, điều tra viên mới có thể tiến hành phân tích, đánh giá chứng cứ, nắm bắt tâm lý của những người tham gia tố tụng; thậm chí tái tạo, khôi phục lại mô hình diễn biến khách quan của vụ án để làm sáng tỏ vụ án, sáng tỏ những khúc mắc về những tình tiết chưa rõ… Từ đây có thể thấy rằng, các điều tra viên phải có nhận thức đầy đủ về vụ án có tư duy nhạy bén và nghiệp vụ tốt thì mới có thể đưa vụ án ra anh sáng. Khi nhận thức đã thông suốt thì điều tra viên mới có thể xây dựng kế hoạch, trình tự cụ thể để giải quyết từng bước của vụ án một cách khoa học, hiệu quả. Ở công đoạn này, các tài liệu tích lũy được từ hoạt động nhận thức là nguyên liệu cho hoạt động thiết kế. Hoạt động thiết kế lại hỗ trợ, nắn cho hoạt động nhận thức đi theo đúng hướng mà điều tra viên vạch ra. Nội dung của hoạt động thiết kế trong giai đoạn này là vạch ra các giả thiết, lập kế hoạch cụ thể cho quá trình thu thập chứng cứ, xác minh chứng cứ, đưa ra các quyết định khởi tố, tạm giam, triệu tập. Nói cách khác, những nội dung trên của hoạt động thiết kế đều nhằm phục vụ cho mục đích cơ bản của hoạt động điều tra là thu thập thông tin để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Mà thu thập thông tin lại thuộc hoạt động nhận thức. Từ đây có thể thấy mối liên kết giữa hai hoạt động này.
Tóm lại, trong hoạt động tư pháp nói chung và hoạt động tố tụng nói riêng, việc kết hợp các hoạt động tâm lý là không thể thiếu. Các hoạt động tâm lý này có mối liên kết chặt chẽ với nhau, hoạt động này làm cơ sở hay hỗ trợ cho hoạt động khác. Do vậy, việc áp dụng đúng và phù hợp các hoạt động tâm lý là điều vô cùng quan trọng trong giải quyết vụ việc đồng thời phòng tránh hoặc nhanh chóng ngăn chặn được những hành vi vi phạm đang và sắp xảy ra.
Trân trọng!
Luật Minh Khuê (sưu tầm & phân tích)
