1. Khái niệm hồi tố
Khái niệm hồi tố hiện nay vẫn chưa được định nghĩa cụ thể trong bất kỳ một văn bản quy phạm pháp luật nào ở Việt Nam. Tuy nhiên, dựa vào thực tiễn áp dụng hồi tố trong lĩnh vực pháp lý, chúng ta có thể hiểu rằng hồi tố được xem là một dạng hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật.
Cụ thể hơn, hồi tố liên quan đến việc áp dụng các quy định của pháp luật đối với những quan hệ xã hội đã phát sinh trước thời điểm văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực. Theo nguyên tắc này, các mối quan hệ xã hội xảy ra trong thời gian trước khi một văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực sẽ chịu sự điều chỉnh của quy định pháp luật đang có hiệu lực vào thời điểm đó. Ngược lại, khi một văn bản quy phạm pháp luật hết hiệu lực, các quy định của văn bản này sẽ không còn được vận dụng để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội đã xảy ra trong quá khứ.
Pháp luật hiện hành thường áp dụng theo nguyên tắc rằng những hành động đã diễn ra trong quá khứ, trước khi có sự điều chỉnh của pháp luật mới, vẫn có thể bị chi phối bởi quy định của pháp luật hiện hành. Nguyên tắc này được thực hiện nhằm đảm bảo quyền lợi của các tổ chức, cá nhân và lợi ích chung của xã hội. Việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành vào các quan hệ xã hội đã xảy ra trong quá khứ, như đã nêu trên, chính là việc thực hiện nguyên tắc hồi tố.
2. Áp dụng hồi tố trong văn bản quy phạm pháp luật trong trường hợp nào?
Áp dụng hồi tố được quy định tại Điều 152 của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi 2020) như sau:
Theo quy định, hồi tố chỉ được áp dụng trong những trường hợp thực sự cần thiết nhằm bảo đảm lợi ích chung của xã hội hoặc thực hiện quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân theo các quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội, hoặc văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan trung ương. Điều này có nghĩa là chỉ khi có lý do chính đáng và thiết yếu, pháp luật mới cho phép quy định hiệu lực trở về trước.
Tuy nhiên, pháp luật cũng đặt ra những hạn chế nghiêm ngặt về việc áp dụng hồi tố. Cụ thể, không được quy định hiệu lực trở về trước trong các trường hợp sau đây:
- Đối với các quy định mới về trách nhiệm pháp lý đối với hành vi mà trước khi hành vi đó được thực hiện không có quy định pháp lý tương ứng.
- Đối với các quy định về trách nhiệm pháp lý nặng hơn so với quy định tại thời điểm hành vi được thực hiện.
Ngoài ra, văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp, và chính quyền địa phương ở đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt cũng không được phép quy định hiệu lực trở về trước.
Như vậy, theo Điều 152 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi 2020), hồi tố chỉ được áp dụng trong các tình huống thực sự cần thiết để bảo đảm lợi ích chung của xã hội và thực hiện quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân theo các quy định của pháp luật do các cơ quan có thẩm quyền ban hành.
3. Quy định áp dụng hồi tố trong dân sự
Điều 1 Nghị quyết 103/2015/QH13 quy định về việc hướng dẫn áp dụng các trường hợp hồi tố đối với các vụ việc, vụ án, bản án, quyết định trong lĩnh vực dân sự khi Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có hiệu lực như sau:
Theo quy định, đối với những vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động đã được Tòa án thụ lý trước ngày 01/7/2016 nhưng chỉ được giải quyết theo thủ tục sơ thẩm từ ngày 01/7/2016 trở đi, thì phải áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để tiếp tục giải quyết. Điều này đảm bảo rằng các vụ việc này sẽ được xử lý theo thủ tục pháp lý mới nhất và phù hợp với các quy định hiện hành.
Tương tự, đối với các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động đã được Tòa án giải quyết theo thủ tục sơ thẩm trước ngày 01/7/2016, nhưng từ ngày 01/7/2016 trở đi phải giải quyết theo thủ tục phúc thẩm, thì cũng áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để xử lý trong giai đoạn phúc thẩm.
Đối với các bản án, quyết định dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm trước ngày 01/7/2016, nếu việc giải quyết giám đốc thẩm hoặc tái thẩm diễn ra từ ngày 01/7/2016 trở đi, thì cũng sẽ được áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Đối với các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật trước ngày 01/7/2016 mà kể từ ngày 01/7/2016 người có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, việc thực hiện kháng nghị và giải quyết theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm phải căn cứ vào Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Đối với các vụ việc hôn nhân và gia đình đã được Tòa án thụ lý trước ngày 01/7/2016, Tòa án tiếp tục giải quyết theo thủ tục chung mà không chuyển cho Tòa án gia đình và người chưa thành niên.
Cuối cùng, khi giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, Tòa án tiếp tục áp dụng các quy định của các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về án phí, lệ phí Tòa án, và chi phí tố tụng khác cho đến khi có quy định mới từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Điều này đảm bảo sự nhất quán và liên tục trong quá trình xét xử và giải quyết các vụ án, đồng thời tránh gây ra sự gián đoạn hoặc bất cập trong thực tiễn tố tụng.
4. Quy định áp dụng hồi tố trong hình sự
Điều 7 của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) quy định rõ về việc áp dụng hồi tố đối với các hành vi phạm tội đã xảy ra trước khi Bộ luật Hình sự hiện hành chính thức có hiệu lực thi hành. Theo quy định này, việc áp dụng các điều luật liên quan đến hành vi phạm tội phải dựa trên điều luật có hiệu lực tại thời điểm hành vi phạm tội được thực hiện.
Cụ thể, nếu điều luật mới quy định về một tội phạm mới, một hình phạt nặng hơn, hoặc bổ sung các tình tiết tăng nặng, hạn chế phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xóa án tích hoặc các quy định khác không có lợi cho người phạm tội, thì điều luật này không được áp dụng đối với các hành vi phạm tội đã xảy ra trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành. Điều này nhằm bảo vệ quyền lợi của người phạm tội bằng cách đảm bảo rằng họ không bị áp dụng các quy định pháp lý nghiêm khắc hơn so với quy định tại thời điểm hành vi phạm tội của họ.
Ngược lại, nếu điều luật mới xóa bỏ một tội phạm, một hình phạt, một tình tiết tăng nặng, hoặc quy định một hình phạt nhẹ hơn, bổ sung các tình tiết giảm nhẹ, mở rộng phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích và các quy định khác có lợi cho người phạm tội, thì các quy định này sẽ được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã xảy ra trước khi điều luật đó có hiệu lực. Điều này đảm bảo rằng người phạm tội sẽ được hưởng lợi từ các quy định pháp luật mới có lợi cho họ, ngay cả khi hành vi phạm tội của họ đã xảy ra trước thời điểm các quy định mới có hiệu lực.
Tóm lại, Điều 7 của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) thể hiện nguyên tắc hồi tố trong việc áp dụng các điều luật hình sự, đảm bảo sự công bằng và bảo vệ quyền lợi của người phạm tội theo các quy định pháp luật mới có lợi cho họ.
Xem thêm bài viết: Hiệu lực hồi tố của Bộ luật Hình sự năm 2015 được quy định như thế nào ?
Khi quý khách có thắc mắc về quy định pháp luật, vui lòng liên hệ đến hotline 19006162 hoặc gửi thư tư vấn đến địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn để được tư vấn.
