Karl Marx bàn về thuyết giá trị lao động

1. Thuyết giá trị lao động

Sau khi xem lại các tài liệu kinh tế học cổ điển và tiến trình tri thức trong sự loại trừ logic, Marx đi đến kết luận lao động là bản chất của mọi giá trị. Đối với ông, giá trị là tài sản khách quan của tất cả hàng hóa. Vì thế, phải có nguồn gốc từ vấn đề nào đó quan trọng hơn là các tác động của thị trường cung cầu “giả tạo”. Thực ra, Marx không bị ấn tượng trước sự đánh giá thuần túy khách quan (ví dụ bằng những so sánh tính hiệu dụng), vì về triết học, ông là người theo chủ nghĩa duy vật, vì thế cho rằng chỉ riêng các mối quan hệ vật chất cũng xác định được giá trị. Ông cũng cho rằng những mối quan hệ này xác định giá trị trước khi xác định giá, sao cho giá phản ánh đơn thuần giá trị do yếu tố khách quan thuần túy vốn phổ biến ở tất cả hàng hóa - lao động tạo ra.

2. Thuyết giá trị cổ điển có mâu thuẫn?

Kinh tế học cổ điển không những có một mà có đến hai thuyết giá trị trao đổi: xác định giá ngắn hạn bằng cung cầu và thuyết “giá tự nhiên” dài hạn hay phí tổn sản xuất. Marx cảm thấy có mâu thuẫn trong vấn đề này. Thuyết giá tự nhiên cho rằng giá không thay đổi trong dài hạn, trong khi thậm chí sự quan sát ngẫu nhiên cho thấy giá thị trường luôn dao động. Lúc này nếu sự dao động là kết quả của khả năng đơn thuần, thì khi ấy có quá nhiều khủng hoảng kinh tế, và thuyết chủ nghĩa duy vật biện chứng của Marx sẽ sụp đổ. Dĩ nhiên, Marx nhìn thấy vấn đề theo cách khác. Trong Wage Labour and Capital, ông viết:

“Chỉ riêng trong diễn biến những dao động này, giá được quyết định bằng phí tổn sản xuất. Toàn bộ biến chuyển của sự rối loạn này là trật tự của nó” (The Marx-Engels Reader, trang 175).

Marx thừa nhận giống như các nhà kinh tế học cổ điển rằng trong cạnh tranh giá thị trường không dao động ngẫu nhiên mà phải xoay quanh một điểm xác định. Nếu giá bán món hàng thấp hơn phí tổn sản xuất thì nhà sản xuất buộc phải ngừng kinh doanh. Nếu giá bán cao hơn phí tổn sản xuất thì lợi nhuận quá mức phát sinh thu hút nhiều đối thủ khác, trong nhất thời dẫn đến sự sản xuất quá thừa đến mức giá giảm. Do đó, điểm mà giá thị trường cạnh tranh luôn dao động là phí tổn sản xuất, mà Marx muốn nói là phí tổn lao động. Vì thế, ông xem giá trị được quyết định không phải bằng “quy luật thị trường” mà bằng chính sản xuất.

Vấn đề được Murray Wolfson, một học giả Marxist lỗi lạc tổng kết hiệu quả theo cách khác. Wolfson lưu ý giá thị trường là lượng giá lý tưởng (nghĩa là chủ quan) tỉ lệ trao đổi bởi người mua và người bán tiềm năng. Nhưng sự cạnh tranh buộc những lượng giá lý tưởng này phải phù hợp với thực tế thị trường lao động được tiêu dùng trong sản xuất. Dĩ nhiên, người ta sẽ giải thích giá trực tiếp bằng sự tương tác của những lượng giá lý tưởng này cho đến khi sự đánh giá chủ quan nằm trong sự cân bằng. Tuy nhiên, chủ nghĩa duy vật của Marx đòi hỏi cách giải thích khác. Chiều hướng nhân quả không thể từ đánh giá lý tưởng đến tỉ lệ trao đổi khách quan. Thuyết giá trị lao động do đó được phân biệt với các thuyết lao động trước đó vì có nguồn gốc vững chắc trong triết học chủ nghĩa duy vật.

3. Lương và vốn

Sau khi giải quyết thuyết giá trị lao động khách quan, Marx phải đối mặt với cùng loại vấn đề như Ricardo: (1) Nếu lao động là bản chất trao đổi giá trị, thì sự trao đổi giá trị lao động là gì và (2) giá trị của hàng hóa do máy móc sản xuất được quyết định ra sao? Câu trả lời cho vấn đề thứ nhất là thuyết về lương, còn vấn đề thứ hai là thuyết về vốn.

Marx giải quyết vấn đề thứ nhất theo cách này. Giá trị sức lao động có thể chia thành số lượng cần thiết để lao động đủ sống và số lượng hơn mức đủ sống ấy. Số lượng đủ sống mà Marx gọi là “lao động cần thiết về xã hội” xác định giá trị trao đổi của bản thân lao động - tiền lương lao động. Số lượng cao hơn mức đủ sống được gọi là “giá trị thặng dư’ bị nhà Tư bản chiếm đoạt. Marx giải thích điều này rõ ràng chủ nghĩa Tư bản không thể tồn tại trừ phi công nhân tạo ra giá trị lớn hơn yêu cầu sinh tồn của chính anh ta:

“Nếu lao động trong một ngày được yêu cầu để duy trì một lao động đủ sống trong ngày thì Tư bản không thể tồn tại, vì lao động trong ngày sẽ được trao đổi lấy sản phẩm, và đồng vốn không thể thực hiện chức năng như Tư bản, do đó không thể tồn tại... Tuy nhiên, nếu lao động đơn thuần trong nửa ngày cũng đủ cho một công nhân đủ sống như lao động trong cả ngày, thì khi ấy giá trị thặng dư tự động phát sinh...” (Grundrisse, trang 230).

Giá trị thặng dư này không phát sinh trong sự trao đổi mà trong sản xuất. Vì thế mục đích sản xuất từ quan điểm của nhà Tư bản là phải thu được giá trị thặng dư từ mỗi công nhân. Đây là những gì Marx muốn nói bằng “sự bóc lột lao động”. Sự bóc lột tồn tại bởi lẽ giá trị dư thừa do lao động đóng góp được trả thấp hơn anh ta đáng được hưởng nhưng bởi lẽ anh ta sản xuất nhiều hơn phần anh ta đáng được hưởng. Vì số lượng dư thừa này bị sở hữu chủ đất và Tư bản chiếm đoạt, nên giá trị thặng dư được xem là tổng số phần chia thu nhập không do lao động (nghĩa là tiền thuê đất, tiền lãi và lợi nhuận).

Marx xem nguyên tắc giá trị thặng dư là thành tựu chính của mình. Chắc chắn đây là bộ phận tích hợp của chủ đề chính đấu tranh giai cấp và cách mạng. Trong chủ nghĩa Tư bản, hai giai cấp xuất hiện, trong đó một giai cấp bị buộc phải bán sức lao động của mình cho giai cấp kia để mưu sinh. Sự thỏa thuận hợp đồng này biến lao động thành một hàng hóa chuyển nhượng cho người lao động. Không có sự khác biệt giữa giá trị trao đổi của lao động (sinh kế) và giá trị sử dụng của nó (giá trị năng suất lao động), thì nhà Tư bản không thể quan tâm đến việc mua sức lao động, do đó sức lao động không thể bán được. Vì thế thành phần đối với mâu thuẫn xã hội là tính chất vốn có trong chủ nghĩa Tư bản - sự chuyển nhượng và phân cực các giai cấp.

Ricardo đề nghị lao động là cách đánh giá giá trị tốt nhất, mặc dù không nhất thiết là nguyên nhân giá trị duy nhất. Marx đi xa hơn Ricardo ở điểm này, ông xem lao động như cách đánh giá lẫn nguyên nhân giá trị. Ngoài ra, ông cho rằng chỉ có lao động, chứ không phải máy móc, mới tạo ra giá trị thặng dư. Khi ấy, người ta đánh giá máy móc ra sao? Câu trả lời của Marx là máy móc là “lao động đóng băng”, vì thế bằng nhau về giá trị với phí tổn lao động sản xuất ra chúng. Câu trả lời này phủ nhận thực tế máy móc bản thân chúng mang tính sản xuất, vì thế sẽ được đánh giá bằng sự dư thừa lao động đưa vào sản xuất. Tuy nhiên, Marx cũng phạm sai lầm trong thuyết giá trị lao động khi ông xem nhẹ sự phản đối này hoặc loại bỏ xem như tầm quan trọng không đáng kể.