Mục lục bài viết
1. Khái quát chung
Với bản chất là là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB, hiện trường trong các vụ án này có những đặc điểm sau: Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm cụ thể, nơi đã diễn ra hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB hoặc là khoảng không gian, địa điểm cụ thể nơi đã phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB. Hiện trường nơi diễn ra hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm cụ thể trực tiếp diễn ra hành vi phạm tội và chịu sự tác động của các đối tượng vật chất khác liên quan đến vụ án đó. Khoảng không gian, địa điểm đó nằm trên trục đường giao thông đường bộ, có thể là đường quốc lộ, đường tỉnh lộ, đường liên huyện hoặc liên xã…Hiện trường nơi phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm nơi phát hiện dấu vết, vật chứng, tử thi… phản ánh vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB đã xảy ra. Hiện trường đó có thể là nơi người phạm tội thực hiện các hành vi che giấu tội phạm (che giấu tử thi, phương tiện giao thông của người bị hại...), thường xảy ra trong trường hợp vụ án không có người làm chứng.Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB chứa đựng hệ thống những dấu vết, vật chứng liên quan đến vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB. Hệ thống dấu vết, vật chứng này phản ánh đối tượng TGGTĐB và sự tác động của các đối tượng này vào nhau và vào hiện trường.Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB thường không nguyên vẹn do các hoạt động cứu chữa người, tài sản và tác động của các yếu tố thời tiết, sự lưu thông của người, động vật, các phương tiện giao thông khác...Vì thế, việc phát hiện, lưu giữ dấu vết tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB gặp rất nhiều khó khăn.
Tương tự như các sự việc, hiện tượng khách quan khác, một hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB xảy ra sẽ tạo ra sự tác động lẫn nhau giữa các đối tượng vật chất tồn tại trong không gian, địa điểm cụ thể, làm xuất hiện những dạng phản ánh vật chất mà khoa học điều tra gọi là dấu vết hình sự. Những dấu vết hình sự đó có đặc điểm là: “xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, thể hiện đặc điểm của chúng trên các vật chất khác, tồn tại ở dạng vật thể và các chất cụ thể, biến đổi vật chất vốn có. Dù hình thức tồn tại nào, phản ánh vậy chất cũng có thể được con người tri giác trực tiếp như cầm cắm, sờ, mó, cân, đong , đo, đếm, quan sát hình dạng, kích thước, màu sắc...”. Do đó, để điều tra, làm rõ tội phạm và người phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB, cơ quan và người có thẩm quyền không thể không tiến hành các hoạt động điều tra tại hiện trường bởi mọi vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB đều có hiện trường và tại hiện trường của vụ án luôn tồn tại những phản ánh vật chất có liên quan trực tiếp đến tội phạm và người phạm tội, đó là những dấu vết hình sự.
Thực tiễn cho thấy, tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB thường xuất hiện các dấu vết hình sự như: Dấu vết phanh, dấu vết máu, dấu vết vân lốp xe, các loại dấu vết khác như: mảnh vỡ, bùn đất, sơn, kính, gỉ sắt, chất lỏng, hàng hoá, vật liệu, vết cày xước trên đường... Thông thường, dấu vết hình sự nói chung xuất hiện ở nơi diễn ra hành vi của chủ thể tác động, bao gồm: Địa điểm chuân bị tội phạm, địa điểm thực hiện hành vi phạm tội và địa điểm che dấu tội phạm. Riêng đối với dấu vết hình sự của tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB thì chỉ tồn tại ở nơi tội phạm được thực hiện hoặc nơi che giấu tội phạm (nơi phát hiện tội phạm) bởi tội phạm này không có giai đoạn chuẩn bị phạm tội.
Mỗi dấu vết hình sự đều chứa đựng những lượng thông tin nhất định phản ánh diễn biến, bản chất của vụ án. Do đó, việc phát hiện, thu thập, đánh giá dấu vết hình sự thông qua hoạt động điều tra tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB để phục vụ điều tra, làm rõ bản chất vụ việc là điều hết sức cần thiết.

2. Khái niệm khám nghiệm hiện trường vụ án vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ

Mối quan hệ giữa dấu vết hình sự và hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB như đã phân tích cho thấy rằng: KNHT là hoạt động điều tra quan trọng được tiến hành trong tất cả các vụ án có hiện trường, đặc biệt là các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB. Các nghiên cứu về KNHT đều chỉ ra rằng: Bản chất của hoạt động KNHT là một hoạt động điều tra trong tố tụng hình sự, do chủ thể có thẩm quyền tiến hành nhằm nghiên cứu, ghi nhận, mô tả hiện trường; phát hiện, thu thập, đánh giá các dấu vết, vật chứng, các tin tức, tài liệu liên quan tại hiện trường phục vụ cho điều tra, xử lý tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB.
Thống nhất với nhận thức về KNHT nêu trên, kết hợp với những hiểu biết về hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB, tác giả cho rằng KNHT vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB được hiểu như sau:
Khám nghiệm hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là hoạt động điều tra hình sự do chủ thể có thẩm quyền tiến hành trong quá trình giải quyết các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB, nhằm nghiên cứu, ghi nhận, mô tả hiện trường; phát hiện, thu thập, đánh giá các dấu vết, vật chứng, các tin tức, tài liệu có liên quan tại hiện trường, phục vụ cho việc khởi tố, điều tra tội phạm và người phạm tội.

2. Đặc điểm của hoạt động khám nghiệm hiện trường vụ án vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ

Là hoạt động điều tra được thực hiện trong quá trình giải quyết các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB, KNHT có những đặc điểm sau đây:

2.1 Là hoạt động điều tra được thực hiện trên cơ sở quy định chung của BLTTHS và các văn bản có liên quan

- Khám nghiệm hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là hoạt động điều tra được thực hiện trên cơ sở quy định chung của BLTTHS và các văn bản quy pháp phạm luật có liên quan về thẩm quyền, trình tự, thủ tục tiến hành hoạt động KNHT nói chung.

Hoạt động KNHT các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB nhằm phát hiện, thu thập, nghiên cứu đánh giá các dấu vết, vật chứng cũng như những thông tin vật chất khác có trên hiện trường, phục vụ cho công tác điều tra, khám phá vụ án và phát hiện xử lý người phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB. Thông qua dấu vết, vật chứng để lại ở hiện trường, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ tiến hành mã hóa thông tin để xác định rõ: đối tượng đã vi phạm quy định nào về TGGTĐB, mức độ lỗi của các bên (lỗi trực tiếp, hỗn hợp lỗi), nguyên nhân và điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội. Các chứng cứ thu được từ dấu vết, vật chứng thu được tại hiện trường là một trong những cơ sở quan trọng để quyết định việc Khởi tố vụ án hình sự Vi phạm quy định về TGGTĐB, làm rõ tội phạm và người phạm tội. Những sai sót trong hoạt động KNHT vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB thường rất khó khắc phục, vì tính đặc thù của hiện trường các vụ án này rất dễ bị biến đổi, tác động bởi nhiều yếu tố khách quan khác nhau. Những dấu vết, vật chứng bị bỏ sót, không thu thập được sẽ bị mất mát hoặc biến dạng, phân hủy khó hoặc không thể phục hồi được, dẫn đến việc lập kế hoạch điều tra, định hướng điều tra thiếu chuẩn xác, gây khó khăn cho hoạt động điều tra tội phạm.

2.2 Được tiến hành bởi những chủ thể có thẩm quyền và có thể có sự tham dự của các chủ thể khác

- Hoạt động KNHT vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB được tiến hành bởi những chủ thể có thẩm quyền và có thể có sự tham dự của các chủ thể khác. Mỗi chủ thể đó có vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn riêng, cụ thể như sau:

+ Chủ thể tham gia KNHT bao gồm: Người chủ trì, lực lượng cán bộ chuyên môn, KSV, người chứng kiến và người tham dự (nếu cần thiết), cụ thể:
Người chủ trì KNHT là người có chức danh tư pháp (Điều tra viên) được cơ quan có thẩm quyền (CQĐT) phân công, có trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo, điều hành việc KNHT, chịu trách nhiệm chính về hoạt động KNHT.
Lực lượng cán bộ chuyên môn bao gồm: Cán bộ Kỹ thuật hình sự, Cảnh sát giao thông… Những chủ thể này trực tiếp tiến hành các thao tác chuyên môn, nghiệp vụ để phát hiện, thu thập các dấu vết, vật chứng tại hiện trường, phát hiện, thu thập dấu vết, vật chứng; chụp ảnh hiện trường; vẽ sơ đồ hiện trường; lập biên bản khám nghiệm hiện trường...
KSV của VKSND có thẩm quyền thực hiện hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các chủ thể nêu trên trong quá trình KNHT.
Người chứng kiến việc KNHT là người được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng yêu cầu chứng kiến việc tiến hành hoạt động KNHT, có trách nhiệm xác nhận nội dung, kết quả công việc mà người có thẩm quyền đã tiến hành trong khi mình có mặt và có thể nêu ý kiến cá nhân. Ý kiến này được ghi vào biên bản. Sự có mặt của người chứng kiến trong khi KNHT là bắt buộc.
+ Chủ thể tham dự KNHT có thể là nhà chuyên môn, người phiên dịch, người có liên quan đến vụ án như bị can, người bào chữa, bị hại, người làm chứng. Những người này tham dự việc khám nghiệm khi Cơ quan tiến hành tố tụng xét thấy cần thiết. Sự có mặt của những người này không phải là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính hợp pháp cho hoạt động KNHT.
Vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của từng chủ thể tham gia KNHT được điều chỉnh bởi BLTTHS và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến KNHT, trong đó bao gồm các văn bản hướng dẫn về quy trình chuyên môn, nghiệp vụ trong KNHT các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB do các cơ quan hữu quan ban hành.

2.3 Kết quả của hoạt động KNHT các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là Biên bản KNHT

Biên bản KNHT là tài liệu pháp lý, ghi nhận tình hình thực tế khách quan ở hiện trường và kết quả KNHT bằng hình thức mô tả. Nội dung biên bản KNHT phải đầy đủ, chính xác, khách quan và toàn diện, phù hợp với các tài liệu khác như sơ đồ hiện trường, bản ảnh hiện trường, biên bản niêm phong đồ vật, tài liệu thu được tại hiện trường. Biên bản KNHT được coi nguồn là chứng cứ chỉ khi được xác lập theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định. Các chứng cứ thu được từ hoạt động KNHT có thể giúp nhận định có hay không dấu hiệu tội phạm, làm cơ sở ra quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án và căn cứ để chứng minh tội phạm cho quá trình điều tra sau này.
Với bản chất cùng những đặc điểm nêu trên, có thể khẳng định rằng KNHT là một trong những hoạt động điều tra quan trọng trong quá trình giải quyết từng vụ án. Từ những phân tích nêu trên, có thể khẳng định rằng: Hoạt động KNHT là xuất phát điểm của mọi hoạt động điều tra, khám phá vụ án sau này. Với ý nghĩa đó, Luật Tố tụng hình sự quy định trách nhiệm của CQĐT phải thông báo trước cho VKS biết về việc khám nghiệm và trách nhiệm của KSV là phải có mặt tại nơi khám nghiệm để kiểm sát việc KNHT nói chung và hiện trường các vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB nói riêng.
Trân trọng!
Bộ phận tư vấn pháp luật hành chính - Công ty Luật Minh Khuê