Khoa học tự nhiên Lớp 6 Bài 38: Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc

1. Lý thuyết lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc 

Lực tiếp xúc

Lực tiếp xúc xuất hiện khi vật (hoặc đối tượng) gây ra lực có sự tiếp xúc với vật (hoặc đối tượng) chịu tác dụng của lực.

Ví dụ:

Thủ môn bắt bóng: Khi thủ môn bắt được bóng, tay của anh ta và quả bóng có sự tiếp xúc trực tiếp. Lực do tay thủ môn tác dụng lên quả bóng khiến nó dừng lại hoặc đổi hướng.

Đẩy thùng hàng: Khi ta đẩy một thùng hàng bằng tay, lực đẩy được sinh ra thông qua sự tiếp xúc giữa tay và thùng hàng. Sự tương tác này giúp thùng hàng chuyển động.

Gió và cánh buồm: Gió tác động lực lên cánh buồm của thuyền, làm cho thuyền chuyển động. Lực này chỉ có hiệu lực khi gió tiếp xúc với cánh buồm, tạo ra lực đẩy cho thuyền.

Lực không tiếp xúc

Lực không tiếp xúc xuất hiện khi vật (hoặc đối tượng) gây ra lực không có sự tiếp xúc với vật (hoặc đối tượng) chịu tác dụng của lực.

Ví dụ:

Nam châm và miếng sắt: Khi một nam châm được đưa lại gần một miếng sắt, nam châm sẽ tác động lực hút lên miếng sắt mà không cần chạm vào nó. Lực này tồn tại do từ trường của nam châm.

Lực hút giữa hai thanh nam châm: Hai thanh nam châm có thể hút nhau mà không cần tiếp xúc. Lực này hoạt động thông qua từ trường xung quanh chúng.

. 

Lực hút giữa Trái Đất và Mặt Trăng: Lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trăng là một ví dụ tiêu biểu về lực không tiếp xúc. Mặc dù hai thiên thể này ở khoảng cách xa nhau, lực hút giữa chúng vẫn tồn tại và ảnh hưởng đến các hiện tượng như thủy triều.

2. Giải Khoa học tự nhiên 6 Bài 38: Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc

Câu 1: Câu hỏi Mở đầu trang 166 KHTN lớp 6:

Đưa thanh nam châm lại gần một viên bi sắt đang nằm yên trên mặt bàn, ta thấy viên bi sắt lăn lại gần phía nam châm. Tại sao lại như vậy?

Trả lời

Khi đưa thanh nam châm lại gần viên bi sắt, ta thấy viên bi sắt lăn về phía nam châm. Nguyên nhân của hiện tượng này là do nam châm tạo ra lực hút. Lực hút này là một dạng lực không tiếp xúc, diễn ra thông qua từ trường của nam châm.

Khi viên bi sắt nằm yên, nó không bị tác động bởi lực nào khác ngoài trọng lực. Tuy nhiên, khi nam châm được đưa gần, từ trường của nam châm bắt đầu tác động lên viên bi sắt. Nam châm có khả năng hút các vật liệu từ tính, như sắt, khiến viên bi sắt bị thu hút và lăn về phía nam châm.

Sự tương tác này minh họa rõ ràng về cách mà lực không tiếp xúc có thể ảnh hưởng đến chuyển động của vật thể, cho thấy sức mạnh của từ trường và vai trò của nam châm trong các hiện tượng vật lý trong đời sống hàng ngày.

Câu 2: Câu hỏi thảo luận 1 trang 166 KHTN lớp 6

Khi nâng tạ và khi đá bóng hình 38.1a và 38.1b, vật nào gây ra lực và vật nào chịu tác dụng của lực? Các vật này có tiếp xúc với nhau hay không?

Trả lời

- Hình 38.1a:

+ Vật gây ra lực: Tay người.

+ Vật chịu tác dụng của lực: Quả tạ.

+ Sự tiếp xúc: Tay người và quả tạ có tiếp xúc trực tiếp với nhau. Khi tay nâng quả tạ, lực được truyền từ tay đến quả tạ qua sự tiếp xúc này.

- Hình 38.1b:

+ Vật gây ra lực: Chân cầu thủ.

+ Vật chịu tác dụng của lực: Quả bóng.

+ Sự tiếp xúc: Chân cầu thủ và quả bóng cũng có sự tiếp xúc trực tiếp. Khi cầu thủ đá bóng, lực từ chân được truyền đến quả bóng qua điểm tiếp xúc, làm cho bóng chuyển động.

Cả hai hình ảnh đều minh họa rõ ràng về sự tương tác giữa các vật thông qua lực tiếp xúc. Khi tay người nâng tạ và chân cầu thủ đá bóng, lực được tạo ra nhờ vào sự tiếp xúc trực tiếp giữa các vật, cho thấy vai trò quan trọng của lực trong các hoạt động thể chất hàng ngày.

Câu 3: Câu hỏi thảo luận 2 trang 166 KHTN lớp 6

Quan sát hình 38.2, em hãy cho biết tại sao viên bi sắt lại bị kéo về phía nam châm. Trong hình 38.2 và 37.2, vật nào gây ra lực và vật nào chịu tác dụng của lực? Các vật có tiếp xúc với nhau hay không?

Trả lời

- Hình 38.2: Viên bi sắt bị kéo về phía nam châm do nam châm đã tác dụng lực hút lên viên bi sắt. Lực hút này là một loại lực không tiếp xúc, diễn ra thông qua từ trường của nam châm.

+ Vật gây ra lực: Nam châm.

+ Vật chịu tác dụng của lực: Viên bi sắt.

+ Sự tiếp xúc: Nam châm và viên bi sắt không có sự tiếp xúc trực tiếp. Lực hút từ nam châm tác động lên viên bi sắt mà không cần chạm vào nó.

- Hình 37.2: Hình ảnh cho thấy lực hút của Trái Đất tác dụng lên quả táo.

+ Vật gây ra lực: Trái Đất.

+ Vật chịu tác dụng của lực: Quả táo.

+ Sự tiếp xúc: Giống như trường hợp ở hình 38.2, Trái Đất và quả táo cũng không tiếp xúc với nhau. Lực hấp dẫn giữa chúng là một lực không tiếp xúc.

Câu 4: Câu hỏi thảo luận 3 trang 167 KHTN lớp 6

Theo em có sự khác biệt nào về các lực tác dụng được minh họa ở hình 38.1a và 38.2.

Trả lời

Sự khác biệt rõ rệt về các lực tác dụng giữa hình 38.1a và hình 38.2 là:

- Hình 38.1a: Lực tác dụng giữa tay người và quả tạ diễn ra thông qua sự tiếp xúc trực tiếp. Khi tay nâng quả tạ, lực được truyền từ tay đến tạ nhờ vào sự tiếp xúc này, tạo ra một lực tiếp xúc.

- Hình 38.2: Ngược lại, lực tác dụng giữa nam châm và viên bi sắt là một lực không tiếp xúc. Viên bi sắt bị kéo về phía nam châm mà không cần sự tiếp xúc giữa hai vật, nhờ vào lực hút do từ trường của nam châm tạo ra.

Câu 5: Luyện tập 1 trang 166 KHTN lớp 6

Em hãy tìm các ví dụ về lực tiếp xúc trong đời sống.

Trả lời

Tay ta dùng lực kéo để kéo dãn lò xo, tay ta và lò xo tiếp xúc với nhau.

Tay ta tác dụng một lực đẩy vào thùng hàng, tay ta và thùng hàng tiếp xúc với nhau.

Câu 6: Luyện tập 2 trang 167 KHTN lớp 6

Em hãy tìm các ví dụ về lực không tiếp xúc trong đời sống.

Trả lời:

- Ví dụ về lực không tiếp xúc trong đời sống là:

+ Lực hút giữa Trái Đất và Mặt Trăng, Trái Đất và Mặt Trăng không tiếp xúc với nhau.

+ Lực hút của hai thanh nam châm.

Câu 7: Vận dụng trang 167 KHTN lớp 6

Trong các hình ảnh sau, hình ảnh nào cho thấy xuất hiện lực tiếp xúc, lực không tiếp xúc?

Trả lời:

- Hình ảnh xuất hiện lực tiếp xúc: a và d.

+ Đẩy piston để ép quả: Trong trường hợp này, piston gây ra lực thông qua sự tiếp xúc trực tiếp với quả. Khi piston ép vào quả, lực được truyền từ piston sang quả, tạo ra tác động rõ rệt.

+ Nâng cốc nước lên khỏi bàn: Khi tay người nâng cốc nước, tay tạo ra lực thông qua tiếp xúc với cốc. Lực này giúp cốc nước chuyển động lên khỏi mặt bàn.

- Hình ảnh xuất hiện lực không tiếp xúc: b và c.

+ Đưa thanh nam châm lại gần viên bi sắt: Ở đây, nam châm gây ra lực hút mà không cần chạm vào viên bi sắt. Lực này hoạt động thông qua từ trường, khiến viên bi sắt bị kéo lại gần nam châm.

+ Hút nhau của hai nam châm: Hai nam châm tác động lực lên nhau mà không cần tiếp xúc trực tiếp. Lực hút giữa chúng được tạo ra qua từ trường, làm cho chúng gần lại mà không cần chạm vào nhau.

3. Bài tập Khoa học tự nhiên 6 Bài 38

Bài 1. Nêu hai ví dụ về lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc?

Trả lời

- Lực tiếp xúc:

+ Lực khi tay cầm, nắm các vật: Khi bạn cầm một cuốn sách hoặc nắm tay một người, lực được truyền từ tay bạn vào vật hoặc vào tay người kia thông qua sự tiếp xúc trực tiếp.

+ Lực khi chân đá vào quả bóng: Khi bạn đá vào quả bóng, lực tác động từ chân vào bóng cũng là một ví dụ rõ ràng về lực tiếp xúc, nơi có sự tiếp xúc trực tiếp giữa chân và quả bóng.

- Lực không tiếp xúc:

+ Lực nam châm hút các vật sắt: Khi bạn đưa một thanh nam châm gần một miếng sắt, lực hút mà nam châm tác động lên miếng sắt xảy ra mà không có sự tiếp xúc giữa chúng. Lực này được tạo ra bởi từ trường của nam châm.

+ Lực hút giữa Trái Đất và Mặt Trời: Lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trời là một ví dụ khác về lực không tiếp xúc. Hai thiên thể này tác động lên nhau mà không cần chạm vào nhau, tạo ra hiện tượng như thủy triều.

Bài 2. Lực nào sau đây là lực tiếp xúc?

A. Lực của Trái Đất tác dụng lên bóng đèn treo trên trần nhà.

B. Lực của quả cân tác dụng lên lò xo khi treo quả cân vào lò xo.

C. Lực của nam châm hút thanh sắt đặt cách nó một đoạn.

D. Lực hút giữa Trái Đất và Mặt Trăng.

Lời giải:

Trong bốn lựa chọn, chỉ có lựa chọn B là ví dụ về lực tiếp xúc. Các lựa chọn A, C và D đều mô tả lực không tiếp xúc, nơi lực tác động mà không cần sự tiếp xúc giữa các vật. Bởi vì: 

- Lực tiếp xúc là: Lực của quả cân tác dụng lên lò xo khi treo quả cân vào lò xo.

- Giải thích: Khi quả cân được treo vào lò xo, quả cân sẽ gây ra lực kéo xuống lò xo thông qua sự tiếp xúc trực tiếp. Lò xo chịu tác dụng của lực này, dẫn đến sự biến dạng của lò xo.

Đáp án: B

Bài 3. Lực nào sau đây là lực không tiếp xúc?

A. Lực của bạn Linh tác dụng lên cửa để mở cửa.

B. Lực của chân cầu thủ tác dụng lên quả bóng,

C. Lực Trái Đất tác dụng lên quyển sách đặt trên mặt bàn.

D. Lực của gió tác dụng lên cánh buồm.

Lời giải:

Trong bốn lựa chọn, chỉ có lựa chọn C là ví dụ về lực không tiếp xúc. Các lựa chọn A, B và D đều mô tả các lực tiếp xúc, nơi có sự tương tác trực tiếp giữa các vật. Bởi vì: 

- Lực không tiếp xúc là: Lực Trái Đất tác dụng lên quyển sách đặt trên mặt bàn.

- Giải thích: Lực tác động của Trái Đất lên quyển sách là lực hấp dẫn, mà không cần sự tiếp xúc giữa Trái Đất và quyển sách. Lực này giữ cho quyển sách nằm yên trên mặt bàn.

Đáp án: C

Bài viết liên quan: Khoa học tự nhiên lớp 6 bài 5 Đo khối lượng có đáp án chi tiết