1. Gió mùa là gì?
Gió mùa là một loại gió đổi hướng theo mùa, gió mùa là đặc trưng của khí hậu khu vực miền Nam châu Á. Theo đó, có hai loại gió mùa là gió mùa đông và gió mùa hè. Hướng gió được thay đổi gần như ngược chiều với nhau giữa mùa đông và mùa hè.
Do sự thay đổi của áp suất khí quyển mà vào mùa hè, gió mùa thổi từ biển vào đất liền theo hướng Tây Nam nên gọi là gió mùa Tây Nam hay gió mùa mùa hè. Trong khi đó, mùa đông, gió chuyển hướng thổi từ đất liền ra biển, vào nước ta từ hướng Đông Bắc nên gọi là gió mùa Đông Bắc, hay gió mùa mùa đông. Ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á, gió mùa mùa hè có gió thổi từ Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương đem theo không khí mát mẻ cùng một lượng mưa lớn. Khu vực càng gần biển thì lượng mưa càng nhiều, càng vào sâu trong đất liền, lượng mưa càng giảm ít hơn. Mùa mưa bắt đầu từ miền ven biển rồi mới vào sâu trong đất liền, kết thúc mùa mưa bắt đầu từ trong đất liền rồi mới đến vùng ven biển. Vào mùa đông, gió mùa thổi sẽ thổi từ lục địa châu Á ra theo hướng từ Đông Bắc sang Tây Nam, mang theo không khí khô và lạnh càng gần về xích đạo, gió trở nên ấm dần lên. Gió mùa mùa đông được thổi theo từng đợt, mỗi khi gió về, ở vùng gần chí tuyến trời trở lạnh trong vài ba ngày, đôi khi kéo dài tới cả tuần.
Đặc điểm nổi bật của khí hậu gió mùa: Gió mùa là loại gió có những đặc điểm sẽ thay đổi phụ thuộc vào những thời điểm khác nhau trong năm. Dưới sự thay đổi của áp suất khí quyển vào mùa hè, những đợt gió mùa thổi từ biển vào đất liền theo hướng tây nam sẽ được gọi là gió mùa Tây Nam (hay gió mùa mùa hè). Đến mùa đông gió sẽ chuyển hướng thổi từ đất liền ra biển, vào nước ta theo hướng đông bắc nên thường được biết đến với cái tên gió mùa Đông Bắc (hay gió mùa mùa đông). Gió mùa Tây Nam có hướng gió thổi từ biển vào rất liền do đó nó mang theo hơi nước tạo ra khí hậu nóng ẩm, dễ dàng hình thành mây và mưa. Những khu vực cách biển càng gần thì lượng mưa sẽ càng nhiều, càng vào sâu trong đất liền thì mưa sẽ ít lại. Mùa mưa sẽ bắt đầu từ những khu vực ven biển rồi đi vào trong đất liền và kết thúc theo chiều ngược lại từ đất liền ra lại biển. Đối với khí hậu gió mùa vào mùa Đông, gió sẽ thổi từ lục địa Châu Á theo hướng đông bắc sang tây nam, mang theo không khí khô và lạnh. Càng tiến gần đến xích đạo gió sẽ càng ẩm lên. Gió mùa mùa đông sẽ thổi theo từng đợt, mỗi khi gió về khu vực gần chí tuyến sẽ trở nên lạnh vài ngày hay thậm chí là hàng tuần.
2. Nguyên nhân hình thành gió mùa:
Những nhân tố quan trọng hình thành và dẫn tới sự thay đổi của gió mùa được lý giải bằng sự chênh lệch giữa khí áp lục địa và đại dương, cùng với sự chênh lệch khí áp giữa lục địa Bắc bán đầu và Nam bán cầu theo mùa. Gió mùa là loại gió có chế độ dòng khí của hoàn lưu chung khí quyển trên một phạm vi đáng kể của bề mặt Trái Đất, trong đó ở mọi nơi của khu vực gió mùa, gió thịnh hành sẽ chuyển ngược hướng từ mùa đông sang mùa hè hay có thể là từ hè sang đông. Sở dĩ có sự chênh lệch về khí áp lục địa và đại dương, sự chênh lệch của khí áp lục địa Bắc bán cầu và Nam bán cầu theo mùa là bởi:
- Vào mùa đông, do nền nhiệt vô cùng thấp nên dải áp cao Sibir sẽ được hình thành và có trung tâm áp thấp nằm giữ 40 - 600 vĩ độ Bắc hoạt động với cường độ vô cùng lớn. Khi gió thổi từ cao áp về phía Nam và Đông Nam đi qua Trung Quốc, Nhật Bản, hội tụ với Tín phong Bắc bán cầu được thổi từ Thái Bình Dương tới vĩ độ 150-200 tạo thành gió mùa Đông Bắc ở khu vực Đông Nam Á. Sau khi băng qua xích đạo gió sẽ lệch hướng thành gió Tây tiến gần hơn về giải hội tụ nội chí tuyến (10-150 độ Nam).
- Vào mùa hạ, do sự chuyển biến của Mặt Trời đi dần về phía Bắc, đường hội tụ nội chí tuyến vượt qua phía Bắc thì các hạ áp sẽ được hình thành do nhiệt trên các lục địa cũng di chuyển về phía Bắc và hút gió Tín Phong thổi từ phía nam xích đạo đi lên. Sau khi vượt qua xích đạo, do có sự tác động và ảnh hưởng của lực coriolis, gió sẽ chuyển hướng sang Tây Nam. Tại một số khu vực, do sức hút của hạ áp của lục địa gió này cũng có thể chuyển hướng sang Đông Nam.
3. Khu vực chịu ảnh hưởng của gió mùa thường có lượng mưa lớn vì:
Gió mùa là một loại gió đổi hướng theo mùa. Thuật ngữ này vốn được sử dụng cho gió mùa tại Biển Ả Rập và Ấn Độ Dương. Có hai loại gió mùa: gió mùa đông và gió mùa hè. Ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á, mùa hạ có gió thổi từ Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương tới, đem theo không khí mát mẻ và mưa lớn. Vào mùa đông, gió mùa thổi từ lục địa châu Á ra, đem theo không khí khô và lạnh. Càng gần về xích đạo, gió ấm dần lên. Như vậy, ta thấy các khu vực chịu ảnh hưởng của gió mùa, đặc biệt là gió mùa mùa hạ thường có lượng mưa lớn vì gió mùa mùa hạ thổi từ biển vào thường xuyên đem theo hơi ẩm nhiều, ẩm dày và gây mưa cho vùng nội địa, ven biển,…
- Ảnh hưởng của khí hậu gió mùa:
Khí hậu nhiệt đới gió mùa được phân loại vào nhóm Am như phân loại khí hậu của Koppen. Trong đó, khí hậu nhiệt đới gió mùa thường có nhiệt độ trung bình năm từ 18 độ C và có hai mùa là mùa ẩm và mùa khô đặc trưng. Lượng mưa trung bình năm lên tới 1.000 đến 1500mm/năm. Vậy nên kiểu khí hậu này có những ảnh hưởng rất lớn đến đời sống, sản xuất của con người, đó là:
Ảnh hưởng của khí hậu gió mùa đối với hoạt động sản xuất:
- Về nông nghiệp: Nền nhiệt của kiểu khí hậu này thường cao, độ ẩm lớn và lượng mưa nhiều nên tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nền nông nghiệp lúa nước và thâm canh tăng vụ, đồng thời đa dạng hoá những loại cây trồng vật nuôi. Tuy nhiên, thời tiết khí hậu gió mùa diễn biến thất thường (thường xuyên xảy ra thiên tai, mưa lũ, sạt lở, hạn hán, rét đậm và rét hại…) Điều này gây ra những khó khăn rất lớn đến hoạt động canh tác, thời vụ cũng như phòng chống thiên tai.
- Về chăn nuôi: Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa thích hợp phát triển ngành chăn nuôi gia súc, gia cầm với nguồn thức ăn dồi dào, đồng cỏ rộng lớn… Song, khí hậu này cũng tạo điều kiện cho sinh vật gây bệnh dịch phát triển như cúm, dịch tả, kiết lị…. Đặc biệt, mùa đông thường rất lạnh và khô, có nơi nhiệt độ dưới 0 độ C khiến nhiều loại cây trồng kém phát triển, động vật chịu lạnh kém bị chết, gây ra những thiệt hại lớn về mùa màng.
- Các ngành sản xuất khác: Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa rất thích hợp để phát triển các ngành kinh tế như lâm nghiệp, giao thông vận tải, thuỷ hải sản và du lịch… Đồng thời đẩy mạnh các hoạt động khai thác nông lâm ngư nghiệp, xây dựng, đặc biệt là mùa khô. Hơn nữa, các hoạt động kinh tế như giao thông, du lịch và công nghiệp khai thác… sẽ chịu ảnh hưởng rất lớn và trực tiếp của sự phân mùa khí hậu. Mực nước sông ngòi, sông suối cũng thay đổi theo mùa. Vào mùa đông mực nước trên các con sông thường thấp, ngược lại vào mùa hè với lượng mưa lớn làm cho mực nước các con sông dâng cao. Ngoài ra, môi trường thiên nhiên cũng dễ bị suy thoái hơn so với các loại khí hậu khác, bởi vì các kiểu thời tiết cực đoan diễn ra nhiều hơn so với những kiểu khí hậu khác, thiên tai bão lũ, hạn hán… gây nên tổn thất nặng nề tới mọi ngành sản xuất và con người.
Ảnh hưởng của gió mùa đối với đời sống con người:
- Độ ẩm lớn kết hợp với nhiệt độ cao là môi trường tốt nhất cho những loại vi khuẩn, virus gây bệnh phát triển, ảnh hưởng đến sức khoẻ của con người. Đặc biệt, mùa khí hậu sẽ gây ra các loại bệnh theo mùa và tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh nhiễm trùng dễ lây lan, làm suy giảm sức đề kháng, thậm chí nguy hiểm đến sức khoẻ. Khí hậu diễn biến thất thường, thay đổi đột ngột sẽ khiến cơ thể chưa kịp thích nghi gây ra tình trạng mệt mỏi, uể oải. Chính vì vậy, mỗi người nên chủ động có các biện pháp để chăm sóc sức khoẻ của mình và những người thân yêu. Chẳng hạn như bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng, làm việc và nghỉ ngơi hợp lý, đặc biệt là ngủ đủ giấc.
Hy vọng đây sẽ là những thông tin hữu ích đối với quý bạn đọc. Xin chân thành cảm ơn!
