Kinh tuyến là thuật ngữ được dùng chủ yếu trong lĩnh vực địa lý. Trong địa lý, kinh tuyến được đề cập rất nhiều khi nói về Trái đất hay bất kì các vấn đề tiếp giáp liên quan, đều chú ý đến kinh tuyến. Kinh tuyến là một nửa đường tròn tên Trái Đất nối liền hai địa cực. Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều vướng mắc về kinh tuyến mà nhiều bạn độc giả vẫn chưa có đáp án. Vậy kinh tuyến là gì? Bản chất kinh tuyến là gì? Kinh tuyến Tây là gì? Để giải đáp cho những thắc mắc trên, mời bạn đọc bài viết dưới đây.
1. Kinh tuyến là gì?
Kinh tuyến là một nửa đường tròn trên bề mặt Trái Đất, nối liền Địa cực, chỉ hướng Bắc - Nam và cắt thẳng góc với đường xích đạo. Đường kinh tuyến có độ dài khoảng 20.000km. Trái đất tự quay quanh một trục tưởng tượng gọi là địa trục. Địa trục tiếp xúc với bề mặt trái đất ở hai điểm đó chính là hai cực địa cực: Cực Bắc và cực Nam. Địa cực của Trái đất là khu vực xung quanh các cực được gọi là vùng băng giá. Bắc cực và Nam cực là trung tâm của vùng, vùng này chủ yếu bị bao phủ bởi các khối băng cực trên Bắc Băng Dương và lục địa Nam Cực. Địa cực có một số đặc điểm như: Địa cực là nơi gặp nhau của các chí tuyến, địa cực là nơi vĩ tuyến chỉ còn là một điểm (90 độ), hai cực đối xứng nhau qua tâm Trái Đất, ở địa cực có ngày dài 6 tháng và đêm cũng dài 6 tháng, địa cực có khoảng cách ngắn nhất đến tâm Trái Đất và khi Trái Đất tư quay, địa cực không di chuyển vị trí.
1.1. Đường kinh tuyến trái đất nằm ở đâu?
Đường kinh tuyến chạy qua đài quan sát thiên văn tại Greenwich thuộc Luân Đôn nước Anh là kinh tuyến 0° hay còn gọi là kinh tuyến gốc. Người ta thường dùng “kinh tuyến số 0” làm mốc để vẽ các bản đồ và dùng để tính toán tọa độ địa lý nhất là đối với các nhà hàng hải và các nhà địa lý nước Anh. Trong nhiều thế kỉ trước, El Hierro (còn được gọi là "Đảo Kinh tuyến") của Tây Ban Nha vẫn được coi là điểm mà "kinh tuyến số 0" chạy qua. Ngay từ thế kỷ 2 chính Ptôlêmê đã vận dụng điểm "cực viễn Tây" của lục địa châu Âu để đặt kinh tuyến "mốc 0", nhờ đó mà tất cả mọi điểm trên thế giới, đã được biết đến, đều có tọa độ (kinh độ) Đông và theo quy ước này thì đều dương. Mặt phẳng của kinh tuyến 0° và kinh tuyến 180° chia Trái Đất thành Bán cầu đông và Bán cầu tây.
1.2. Xác định kinh tuyến trên bản đồ địa lí
Chúng ta đều biết rằng Trái Đất có hình cầu cho nên các bản vẽ thiết kế xây dựng, các bản đồ địa hình hay bản đồ tìm phương hướng… đều được thể hiện qua một mặt giấy phẳng. Tuy nhiên để có thể làm như vậy, người ta phải chiếu mặt đất lên một mặt phẳng thông qua phép chiếu Gauss Krugher. Đây được gọi là phép chiếu hình trụ ngang đồng dư. Để thực hiện biểu diễn Trái Đất trên một mặt phẳng, người ta đã lồng Trái Đất vào một hình trụ ngang, đường kính của hình trụ sẽ bằng đúng đường kính Trái Đất. Khi đó Trái Đất sẽ tạo ra tiếp xúc với khối trụ này và giao của mặt trụ sẽ là một đường tròn- kinh tuyến trục. Kinh tuyến trục đi qua cả hai cực của Trái Đất. Việc xác định kinh tuyến trục sẽ dựa trên kinh tuyến, từ đó việc ghi nhớ kinh tuyến trục sẽ dễ dàng hơn. Các loại kinh tuyến khác nhau gồm:
- Kinh tuyến từ: Là các kinh tuyến nối liền các cực từ.
- Kinh tuyến địa lý: Là những kinh tuyến nối liền các Địa cực với nhau. Kinh tuyến địa lý còn để phân biệt với kinh tuyến địa từ là giao tuyến giữa bề mặt Trái Đất và mặt phẳng đi qua đường thẳng nối các cực địa từ Bắc và Nam.
- Kinh tuyến họa đồ: Là các đường kinh tuyến vẽ trên bản đồ.
Có tất cả 360 kinh tuyến trên Trái đất, người ta dựa vào kinh tuyến để chia Trái Đất thành 12 múi giờ. Đường Kinh Tuyến gốc được đánh số 0° và chạy qua đài thiên văn Grin-uýt ở ngoại ô Thành Phố Luân Đôn nước Anh. Các kinh tuyến sẽ gặp nhau ở Cực Bắc và Cực Nam. Từ kinh tuyến gốc (đường kinh tuyến 0°) và vĩ tuyến gốc (đường vĩ tuyến 0° – đường xích đạo), ta có thể suy ra được đâu là kinh tuyến Đông và Tây, đâu là vĩ tuyến Bắc và Nam.
1.3. Mối quan hệ giữa kinh tuyến và vĩ tuyến
Vĩ tuyến là một vòng tròn tưởng tượng nối tất cả các điểm có cùng vĩ độ, có hướng từ đông sang tây trên Trái Đất. Vị trí trên vĩ tuyến được xác định dựa trên tọa độ của kinh độ. Điểm giao nhau giữa một kinh tuyến và một vĩ tuyến luôn vuông góc. Càng gần cực Trái Đất thì đường kính của vĩ tuyến lại càng nhỏ hơn. Có 5 vĩ tuyến đặc biệt để đánh dấu bản đồ Trái Đất gồm: Vòng Bắc cực (66° 33' 38" vĩ bắc), Hạ chí tuyến (23° 26' 22" vĩ bắc), Xích đạo (0° vĩ bắc), Đông chí tuyến (23° 26' 22" vĩ nam) và Vòng Nam Cực (66° 33' 38" vĩ nam).
Hạ chí tuyến và Đông chí tuyến là các ranh giới phía Bắc và phía Nam của những vùng đất, ít nhất một thời điểm trong năm có thể thấy được Mặt Trời đi qua đỉnh đầu. Vòng cực bắc và vòng cực nam là ranh giới của những vùng có thể nhìn thấy Mặt Trời trong suốt ít nhất một ngày giữa mùa hè trong năm. Có tất cả 181 đường vĩ tuyến trên Trái đất bao gồm cả xích đạo là vĩ tuyến đặc biệt. Vĩ tuyến gốc chính là đường xích đạo. Các đường vĩ tuyến song song với nhau và không bao giờ cắt nhau.
2. Cách xác định vị trí trên bản đồ dựa vào kinh tuyến và vĩ tuyến
Để xác định vị trí trên kinh tuyến và vĩ tuyến thì bạn cần xác định được cực bắc và cực nam cũng như vị trí xích đạo, kinh vĩ tuyến. Thông thường, vĩ tuyến sẽ song song với xích đạo. Xích đạo ở vĩ tuyến 0 độ, mỗi hướng về phía nam bắc là 90 độ. Xích đạo hướng về phía nam sẽ gọi là vĩ độ nam và hướng về phía bắc sẽ là vĩ độ Bắc. Kinh tuyến gốc được tính là đường chạy qua trạm thiên văn Greenwich – Luân Đôn và xác định là kinh độ 0. Từ đường này hướng về phía đông và tây sẽ chia đều cho 180 độ được gọi là Kinh Đông và Kinh Tây. Thực tế, đường này sử dụng để phân chia sự biến đổi ngày tháng quốc tế và nó là đường chuẩn. Nếu như cho bạn biết vĩ độ của Bắc Kinh là 39°54’ vĩ độ Bắc, kinh độ là 116°09’ kinh độ Đông thì bạn sẽ nhanh chóng xác định được vị trí của nó trên bản đồ.
3. Kinh tuyến Tây là gì?
Việc xác định kinh tuyến Tây cũng sẽ được dựa trên kinh tuyến gốc, từ đó giúp dễ dàng xác định được các kinh tuyến Đông và Tây. Kinh tuyến là những đường nối liền hai điểm Cực Bắc và Cực Nam có độ dài bằng nhau. Kinh tuyến Tây nằm bên trái đường kinh tuyến gốc. Kinh tuyến đông là những kinh tuyến nằm bên phải kinh tuyến gốc.
Ngoài kinh tuyến, còn có rất nhiều những kinh tuyến khác liên quan dựa trên khái niệm kinh tuyến sẽ dễ dàng xác định các kinh tuyến khác. Các đường kinh tuyến này đều sẽ có công dụng gần giống nhau và có mối liên hệ với nhau khá lớn. Đặc biệt, vĩ tuyến luôn đi bên cạnh kinh tuyến không tách rời. Nhờ vào cả hai đường này mà con người đã khám phá và thực hiện được rất nhiều điều thú vị về Trái Đất.
Kinh tuyến có vai trò vô cùng quan trọng, hơn hết nó có tầm quan trọng nhất trong việc xác định định vị trên bản đồ, biểu thị một cách thuận tiện bất kì vị trí nào được xác định trên bản đồ. Trong địa lý nếu bạn hiểu và xác định được hai đường kinh tuyến và vĩ tuyến thì bạn có thể biết được vị trí của quốc gia bất kỳ hay vị trí mình đang đứng. Đặc biệt vị trí đường kinh tuyến chính xác sẽ hỗ trợ rất nhiều dành cho việc sử dụng máy bay bay qua các vùng biển rộng lớn, sa mạc hay những nơi rừng rậm. Khi bạn mở bản đồ trái đất thì có thể thấy ngay những vạch ngang dọc và nó đều có quy luật chung, đây chính là những đường kinh vĩ tuyến. Do đó việc xác định phương hướng dựa vào đường kinh tuyến sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho con người biết được các vị trí chính xác hơn để tránh xảy ra những sự cố lạc đường hay nguy hiểm hơn là việc gặp những sự cố bất ngờ mà không thể kiểm soát đôi khi sẽ dẫn đến thiệt mạng.
Hy vọng bài viết trên của Luật Minh Khuê đã cung cấp cho quý bạn đọc những kiến thức hữu ích. Chúng tôi sẽ luôn đồng hành cùng bạn và mang đến cho bạn những trải nghiệm độc đáo nhất. Xem thêm: Đề cương ôn tập học kì 1 môn Lịch sử Địa lý lớp 6. Trân trọng cảm ơn.
