Vấn đề đánh giá sơ bộ tác động môi trường đã được Chính phủ trình Quốc hội khi xem xét cho ý kiến và thông qua Luật Bảo vệ môi trường năm 2014. Qua 6 năm triển khai thực hiện, với những thay đổi về khoa học kỹ thuật, sự xuất hiện các dự án đầu tư có quy mô lớn, tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao nhưng không thuộc đối tượng sàng lọc trong quá trình xem xét đã cho thấy, đánh giá sơ bộ tác động môi trường cần được coi là công cụ quản lý môi trường để sàng lọc dự án đầu tư ngay trong quá trình xem xét, chấp thuận chủ trương đầu tư.
Đánh giá sơ bộ tác động môi trường bao gồm phân tích, đánh giá, lựa chọn phương án về quy mô, công nghệ sản xuất, công nghệ xử lý chất thải, địa điểm thực hiện dự án đầu tư và biện pháp giảm thiểu tác động môi trường. Quy định về đánh giá tác động môi trường của các dự án đầu tư nhằm định hướng các hoạt động phát triển phù hợp với chức năng, mức độ nhạy cảm, khả năng chịu tải môi trường. Trên cơ sở khoanh định, xác lập các khu vực cần bảo tồn, bảo vệ, phục hồi môi trường, sinh thái trên phạm vi cả nước, các hoạt động sản xuất, kinh doanh được sắp xếp, bố trí phù hợp tại các vùng môi trường tương ứng, bảo đảm tận dụng tối đa các ưu thế về sử dụng tài nguyên thiên nhiên, giúp tăng cường khả năng tuần hoàn, quay vòng xử lý chất thải tại các dự án có tính chất tương hỗ, liên kết với nhau.
Tiến hành đánh giá sơ bộ tác động môi trường là cần thiết và thực chất là một bước sàng lọc dự án về mặt môi trường. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2022, điều này đã giải quyết mối quan hệ giữa Bộ luật mang tính cơ bản với các Luật mang tính chuyên ngành khắc phục sự chồng chéo, thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật.
Tuy nhiên, theo một số ý kiến, không bắt buộc đánh giá tác động môi trường sơ bộ với tất cả các dự án đầu tư công như quy định tại Luật, trong bối cảnh tiến độ giải ngân các dự án đầu tư công rất chậm do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Hơn nữa, không phải dự án đầu tư công nào cũng có nguy cơ cao gây ô nhiễm môi trường cần sàng lọc trước bằng công cụ đánh giá tác động môi trường. Cần quy định đánh giá sơ bộ tác động môi trường với các dự án đầu tư công có nguy cơ gây ô nhiễm, sự cố môi trường cao, có phạm vi tác động lớn.
Về vấn đề này, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết, theo quy định của Luật Đầu tư công, các dự án đầu tư công khi xem xét quyết định chủ trương đầu tư đếu phải đánh giá sơ bộ tác động môi trường. Luật Đầu tư năm 2020 quy định: "Đánh giá sơ bộ tác động môi trường là một nội dung của báo cáo đề xuất dự án đầu tư; đối tượng và nội dung được thực hiện theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường".
1. Khái niệm
Khoản 6 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường năm 2020: "Đánh giá sơ bộ tác động môi trường là việc xem xét, nhận dạng các vấn đề môi trường chính của dự án đầu tư trong giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi hoặc giai đoạn đề xuất thực hiện dự án đầu tư".
Đánh giá sơ bộ tác động môi trường là thực hiện phân tích, nhận dạng và dự báo các tác động môi trường của dự án đầu tư, từ đó đưa ra các biện pháp giảm thiểu các tác động xấu đó. Để thực hiện việc đánh giá này, ngày 21/05/2021, Chính phủ ban hành Nghị định số 54/2021/NĐ-CP quy định về đánh giá sơ bộ tác động môi trường.
2. Đối tượng thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường
Đối tượng phải thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường là dự án đầu tư thuộc đối tượng phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (quy định tại Phụ lục II, Mục I, Phụ lục ban hành kèm theo Nghị định số 40/2019/NĐ-CP ngày 13/05/2019 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường) thuộc một trong các trường hợp sau:
- Dự án đầu tư công (trừ các dự án đầu tư công khẩn cấp, dự án thuộc chương trình mục tiêu quốc gia, dự án thành phần thuộc dự án đã được cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư, nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư, nhiệm vụ quy hoạch).
- Dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (dự án PPP).
- Dự án đầu tư thuộc diện chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư.
- Dự án đầu tư thuộc diện cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, trừ trường hợp cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo yêu cầu của nhà đầu tư.
Các dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường mức độ cao hay còn gọi là Dự án đầu tư nhóm I cần phải thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường như: Dự án thuộc loại sản xuất kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường với quy mô, công suất lớn; Dự án thực hiện dịch vụ chất thải nguy hại; Dự án có nhập khẩu phế liệu từ nước ngoài về làm nguyên liệu sản xuất; Dự án sử dụng đất, đất có mặt nước, khu vực biển với quy mô lớn hoặc với quy mô trung bình nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường; Dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất có quy mô trung bình trở lên nhưng có yếu tố nhạy cảm về môi trường; Dự án yêu cầu di dân, tái định cư với quy mô lớn;...
Lưu ý: Với những dự án không phải thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường:
- Dự án đã được thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường trước ngày Nghị định số 54/2021/NĐ-CP có hiệu lực ngày 21/05/2021 với kết quả không cần chỉnh sửa, bổ sung.
- Dự án đầu tư đã được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường trước ngày Nghị định số 54/2021/NĐ-CP có hiệu lực.
- Đã thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường và được cấp thẩm quyền chấp nhận chủ trương đầu tư thì không cần thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường khi đề nghị cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.
- Dự án đầu tư theo phương thức công tư đã được tiếp nhận hồ sơ quyết định chủ trương đầu tư trước ngày 01/01/2021 và đã có báo cáo đánh giá tác động môi trường thì tiếp tục thực hiện theo quy định của pháp luật tại thời điểm tiếp nhận (trừ trường hợp chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường thì thực hiện theo quy định của pháp luật về đầu tư theo phương thức đối tác công tư, pháp luật về đầu tư công).
3. Thời điểm đánh giá sơ bộ tác động môi trường
Căn cứ vào khoản 2 Điều 29 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định về thời điểm đánh giá sơ bộ tác động môi trường như sau:
"Thời điểm đánh giá sơ bộ tác động môi trường được thực hiện trong giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi đầu tư xây dựng, đề xuất chủ trương đầu tư, đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư đối với dự án đầu tư thuộc đối tượng phải đề nghị quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư, đầu tư công, đầu tư theo phương thức đối tác công tư, xây dựng."
Lập báo cáo đánh giá sơ bộ tác động môi trường trong quá trình xin giấy chứng nhận đầu tư hoặc giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi đầu tư xây dựng của dự án. Thời điểm đánh giá sơ bộ tác động môi trường được thực hiện trong giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi đầu tư xây dựng, đề xuất chủ trương đầu tư, đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư đối với dự án đầu tư thuộc đối tượng phải đề nghị quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư, đầu tư công, đầu tư theo phương thức đối tác công tư, xây dựng.
4. Nội dung của đánh giá sơ bộ tác động môi trường
Nội dung đánh giá sơ bộ tác động môi trường bao gồm: Đánh giá sự phù hợp của địa điểm thực hiện dự án đầu tư với Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia, Quy hoạch bảo vệ môi trường quốc gia, nội dung bảo vệ môi trường trong quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh và quy hoạch khác có liên quan. Nhận dạng, dự báo các tác động môi trường chính của dự án đầu tư đối với môi trường trên cơ sở quy mô, công nghệ sản xuất và địa điểm thực hiện dự án. Nhận diện yếu tố nhạy cảm về môi trường của khu vực thực hiện dự án đầu tư theo các phương án về địa điểm.
Ngoài ra, việc đánh giá sơ bộ tác động môi trường còn bao gồm phân tích, đánh giá, lựa chọn phương án về quy mô, công nghệ sản xuất, công nghệ xử lý chất thải, địa điểm thực hiện dự án đầu tư và biện pháp giảm thiểu tác động môi trường. Xác định các vấn đề môi trường chính và phạm vi tác động đến môi trường cần lưu ý trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trường.
Các cơ quan, tổ chức, cá nhân sẽ thực hiện đánh giá sơ bộ tác động môi trường trong quá trình lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư, hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.
Nội dung đánh giá sơ bộ tác động môi trường được cơ quan có thẩm quyền xem xét đồng thời với việc thẩm định hồ sơ đề nghị quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư của dự án, cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư công, đầu tư theo phương thức đối tác công tư, đầu tư và xây dựng.
5. Cơ quan có thẩm quyền xem xét báo cáo đánh giá sơ bộ tác động môi trường
Cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét nội dung của báo cáo đánh giá sơ bộ tác động môi trường chính là cơ quan cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư công:
- Ban quản lý các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao;
- Cơ quan xin cấp giấy đăng ký lần đầu - Phòng đăng ký đầu tư thuộc Sở Kế hoạch Đầu tư của tỉnh nơi dự án đầu tư;
- Khu kinh tế (đối với các dự án đầu tư nằm trong khu vực này).
6. Bộ hồ sơ đánh giá sơ bộ tác động môi trường
Hồ sơ đánh giá sơ bộ tác động môi trường sẽ được xem xét đồng thời với hồ sơ đề nghị xin chủ trương đầu tư của dự án, do đó hồ sơ chỉ cần:
- Bản nội dung báo cáo đánh giá sơ bộ tác động môi trường thực hiện theo khoản 2 Điều 3 Nghị định số 54/ 2021/NĐ-CP;
- Các giấy tờ pháp lý của dự án.
(Sưu tầm và biên tập)
