Mục lục bài viết

1. Sự xuất hiện của không gian công cộng

Lúc ban đầu, hệ thống phong kiến đã nhấn mạnh vào vai trò của nhà vua. Dưới sự kiểm soát của nhà vua, không có bất cứ sự thỏa hiệp nào hoặc có bất cứ sự tranh luận công khai nào. Tuy nhiên, mọi việc bắt đầu thay đổi khi hệ thống kinh tế mới xuất hiện. Bằng việc triển khai các hoạt động thương mại, các thương nhân trở nên độc lập so với nhà nước phong kiến và tầng lớp quý tộc. Như là hệ quả, hệ thống kinh tế mới đã ủng hộ cho sự ra đời của một giai cấp mới, giai cấp tư sản. Giai cấp tư sản đã tạo ra một không gian cho sự tranh luận mang tính kinh tế. Tại các cuộc tranh luận mang tính tư, giai cấp tư sản đã có tiếng nói một cách công khai để bảo vệ quyền và lợi ích của họ. Vì thế, đã có một sự xác định lại mối quan hệ giữa giai cấp cai trị và giai cấp bị trị. Những thay đổi này đã đóng góp vào việc chuyển giao từ một hệ thống phong kiến sang nhà nước tư bản. Như là kết quả, không gian công cộng đã bắt đầu xuất hiện trong xã hội và nó đóng vai trò là cầu nối giữa không gian thân tình mang tính tư vối không gian công là nhà nước, nó như một sự đối trọng để ngăn ngừa những quyền lực chuyên chế. Giai đoạn này nhận diện các vấn đề xã hội và sử dụng không gian công cộng như một nguồn để kết nối, để thông tin, để trao đổi ý kiến và để mọi người cùng quyết định.

2. Các gian đoạn phát triển của không gian công cộng

Không gian công cộng phát triển qua ba giai đoạn:

Giai đoạn 1: chỉ diễn ra trong một nhóm người nhỏ, nhất là giữa các thương nhân. Người dẫn dắt vấn đề là người thực sự tham gia vào lĩnh vực công.

Giai đoạn 2: mang tính chính trị nhiều hơn. Báo chí cố gắng dẫn dắt, giáo dục công chúng về chính sách. Lúc này, báo chí giống như là con búp bê trong tay các nhà lãnh đạo và được sử dụng để thông báo đến công chúng về pháp luật và chính sách mà công chúng phải chấp nhận và tuân theo.

Giai đoạn 3: là giai đoạn mà không gian công cộng bước lên vũ đài. Báo chí phải giữ xã hội trong trạng thái tranh luận và thảo luận. Đây là giai đoạn mà công chúng cuối cùng cũng được cho phép trao đổi những suy nghĩ, những lo lắng và đưa ý kiến của họ đến với các nhà lãnh đạo đất nước, sử dụng báo chí như một phương tiện để hoàn thiện các hoạt động.

3. Không gian công cộng và không gian chính trị

Không gian công cộng hiển nhiên là điều kiện để cho ra đời không gian chính trị, không gian được xem là hẹp hơn trong ba loại không gian (không gian cộng đồng, không gian công cộng, không gian chính trị) theo nghĩa mà nó vận hành. Trong không gian chính trị, yếu tố quyết định và hành động luôn được đặt lên hàng đầu. Nói một cách đơn giản, tính đặc thù của chính trị dân chủ hiện đại nằm ở chỗ mở rộng không gian chính trị dần dần cùng với phong trào dân chủ hoá. Từ này xuất hiện vào giữa thế kỷ XIII và XIV, đến từ thuật ngữ latinh Politicus, một từ vay mượn từ Hy Lạp Politike với nghĩa chính là nghệ thuật quản lý các công việc của nhà nước. Thuật ngữ này tồn tại không chỉ là sự bổ sung cho không gian công cộng, mà nó còn là quyền lực, mà cũng là nguyên tắc gắn chặt chẽ với giới hạn lãnh thổ ở nơi đó quyền lực được thi hành.

Nói tóm lại, không gian cộng đồng liên quan đến việc vận hành và biểu đạt, không gian công cộng là sự tranh luận, không gian chính trị là sự quyết định.

4. Một xã hội dân chủ đòi hỏi phải có một không gian công cộng

Có thể nói, một xã hội dân chủ đòi hỏi phải có một không gian công cộng - một không gian cho phép các cuộc tranh luận công khai và rộng rãi. Trước đây, tại Nhà nước Hy Lạp cổ đại, trong các thành bang, người ta đã biết đến Agora (ở Athene) là nơi có không gian công cộng nơi mở rộng các ý kiến của công chúng, ở những nơi như chợ, các nơi công cộng, công dân được tự do hội họp để tranh luận và đưa ra các quyết định một cách dân chủ.

Trong xã hội hiện đại, một Agora nào đó, theo truyền thống Hy Lạp, đã không còn hoàn toàn phù hợp, nhưng đó vẫn là một không gian duy nhất nơi mà các công dân hội họp và thảo luận. Cùng với các phương tiện kỹ thuật vể truyền thông, các thông tin được truyền đi rất nhanh. Cũng vì vậy, các báo, tạp chí, radio, truyền hình và internet ngày nay đã trở thành các yếu tố chính cho một cuộc tranh luận công khai mang tính quốc gia và vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Không gian công cộng chính trị - không phải là nơi để các ngôi sao chính trị thao túng, cũng không phải là nơi biểu diễn của các con rồi theo sở thích của công chúng. Không gian công cộng chính trị không nhằm vào việc đạt được sự đồng thuận (consensus), nó được coi là nơi mà người ta hội họp để tranh luận về các vấn đề xã hội.

5. Các điều kiện cần thiết cho việc ra đời một không gian công cộng

Không gian công cộng không phải là một không gian thuần nhất đối với một ý kiến công chúng duy nhất. Mà ý kiến của công chúng được biểu lộ dưới hai hình thức:

  • Ý kiến của công dân với tư cách cá nhân.
  • Ý kiến của công dân với tư cách là thành viên của một cộng đồng (một tổ chức, hiệp hội, một đảng phái chính trị).

Ý kiến của công chúng được xem không chỉ là sự phản ứng của họ đối với chính trị, vối các thể chế mà còn là sự phản ứng đối với thế lực chính trị đang tham gia vào quyền lực nhà nước.

Như vậy, các điều kiện cần thiết cho việc ra đời một không gian công cộng đó là:

  • Một nhà nước pháp quyền mà ở đó có một Hiến pháp đảm bảo tự do và công bằng, cũng như phải quy định về các quyền cơ bản với hình thức và cấu trúc dân chủ.
  • Hoạt động của các cơ quan nhà nước phải được thực hiện trên cơ sở dân chủ (đối với các cơ quan: lập pháp, hành pháp, tư pháp) và người dân có thể phản ứng với các hoạt động này.
  • Phải có một ngôn ngữ hoặc các ngôn ngữ mà công dân có thể giao tiếp
  • Phải có các tổ chức và đảng phái chính trị, ở đó các công dân có cùng quan điểm có thể tập trung để thảo luận và trao đổi ý kiến.
  • Phải có các cơ quan thông tin đại chúng để dẫn dắt quan điểm của công dân: sách vỏ, trường đại học, cơ quan truyền thông của nhà nước, cơ quan truyền thông của tư nhân. Ngoài ra còn có các phương tiện khác như: truyền đơn, những ấn phẩm do công dân tự xuất bản hoặc xuất bản thông qua các hiệp hội của họ, các trang web, thư từ, điện thoại, fax, email.

6. Sự thành công của không gian công cộng phụ thuộc vào cái gì?

Chất lượng hoạt động của không gian công cộng phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của các tranh luận và số lượng của những người tham gia. Không giống như không gian tư, không gian công cộng bao gồm rất nhiều người tham gia với các tham luận mang tính gây tranh cãi. Đây là một cách để gắn kết xã hội, nó tạo lập nên sự đối kháng và các vấn đề gây tranh luận giữa Nhà nước và xã hội. Không gian công cộng được mở rộng cho tất cả mọi ý kiến và các nhóm lợi ích, nó không cứng nhắc và có thể chấp nhận thay đổi. Vì vậy, sự khác biệt và sự bất công bằng trong một xã hội sẽ trở thành cơ sở cho các tranh luận và hành động. Sự trao đổi cởi mở này giữa tất cả mọi người là giai đoạn cơ bản và quan trọng nhất trong không gian công cộng.

Như vậy, sự thành công của không gian công cộng phụ thuộc vào:

  • Sự mở rộng của những người tiếp cận (gần gũi với quảng đại quần chúng theo mức tối đa có thể)
  • Mức độ tự chủ (mức độ tự do và tự chủ của người dân)
  • Không phân biệt đối xử (loại bỏ tính thứ bậc) (để cho mỗi người đều có thể tham gia vào các cơ sở/ nền tảng xã hội công bằng)
  • Nhà nước pháp quyền.

Theo p. Rutherford, không gian công cộng gìn giữ một nơi dành để tạo nên các ý tưởng cộng đồng. Không gian công cộng cũng là một vũ đài tranh luận, tuy nhiên, có rất nhiều sự vượt quá giới hạn được thực hiện bởi con người, ỏ đâu đó, người ta vẫn dùng tiền hoặc các hình thức quyền lực khác để chi phối không gian công cộng. Các phương tiện thông tin đại chúng đóng vai trò: vừa là phương tiện cho các đối tượng mang tính cạnh tranh sử dụng để tác động đến công chúng và vừa là nguồn tin tức, là nơi trình bày các kiến thức.

Đối với, J. Habermas, sự thành công của không gian công cộng được thiết lập trên những thuyết trình mang tính chỉ trích chừng mực mỗi người là một người tham dự bình đẳng và kỹ năng giao tiếp là quyền lực của lý lẽ. Tuy nhiên, sự lý tưởng của không gian công cộng không bao giờ có thể đạt tới một cách hoàn toàn bởi vì sự khác biệt mang tính dân tộc, giới tính và lợi ích. J. Habermas xác định sự biến dạng mang tính cạnh tranh của không gian công cộng thông qua sự phát triển của phúc lợi xã hội, sự lớn mạnh của văn hoá công nghiệp và sự phát triển của lợi ích cá nhân. J. Habermas cho rằng không gian công cộng chỉ có thể có hiệu quả nhất khi nó chứa đựng và gìn giữ các cuộc đối thoại, các bài phát biểu, thông qua tranh luận một cách chừng mực.

Theo J. Habermas, không gian công cộng không phải là nơi chỉ dành riêng cho những người ưu tú, tài giỏi, các ngôi sao chính trị mà không gian công cộng còn bao gồm cả xã hội dân sự, các phương tiện truyền thông đại chúng, các hiệp hội, các phong trào xã hội.

Hiện nay, có một số ý kiến cho rằng sự phát triển của Internet và các loại hình truyền thông có thể làm vỡ vụn không gian công cộng. Nhưng thực tế không phải như vậy. Internet tự nó không thể làm tan rã không gian cồng cộng, hiểu theo nghĩa của J. Habermas. Mặt khác, nó cũng không thể (hay chưa thể?) thay thế các định chế truyền thông đại chúng hiện hành để trở thành phương tiện duy nhất của không gian công cộng. Nhưng điều hiển nhiên khó có thể ai chối cãi là Internet đang góp phần mở rộng không gian công cộng của xã hội hiện đại một cách không thể đảo ngược được nữa.

Vì vậy, ngày nay, cùng với sự lân mạnh của các phương tiện thông tin đại chúng và sự phát triển của Internet, không gian công cộng đã có thể mở rộng tối đa. Nhìn chung, có thể hiểu không gian công cộng có hai loại chính:

  • Không gian công cộng vật thể như quảng trường, đường phố, công viên.
  • Không gian công cộng phi vật thể như các forum trên Internet, các cuộc tranh luận, đối thoại trên các báo, tạp chí, tivi.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm)