Một số vấn đề về hiện trường trong vụ án vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ?

Tham gia giao thông đường bộ là hoạt động thuộc về nhu cầu của đa số người dân. Việc tuân thủ các quy định về tham gia giao thông không chỉ là đòi hỏi của Nhà nước đối với mỗi cá nhân nhằm đảm bảo trật tự an toàn xã hội mà còn góp phần hạn chế những hậu quả đáng tiếc có thể xảy ra về người và tài sản. Theo đó, hành vi vi phạm pháp luật về tham gia giao thông đường bộ tùy theo tính chất, mức độ nguy hiểm sẽ bị áp dụng các biện pháp xử lý tương ứng. Trong trường hợp, hành vi đó thỏa mãn các yếu tố cấu thành của tội phạm được quy định trong BLHS thì việc xử lý hành vi đó phải thực hiện theo các quy định về tố tụng hình sự và hình sự hiện hành, cụ thể là tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB được quy định tại Điều 260 BLHS năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (BLHS hiện hành).  Những chủ thể đó bao gồm: người điều khiển phương tiện giao thông và những chủ thể TGGTĐB khác như: người sử dụng phương tiện TGGTĐB; người điều khiển, dẫn dắt súc vật; người đi bộ trên đường bộ.

Tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB được hiểu là hành vi của người có năng lực trách nhiệm hình sự, được thực hiện với lỗi vô ý, xâm phạm đến an toàn giao thông và phải bị xử lý hình sự. Theo quy định của BLHS hiện hành, tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB có những yếu tố cấu thành cụ thể như sau:

Khách thể của tội phạm này là an toàn công cộng trong lĩnh vực giao thông đường bộ. Trật tự đó nhằm đảm bảo an toàn giao thông vận tải, đảm bảo cho hoạt động vận tải đường bộ được thông suốt, được tiến hành bình thường, và bảo vệ an toàn tính mạng, sức khỏe của công dân, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của các tổ chức và tài sản của công dân.

Mặt khách quan của tội phạm này bao gồm hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả, cụ thể:

Hành vi khách quan của tội phạm này là hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Hành vi tham gia giao thông đường bộ bao gồm: Điều khiển, sử dụng phương tiện tham gia giao thông đường bộ; điều khiển, dẫn dắt súc vật; đi bộ trên đường bộ. Hành vi đó vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ được quy định tại Luật giao thông đường bộ và các văn bản hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền.

Hậu quả: Thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người khác.

Mối quan hệ nhân quả: Hành vi vi phạm quy định về TGGTĐB là nguyên nhân gây ra thiệt hại về tài sản, sức khỏe, tính mạng của người khác.

- Chủ thể của tội phạm này là người tham gia giao thông đường bộ, bao gồm: người điều khiển, người sử dụng phương tiện tham gia giao thông đường bộ; người điều khiển, dẫn dắt súc vật; người đi bộ trên đường bộ (Khoản 22 Điều 3 Luật Giao thông đường bộ năm 2008). Người đó có khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi, từ đủ 16 tuổi trở lên.

- Mặt chủ quan của tội phạm bao gồm các yếu tố lỗi, động cơ, mục đích. Trong đó, khi nghiên cứu về tội phạm quy định về TGGTĐB, yếu tố động cơ, mục đích trong mặt chủ quan không được phản ánh trong cấu thành tội phạm. Riêng yếu tố lỗi của người phạm tội này được xác định là lỗi vô ý. Người phạm tội này có thể có lỗi vô ý vì quá tự tin hoặc vô ý do cẩu thả. Nói cách khác, người phạm tội tuy thấy trước hành vi vi phạm quy định về TGGTĐB của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội nhưng cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được; hoặc người phạm tội không thấy trước hành vi vi phạm quy định về TGGTĐB của mình có thể gây ra hậu quả nguy hại cho xã hội, mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó.

Những phân tích nêu trên cho thấy, tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB là một tội phạm cụ thể được quy định trong BLHS có những đặc điểm riêng phân biệt với vi phạm pháp luật và các tội phạm khác.

Hiện trường trong vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB nói riêng và hiện trường VAHS nói chung chưa được quy định cụ thể trong BLTTHS. Tuy nhiên, trong khoa học điều tra hình sự - ngành khoa học liên quan chặt chẽ với tố tụng hình sự - đã xác định khái niệm về “hiện trường” như sau: “Hiện trường là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ việc mang tính hình sự” [49, tr.56]. Nơi xảy ra vụ việc mang tính hình sự được hiểu là không gian, địa điểm đã xảy ra hành vi của con người làm phương hại đến khách thể được luật hình sự bảo vệ. Tại nơi đó tồn tại những dấu vết, vật chứng quan trọng nếu được phát hiện, khai thác tốt sẽ là cơ sở để tái hiện toàn bộ vụ việc đã xảy ra. Nơi phát hiện vụ việc mang tính hình sự được hiểu là không gian, địa điểm phát hiện những dấu vết, vật chứng, tử thi… phản ánh có vụ việc mang tính hình sự đã xảy ra. Dấu vết, vật chứng, thông tin tài liệu tồn tại ở nơi này phản ánh các đối tượng vật chất tham gia trong quá trình xảy ra vụ việc nên có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra.

Ngoài ra, khoa học điều tra hình sự cũng xác định rõ: “Vụ việc mang tính hình sự là khái niệm dùng để chỉ những vụ việc mà khi xảy ra đã xâm phạm đến những khách thể được Luật hình sự bảo vệ. Do đó, vụ việc mang tính hình sự xảy ra bao hàm cả những vụ án, những vụ tai nạn, những vụ tệ nạn xã hội” [49, tr.223]. Nói cách khác, trong vụ việc mang tính hình sự có thể có hoặc không có tội phạm xảy ra.

Như vậy, theo lý luận khoa học điều tra hình sự, hiện trường là nơi xảy ra, nơi phát hiện những vụ việc xâm phạm đến những khách thể được Luật hình sự bảo vệ mà chưa xác định được là có có tội phạm xảy ra trong vụ việc đó hay không. Tùy từng trường hợp, cơ quan có thẩm quyền sẽ quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự đối với vụ việc đó thông qua việc phát hiện, thu giữ, đánh giá những dấu vết, phản ánh tại hiện trường. Lý luận này phù hợp với trình tự tố tụng hình sự, đặc biệt là trong giai đoạn tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, kiến nghị khởi tố và giai đoạn điều tra VAHS.

Dựa vào khái niệm hiện trường trong khoa học điều tra hình sự và trình tự tố tụng giải quyết VAHS, có thể nhận thức được rằng: Hiện trường VAHS là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ án hình sự. Theo đó, hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB được hiểu là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB.

Tương tự như các sự việc, hiện tượng khách quan khác, một hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB xảy ra sẽ tạo ra sự tác động lẫn nhau giữa các đối tượng vật chất tồn tại trong không gian, địa điểm cụ thể, làm xuất hiện những dạng phản ánh vật chất mà khoa học điều tra gọi là dấu vết hình sự. Những dấu vết hình sự đó có đặc điểm là: “xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, thể hiện đặc điểm của chúng trên các vật chất khác, tồn tại ở dạng vật thể và các chất cụ thể, biến đổi vật chất vốn có. Dù hình thức tồn tại nào, phản ánh vậy chất cũng có thể được con người tri giác trực tiếp như cầm cắm, sờ, mó, cân, đong , đo, đếm, quan sát hình dạng, kích thước, màu sắc...”[49, tr.223]. Do đó, để điều tra, làm rõ tội phạm và người phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB, cơ quan và người có thẩm quyền không thể không tiến hành các hoạt động điều tra tại hiện trường bởi mọi vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB đều có hiện trường và tại hiện trường của vụ án luôn tồn tại những phản ánh vật chất có liên quan trực tiếp đến tội phạm và người phạm tội, đó là những dấu vết hình sự.

Thực tiễn cho thấy, tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB thường xuất hiện các dấu vết hình sự như: Dấu vết phanh, dấu vết máu, dấu vết vân lốp xe, các loại dấu vết khác như: mảnh vỡ, bùn đất, sơn, kính, gỉ sắt, chất lỏng, hàng hoá, vật liệu, vết cày xước trên đường... Thông thường, dấu vết hình sự nói chung xuất hiện ở nơi diễn ra hành vi của chủ thể tác động, bao gồm: Địa điểm chuân bị tội phạm, địa điểm thực hiện hành vi phạm tội và địa điểm che dấu tội phạm. Riêng đối với dấu vết hình sự của tội phạm Vi phạm quy định về TGGTĐB thì chỉ tồn tại ở nơi tội phạm được thực hiện hoặc nơi che giấu tội phạm (nơi phát hiện tội phạm) bởi tội phạm này không có giai đoạn chuẩn bị phạm tội.

Mỗi dấu vết hình sự đều chứa đựng những lượng thông tin nhất định phản ánh diễn biến, bản chất của vụ án. Do đó, việc phát hiện, thu thập, đánh giá dấu vết hình sự thông qua hoạt động điều tra tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB để phục vụ điều tra, làm rõ bản chất vụ việc là điều hết sức cần thiết.

Với bản chất là là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB, hiện trường trong các vụ án này có những đặc điểm sau:

- Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm cụ thể, nơi đã diễn ra hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB hoặc là khoảng không gian, địa điểm cụ thể nơi đã phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB.

Hiện trường nơi diễn ra hành vi phạm tội Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm cụ thể trực tiếp diễn ra hành vi phạm tội và chịu sự tác động của các đối tượng vật chất khác liên quan đến vụ án đó. Khoảng không gian, địa điểm đó nằm trên trục đường giao thông đường bộ, có thể là đường quốc lộ, đường tỉnh lộ, đường liên huyện hoặc liên xã…

Hiện trường nơi phát hiện vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB là khoảng không gian, địa điểm nơi phát hiện dấu vết, vật chứng, tử thi… phản ánh vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB đã xảy ra. Hiện trường đó có thể là nơi người phạm tội thực hiện các hành vi che giấu tội phạm (che giấu tử thi, phương tiện giao thông của người bị hại...), thường xảy ra trong trường hợp vụ án không có người làm chứng.

- Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB chứa đựng hệ thống những dấu vết, vật chứng liên quan đến vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB. Hệ thống dấu vết, vật chứng này phản ánh đối tượng TGGTĐB và sự tác động của các đối tượng này vào nhau và vào hiện trường.

- Hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB thường không nguyên vẹn do các hoạt động cứu chữa người, tài sản và tác động của các yếu tố thời tiết, sự lưu thông của người, động vật, các phương tiện giao thông khác...Vì thế, việc phát hiện, lưu giữ dấu vết tại hiện trường vụ án Vi phạm quy định về TGGTĐB gặp rất nhiều khó khăn.