1. Khái niệm về Ý thức pháp luật
2. Bộ phận cơ bản của Ý thức pháp luật (YTPL)
Ý thức pháp luật (YTPL) thành 2 bộ phận cơ bản, cụ thể:
2.1. Hệ tư tưởng pháp luật
Hệ tư tưởng pháp luật là nói đến bản chất của pháp luật, nó thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội có phân chia giai cấp. Hệ tư tưởng pháp luật là hệ thống quan điểm, tư tưởng của con người, phản ánh sâu sắc đời sống pháp luật theo ý chí của một giai cấp nhất định, được thể hiện thông qua hệ thống các phạm trù, khái niệm, nguyên tắc... Hệ tư tưởng pháp luật là hệ thống các vấn đề được khái quát ở tầm lí luận, bao gồm tổng thể các tư tưởng, quan điểm, học thuyết pháp luật; đề cập đến vai trò, bản chất giai cấp, các thuộc tính của pháp luật cũng nhưmối quan hệ giữa pháp luật với con người,tự do, công bằng, quyền con người, mối quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ pháp chế trong tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước, về nhận thức pháp luật và thực hiện pháp luật. Hệ tư tưởng pháp luật ở Việt Nam mang đặc trưng bản chất pháp luật XHCN, thể hiện ý chí và nguyện vọng của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Vì vậy, để hệ tư tưởng pháp luật XHCN tiếp tục hoàn thiện, phát triển và ngày càng giữ vai trò chi phối đời sống pháp luật toàn xã hội Việt Nam cần phải quán triệt sâu sắc quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về pháp luật. Ngoài ra, Nhà nước phải thể chế hoá đường lối chính trị của Đảng thành pháp luật, không ngừng mở rộng dân chủ, đảm bảo quyền làm chủ cho nhân dân lao động, tăng cường giám sát các cơ quan Nhà nước thi hành pháp luật.
2.2. Tâm lí pháp luật
Tâm lí pháp luật là sự phản ánh tâm trạng, cảm xúc, thái độ, tình cảm của con người đối với pháp luật và các hiện tượng pháp lí. Tâm lí pháp luật được hình thành tự phát, dưới dạng tình cảm, tâm trạng, thái độ, niềm tin, cảm xúc của con người đối với pháp luật. Sự tồn tại của tâm lí pháp luật thường gắn với trạng thái tâm lí của con người, phản ánh trực tiếp những “cung bậc” tình cảm của con người đối với các hiện tượng pháp lí cụ thể. Tâm lí pháp luật là một bộ phận cấu thành của YTPL, so với hệ tư tưởng pháp luật thì nó phong phú hơn, có tính bền vững và ít biến đổi hơn; gắn bó chặt chẽ với thói quen, truyền thống, tập quán của con người, cộng đồng xã hội. Tâm lí pháp luật thể hiện thái độ, hành vi đối với pháp luật hiện hành và việc chấp hành các quy định của pháp luật, đó là thái độ đồng tình hay phản đối, thờ ơ hay tin tưởng, xem thường hay tôn trọng pháp luật... Thông qua thái độ mà con người thể hiện tình cảm, niềm tin và thực hiện hành vi ứng xử của mình trước pháp luật. Giữa tâm lí pháp luật và hệ tư tưởng pháp luật có mối quan hệ qua lại, khăng khít với nhau. Tâm lí pháp luật ra đời và phản ánh thái độ của con người trước pháp luật một cách tự phát, chưa hoàn chỉnh và chịu sự chi phối của hệ tư tưởng pháp luật. Ngược lại,sự phát triển của hệ tư tưởng pháp luật cũng chịu ảnh hưởng của tâm lí pháp luật. Đây là hai trình độ phản ánh đời sống pháp luật nhưng có mối quan hệ tác động lẫn nhau trong sự hình thành YTPL;sự đan xen và mức độ tác động qua lại giữa chúng còn tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi quốc gia, dân tộc. Do vậy, để nâng cao YTPL cho thanh niên, bên cạnh việc đổi mới, hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật thì việc kiểm tra, giám sát thực hiện pháp luật cần được tăng cường thường xuyên, nâng cao hiệu lực của các cơ quan quyền lực Nhà nước. Tuy nhiên, trước hết cần phải tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, phổ biến pháp luật cho mọi tầng lớp nhân dân, nhất là đối với thế hệ trẻ, lực lượng thanh niên.
3. Nâng cao nhận thức, hiểu biết về pháp luật cho thanh niên
Ý thức pháp luật là điều kiện trước tiên để nhà nước thực hiện được vai trò quản lý đối với mọi hoạt động xã hội. Hoạt động quản lý của nhà nước thể hiện trên ba khía cạnh cơ bản, đó là xây dựng pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật. Cả ba hoạt động này không thể tiến hành có hiệu quả nếu các chủ thể xã hội không có ý thức pháp luật hoặc ý thức pháp luật không cao. Ý thức pháp luật góp phần quan trọng vào việc duy trì trật tự, kỷ cương của nhà nước và xã hội. Các chủ thể trong xã hội có ý thức pháp luật sẽ đảm bảo việc thực hiện các quy định pháp luật của nhà nước một cách nghiêm minh, đảm bảo trật tự an toàn xã hội. Ý thức pháp luật còn góp phần bảo đảm quá trình thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của nhà nước; ý thức pháp luật đảm bảo thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội, bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân.
Các chủ thể quản lí cần từng bước nâng cao nhận thức về pháp luật, mở rộng hiểu biết của thanh niên trên tất cả các lĩnh vực. Trong việc nâng cao YTPL, mục đích được đặt ra là không ngừng nâng cao nhận thức pháp lí cho thanh niên về pháp luật để họ có kiến thức vững vàng, nắm bắt được những tri thức về Nhà nước, về pháp luật và áp dụng vào thực tế cuộc sống. Trong điều kiện ở nước ta hiện nay, Đảng và Nhà nước đã đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao dân trí nhất là về mặt nhận thức, hiểu biết pháp luật. Vì thế việc xác định đúng đắn mục đích nâng cao YTPL có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt quan trọng. Chỉ có thể giáo dục YTPL, nâng cao nhận thức pháp lí làm cho mọi người hiểu đầy đủ và đúng đắn về giá trị xã hội, vai trò điều chỉnh của pháp luật, từ đó hình thành tâm lí, tình cảm và thái độ tôn trọng pháp luật, tin tưởng vào pháp luật và điều chỉnh hành vi xử sự của mình theo pháp luật. Nâng cao YTPL góp phần hình thành, làm sâu sắc, từng bước mở rộng tri thức pháp luật của thanh niên. Tri thức pháp luật giúp thanh niên kiểm tra, đánh giá, đối chiếu hành vi với các chuẩn mực pháp luật. Đây cũng là yêu cầu của việc hoàn thiện cơ chế quản lí xã hội bằng pháp luật, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, kỉ cương và trật tự. Khi mọi thành viên trong xã hội đều có ý thức “Sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”, đó là mục đích cao nhất, là hệ quả của quá trình giáo dục, nâng cao YTPL. Việc nâng cao YTPL cho thanh niên chính là quá trình nâng tầm nhận thức, hiểu biết của thanh niên về pháp luật, giúp thanh niên nhận thức được tầm quan trọng của pháp luật, tăng nhu cầu tìm hiểu, hiểu biết về pháp luật, nâng cao dân trí pháp lí cho đội ngũ thanh niên, góp phần thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.
4. Vì sao cần phải củng cố niềm tin của thanh niên về ý thức pháp luật
Củng cố niềm tin của thanh niên vào tính khách quan, công bằng, nghiêm minh của pháp luật Việc nâng cao trình độ nhận thức, kiến thức pháp luật là mục đích đầu tiên, vô cùng quan trọng nhưng bản thân nó chưa phải là sự quyết định hành vi xử sự hợp pháp.
Có kiến thức pháp luật, nhưng trong mỗi con người cần phải có tình cảm pháp lí, nghĩa là có thái độ tôn trọng pháp luật và tin tưởng vào sự công bằng của pháp luật; từ đó mới tạo ra khả năng điều chỉnh hành vi hợp pháp của mình. Thiếu tình cảm và niềm tin vào pháp luật thì mọi hành động dễ bị chệch hướng khỏi chuẩn mực pháp lí vì những mục đích, động cơ cá nhân. Khi con người có sự hiểu biết pháp luật, có tình cảm và lòng tin vào pháp luật thì họ sẽ hành động theo những quy định của pháp luật. Lòng tin vào tính công bằng của pháp luật sẽ hướng dẫn hành vi hợp pháp, tuân thủ pháp luật ở mọi lúc, mọi nơi; phê phán, lên án những biểu hiện coi thường pháp luật, các hành vi vi phạm pháp luật; đồng thời ủng hộ và tích cực tham gia bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật. Nâng cao YTPL cần phải tác động tới nhận thức pháp luật của thanh niên bằng nhiều cách thức khác nhau, cảm biến YTPL của thanh niên một cách đúng đắn; từ đó tác động tích cực tới hoạt động thực tiễn của thanh niên nhằm thiết lập một trật tự có lợi cho các quan hệ xã hội, mang lại cuộc sống hạnh phúc, yên bình cho mọi người dân. Đối với con người nói chung và thế hệ thanh niên nói riêng đều có những phản ứng khác nhau trước hệ thống pháp luật. Trong đó tâm trạng, tình cảm, niềm tin là yếu tố quan trọng của tâm lí pháp luật, cũng là yếu tố chúng ta cần chú ý trong quá trình nâng cao YTPL cho thanh niên. Hiện nay, do tác động của cơ chế thị trường, do quá trình hội nhập quốc tế, những luồng tư tưởng bên ngoài du nhập vào nước ta đã làm cho một bộ phận không nhỏ thanh niên có thái độ thờ ơ với cuộc sống, không quan tâm đến những diễn biến trong xã hội, kể cả những sự thay đổi của pháp luật, hay những hành vi vi phạm pháp luật diễn ra trong xã hội. Nâng cao YTPL giúp thanh niên biết tôn trọng pháp luật, cương quyết, không khoan dung đối với những hành vi vi phạm pháp luật.
Luật Minh Khuê - Biên tập và Sưu tầm
