Mục lục bài viết

1. Nghị luận về một tư tưởng đạo lý

1.1. Nghị luận về một tư tưởng đạo lý là gì?

Nghị luận về một tư tưởng đạo lý là quá trình kết hợp những thao tác lập luận để bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, đạo lý, lẽ sống của con người. Một số những vấn đề thường được đưa vào đề thi như: lý tưởng sống, mục đích sống, lòng nhân ái, vị tha, sự độ lượng, tính trung thực, dũng cảm chăm chỉ, cần cù, tình mẫu tử, tình anh em, tình thầy trò, tình bạn, tình đồng bào...

Đề bài nghị luận về một tư tưởng đạo lý khá đa dạng, có thể nêu rõ yêu cầu nghị luận, có thể chỉ đưa ra vấn đề nghị luận nhưng không đưa ra yêu cầu cụ thể nào; có đề nêu trực tiếp vấn đề nghị luận, có đề lại gián tiếp đưa ra vấn đề nghị luận qua danh ngôn, ngạn ngữ, câu chuyện ngụ ngôn...

Với dạng bài nghị luận về một tư tưởng đạo lý, các thao tác lập luận cơ bản thường được sử dụng đó là:

- Thao tác lập luận giải thích để làm rõ ý nghĩa của vấn đề, các nghĩa tường minh, hàm ẩn...

- Thao tác lập luận phân tích để chia tách vấn đề thành nhiều khía cạnh, nhiều mặt và chỉ ra các biểu hiện cụ thể của vấn đề;

- Thao tác lập luận chứng minh để làm sáng tỏ vấn đề. Sử dụng các dẫn chứng lấy từ thực tế hoặc trong thơ văn để chứng minh

- Thao tác lập luận so sánh, bình luận, bác bỏ để đối chiếu với các vấn đề khác cùng hoặc ngược hướng, phủ định cách hiểu sai lệch, bàn bạc tìm ra phương hướng...

 

1.2. Các dạng đề nghị luận tư tưởng đạo lý thường gặp

Nghị luận về một tư tưởng đạo lý thường gặp hai kiểu: nghị luận về một tư tưởng, đạo lý trong một nhận định hoặc nghị luận về một phẩm chất, tính cách, trạng thái tâm lý...

Đề bài của dạng bài này thường có một số dạng cụ thể như sau:

- Nêu rõ yêu cầu nghị luận trong đề bài

- Chỉ đưa ra vấn đề nghị luận mà không có yêu cầu cụ thể

- Nêu trực tiếp vấn đề nghị luận

- Gián tiếp đưa ra vấn đề nghị luận qua một câu danh ngôn, một câu ngạn ngữ hay một câu chuyện. Xem thêm: Cách làm bài Nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo lý chi tiết

 

2. Khái quát các bước làm một bài văn nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo lý

2.1. Cách làm thứ nhất

Bước 1: Giải thích về tư tưởng, đạo lý được nêu trong đề bài

Ở bước này, cần phải giải thích được các từ ngữ trọng tâm, sau đó giải thích các nghĩa đen, nghĩa bóng (nếu có); sau đó phải rút ra được ý nghĩa chung của tư tưởng đạo lý hoặc quan điểm của tác giả qua những câu danh ngôn, tục ngữ, ngạn ngữ. Nếu đề bài là một câu chuyện, cần phải tóm tắt câu chuyện để rút ra được tư tưởng, đạo lý mà nó muốn truyền tải.

Bước 2: Bàn luận về tư tưởng, đạo lý đó

- Cần phải phân tích và chứng minh được sự đúng đắn của tư tưởng đạo lý. Từ đó nêu lên tầm quan trọng, tác dụng của tư tưởng, đạo lý đó với đời sống xã hội (cần phải dùng các dẫn chứng trong cuộc sống để chứng minh)

- Phê phán những hành vi sai trái liên quan đế vấn đề này: bác bỏ những biểu hiện sai lệch có liên quan đến tư tưởng, đạo lý (có thể có dẫn chứng minh hoạ)

Bước 3: Mở rộng

- Mở rộng bằng cách đào sâu vào vấn đề

- Mở rộng bằng cách lật ngược lại vấn đề: đưa ra mặt trái của vấn đề, phủ nhận nó và công nhận cái đúng đắn; nếu vấn đề bình luận sai thì cần lật ngược bằng cách đưa ra vấn đề đúng và bảo vệ nó.

Ở phần mở rộng này, tuỳ vào từng đề bài cũng như khả năng của mỗi cá nhân để tự vận dụng các kiến thức của mình vào đây.

Bước 4: Nêu ý nghĩa, rút ra bài học nhận thức và hành động

 

2.2. Cách làm thứ hai

Bước 1: Giải thích

Ở phần này thường là sẽ giải thích các từ khoá, giải thích ý nghĩa cụ thể của cả câu. Qua đó có thể rút ra ý nghĩa chung của tư tưởng đạo lý, quan điểm của tác giả thể hiện qua câu nói.

Bước 2: Phân tích

Cần phải trả lời được câu hỏi tại sao vấn đề này đúng (hoặc không đúng), đồng thời đưa ra được các dẫn chứng thực tế để có thể chứng minh được sự lập luận của mình, bàn luận một cách sâu sắc, có sức thuyết phục đối với người đọc

Bước 3: Bác bỏ

Ở phần này sẽ lật ngược vấn đề vừa bàn luận ở trên, nếu vấn đề đúng thì đưa ra mặt trái của nó. Ngược lại, nếu như vấn đề sai hãy lật ngược lại bằng cách đưa ra vấn đề đúng, bảo vệ cái đúng và phủ định cái sai

Bước 4: Bình luận, đánh giá

Cần đưa ra những đánh giá xem vấn đề đó là đúng hay sai, có phù hợp với xã hội hiện tại hay không, nó có tác động như thế nào đến con người và xã hội

Bước 5: Bài học nhận thức và hành động

Cần phải rút ra được bài học cho chính bản thân, sau đó là đưa ra bài học với cộng đồng, với xã hội, thuyết phục mọi người cùng hành động.

 

3. Ví dụ về dàn ý, cách làm bài nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo lý cụ thể

Đề bài minh họa: Suy nghĩ về ý nghĩa của lòng biết ơn trong cuộc sống.

Dàn ý bài văn suy nghĩ về ý nghĩa của lòng biết ơn trong cuộc sống

Mở bài
Trong đời sống tinh thần của con người, những giá trị đạo đức truyền thống luôn giữ vai trò định hướng nhân cách và cách ứng xử. Một trong những giá trị bền vững ấy chính là lòng biết ơn – thái độ trân trọng đối với những gì ta đã nhận được từ người khác và từ cuộc đời. Bàn về lòng biết ơn không chỉ là nhắc lại một chuẩn mực đạo đức quen thuộc mà còn là dịp để mỗi người tự nhìn nhận lại cách sống của mình trong xã hội hiện đại.

Thân bài
Trước hết, cần hiểu lòng biết ơn là sự ghi nhớ và trân trọng những công lao, sự giúp đỡ hay những giá trị mà người khác mang lại cho mình. Đó có thể là công ơn sinh thành của cha mẹ, sự dạy dỗ của thầy cô, hay những điều tốt đẹp mà xã hội đã tạo điều kiện cho mỗi cá nhân được hưởng thụ. Lòng biết ơn không chỉ dừng lại ở cảm xúc mà còn thể hiện qua hành động cụ thể như kính trọng, giúp đỡ và sống có trách nhiệm.

Lòng biết ơn có ý nghĩa sâu sắc đối với mỗi con người và xã hội. Trước hết, đó là nền tảng hình thành nhân cách tốt đẹp, giúp con người sống nhân ái, khiêm nhường và có trách nhiệm hơn. Một người biết ơn sẽ luôn ý thức được giá trị của những gì mình đang có, từ đó nỗ lực học tập và cống hiến để xứng đáng với những điều đã nhận. Bên cạnh đó, lòng biết ơn còn góp phần gắn kết các mối quan hệ trong gia đình và xã hội, tạo nên một cộng đồng giàu tình nghĩa. Thực tế cho thấy nhiều hoạt động như đền ơn đáp nghĩa, chăm sóc gia đình thương binh liệt sĩ hay những hành động giúp đỡ người gặp khó khăn đều xuất phát từ truyền thống biết ơn tốt đẹp của dân tộc.

Tuy nhiên, trong xã hội hiện nay vẫn còn không ít người sống vô cảm, thờ ơ, coi những gì mình nhận được là hiển nhiên. Có những người quên đi công lao của cha mẹ, thầy cô, thậm chí sống ích kỉ, chỉ biết hưởng thụ mà không nghĩ đến trách nhiệm. Những biểu hiện này cần được phê phán vì nó làm suy giảm các giá trị đạo đức và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển chung của xã hội.

Từ đó, mỗi người cần rút ra bài học cho bản thân. Lòng biết ơn cần được nuôi dưỡng từ những hành động nhỏ nhất như lời cảm ơn chân thành, sự quan tâm đến người thân, hay ý thức học tập và rèn luyện tốt. Đối với học sinh, biết ơn còn thể hiện ở việc kính trọng thầy cô, chăm ngoan, cố gắng học tập để không phụ công dạy dỗ.

Kết bài
Lòng biết ơn là một giá trị đạo lí giản dị nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống con người. Giữ gìn và phát huy truyền thống ấy không chỉ giúp mỗi cá nhân hoàn thiện bản thân mà còn góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, giàu tình nghĩa. Trong bất cứ hoàn cảnh nào, sống với lòng biết ơn luôn là lựa chọn đúng đắn để con người hướng tới những giá trị tốt đẹp và bền vững.

Mẫu viết bài văn trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của lòng biết ơn trong cuộc sống

Trong hành trình trưởng thành của mỗi con người, có những giá trị âm thầm nhưng bền bỉ nâng đỡ tâm hồn và định hướng cách sống. Lòng biết ơn là một trong những giá trị như thế. Đó không chỉ là một phép lịch sự đơn giản mà còn là thước đo nhân cách, là sợi dây kết nối con người với gia đình và xã hội.

Lòng biết ơn được hiểu là sự ghi nhớ và trân trọng những điều tốt đẹp mà ta đã nhận từ người khác. Đó có thể là công lao sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ; sự dạy dỗ tận tình của thầy cô; hay sự giúp đỡ, sẻ chia của những người xung quanh trong những lúc khó khăn. Biết ơn không dừng lại ở cảm xúc mà còn thể hiện qua hành động cụ thể: một lời cảm ơn chân thành, một việc làm ý nghĩa, hay sự nỗ lực sống tốt hơn để đáp lại những ân tình đã nhận.

Trong cuộc sống, lòng biết ơn giữ vai trò vô cùng quan trọng. Trước hết, nó giúp con người hoàn thiện nhân cách. Người biết ơn thường sống khiêm nhường, trân trọng hiện tại và không ngừng cố gắng vươn lên. Họ hiểu rằng thành công của mình không chỉ là kết quả của nỗ lực cá nhân mà còn có sự góp sức của nhiều người khác. Bên cạnh đó, lòng biết ơn còn góp phần gắn kết các mối quan hệ. Khi con người biết trân trọng và đáp lại những điều tốt đẹp, xã hội sẽ trở nên ấm áp, nghĩa tình hơn. Những phong trào như “đền ơn đáp nghĩa”, “lá lành đùm lá rách” chính là minh chứng sinh động cho truyền thống biết ơn quý báu của dân tộc.

Tuy nhiên, trong thực tế vẫn còn những người sống thờ ơ, vô cảm, coi những gì mình nhận được là điều hiển nhiên. Có người quên đi công ơn cha mẹ, thiếu tôn trọng thầy cô, hoặc chỉ biết hưởng thụ mà không nghĩ đến trách nhiệm. Những biểu hiện đó không chỉ làm tổn thương người khác mà còn khiến chính bản thân họ trở nên nghèo nàn về tâm hồn. Vì vậy, mỗi người cần tự nhắc nhở mình phải biết trân trọng những gì đang có và biết nói lời cảm ơn đúng lúc.

Là học sinh, chúng ta càng cần ý thức rõ hơn về lòng biết ơn. Biết ơn không phải là điều gì xa vời, mà bắt đầu từ những hành động giản dị: kính trọng cha mẹ, lễ phép với thầy cô, sống chan hòa với bạn bè và nỗ lực học tập, rèn luyện để trở thành người có ích. Khi biết ơn, ta sẽ sống có trách nhiệm hơn với bản thân và với cộng đồng.

Lòng biết ơn là một giá trị đạo lí giản dị nhưng sâu sắc, góp phần làm nên vẻ đẹp của con người. Giữ gìn và nuôi dưỡng lòng biết ơn chính là cách để mỗi chúng ta sống ý nghĩa hơn mỗi ngày, đồng thời góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, giàu tình yêu thương.