Hành trình công nhận quyền xác định lại giới tính chính thức được bắt đầu khi Chính phủ thông qua Bộ luật Dân sự 2005 quy định về xác định lại giới tính. Nghị định này đã mở ra một trang mới cho những người có khuyết tật về giới tính.
Quyền xác định lại giới tính góp phần giúp người có khuyết tật về giới có thể sống thật với giới tính của mình, tự tin hơn trong cuộc sống. Tuy nhiên, việc xác định lại giới tính theo pháp luật Việt Nam còn phải trải qua nhiều thủ tục pháp lý. Yêu cầu người xác định lạ giới tính phải tiến hành theo luật định. Sau đây, luạt Minh Khuê sẽ đưa ra cái nhìn khái quát về mặt pháp lý về vấn đề này.
Câu hỏi: Con gái tôi năm nay 6 tuổi, khi sinh ra cháu được xác định là nữ. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, tôi nhận thấy sự thay đổi khác biệt về bộ phận sinh dục của cháu và cho cháu đi khám tại bệnh viện Bạch Mai. Các bác sĩ có chẩn đoán cháu mắc chứng nam lưỡng giới giả nữ. Tôi muốn cháu có thể trở lại đúng giới tính thật. Luật sư có thể cho tôi biết gia đình cần thực hiện những thủ tục gì để xác định lại giới tính cho cháu?
Luật sư tư vấn, cảm ơn câu hỏi của anh (chị). Tôi xin thay mặt Luật Minh Khuê giải đáp vấn đề này như sau.
1, Xác định lại giới tính là gì?
Xác định lại giới tính là trường hợp những người có giới tính bị khuyết tật bẩm sinh, về căn bản họ chỉ bị khuyết tật về bộ phận sinh dục, nên nhu cầu thực sự của họ không phải là chuyển đổi giới tính mà họ chỉ muốn trở về giới tính sinh học thực chất của họ, họ chỉ muốn có cấu tạo bên ngoài và bên trong cơ thể thống nhất.
Pháp luật Việt Nam hiện nay cho phép thực hiện việc xác định lại giới tính trong 02 trường hợp sau:
- Khuyết tật bẩm sinh về giới tính: là những bất thường ở bộ phận sinh dục của một người ngay từ khi mới sinh ra, biểu hiện ở một trong các dạng như nữ lưỡng giới giả nam, nam lưỡng giới giả nữ hoặc lưỡng giới thật;
- Giới tính chưa được định hình chính xác: là những trường hợp chưa thể phân biệt được một người là nam hay nữ xét về cả bộ phận sinh dục và nhiễm sắc thể giới tính.
Bên cạnh đó, điều kiện xác định lại giới tính bao gồm:
- Điều kiện thứ nhất, về biểu hiện của bệnh lý: Những người được xem xét để xác định lại giới tính.
- Điều kiện thứ hai, để một cá nhân có quyền xác định lại giới tính đó là độ tuổi: về cơ bản thì không hạn chế bất kỳ một độ tuổi nào trong việc xác định lại giới tính của cá nhân. Việc xác định lại giới tính cho cá nhân cũng phải tuân theo các quy định về độ tuổi của cá nhân. Bên cạnh đó, cũng có quy định về 03 mẫu đơn khác nhau tương đương với 03 độ tuổi xin xác định lại giới tính, ở các độ tuổi khác nhau thì người muốn xác định lại giới tính phải làm những mẫu đơn khác nhau như người dưới 16 tuổi sẽ do cha mẹ đứng tên làm đơn hộ, người từ 16 đến dưới 18 tuổi có thể tự mình làm đơn nhưng phải có sự đồng ý của cha mẹ, hoặc người giám hộ, còn những người từ 18 tuổi trở lên có thể tự mình làm đơn mà không cần có sự đồng ý của cha mẹ. Việc quy định này hoàn toàn phù hợp với các quy định về năng lực hành vi dân sự của cá nhân trong Bộ luật Dân sự.
- Điều kiện thứ 3, về tính tự nguyện, trong mọi trường hợp người muốn xác định lại giới tính phải làm đơn gửi cơ sở khám chữa bệnh xin xác định lại giới tính, nếu không có đơn thì cơ sở y tế không được phép tiến hành xác định lại giới tính cho cá nhân.
Xuất phát từ đặc điểm riêng về giới của mỗi cá nhân mà xã hội đã quy định những hành vi ứng xử tương ứng với nó hay nói đúng hơn là mỗi giới tính khác nhau mang những đặc điểm, thuộc tính xã hội riêng. Chính vì những đặc điểm riêng này mà pháp luật đã quy định những quyền, nghĩa vụ tương ứng với từng giới tính. Điều này không chỉ giúp họ bảo vệ tốt quyền lợi của cá nhân, công dân mà còn giúp họ giải thoát khỏi ám ảnh bản thân khi không được đối xử như những người bình thường khác. Vì vậy, việc pháp luật quy định cá nhân có quyền xác định lại giới tính của mình thực sự rất cần thiết và phù hợp với giai đoạn phát triển hiện nay của xã hội.
2, Những ai được pháp luật cho phép chuyển đổi giới tính?
Để quy định rõ hơn về hai căn cứ trên Nghị định 88/2008/NĐ-CP Về xác định lại giới tính đã đưa ra các cơ sở về y khoa để xác định người khuyết tật bẩm sinh về giới tính và người có giới tính chưa được định hình chính xác.
Tại Điều 5 Nghị định 88/2008/NĐ-CP quy định tiêu chuẩn y tế xác nhận khuyết tật bẩm sinh về giới tính như sau:
1. Nam lưỡng giới giả nữ:
- Bộ phận sinh dục có dương vật nhỏ, có thể sờ thấy tinh hoàn hoặc không, siêu âm hoặc nội soi thấy tinh hoàn, không có tử cung và buồng trứng;
- Nhiễm sắc thể giới tính là XY hoặc gen biệt hóa tinh hoàn dương tính hoặc kết hợp cả hai trường hợp trên.
2. Nữ lưỡng giới giả nam:
- Bộ phận sinh dục có âm vật phát triển như dương vật nhưng không sờ thấy tinh hoàn, siêu âm hoặc nội soi thấy có tử cung, buồng trứng, không thấy tinh hoàn;
- Nhiễm sắc thể giới tính là XX.
3. Lưỡng giới thật:
- Bộ phận sinh dục không xác định được là nam hay nữ. Tuyến sinh dục có cả tổ chức tinh hoàn, buồng trứng;
- Nhiễm sắc thể giới tính có thể là một trong các dạng XX/XY; XXX/XY; XX/XXXY hoặc các dạng nhiễm sắc thể khác được xác định là lưỡng giới thật.
Bên cạnh đó Điều 6 có quy định về tiêu chuẩn y tế xác định giới tính chưa được định hình chính xác
“Nhiễm sắc thể giới tính có thể giống như trường hợp nữ lưỡng giới giả nam hoặc nam lưỡng giới giả nữ hoặc lưỡng giới thật nhưng bộ phận sinh dục chưa được biệt hóa hoàn toàn và không thể xác định chính xác là nam hay nữ.”
Như vậy, trong trường hợp trên việc cháu được chẩn đoán là nam lưỡng giới giả nữ là một căn cứ để thực hiện việc xác định lại giới tính theo pháp luật Việt Nam.
3, Tại sao cần xác định lại giới tính?
- Thứ nhất: Việc cho phép công dân có thể xác định lại giới tính đã cho phép những người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính và chưa định hình chính xác về giới tính được xác định lại giới tính của mình. Việc ra đời của các quy định này được các nhà làm luật, các y, bác sĩ, những người khuyết tật về giới tính, gia đình và cả cộng đồng xã hội đánh giá là một bước phát triển mới đầy tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc trong pháp luật Việt Nam.
- Thứ hai: Với ý nghĩa và vai trò to lớn của điều luật mang lại sẽ có hàng trăm, hàng nghìn người tìm đến các cơ sở y tế để được xác định lại giới tính của mình. Từ đó, cuộc sống của họ sẽ có sự thay đổi theo diễn biến tích cực. Trước hết là về mặt quan hệ xã hội, họ có thể sinh sống và làm việc và được mọi người đối xử phù hợp với giới tính thật của mình. Còn về mặt pháp luật, họ sẽ được hưởng các quyền và có các nghĩa vụ tương ứng với giới tính thật của mình. Ví dụ như nếu họ được xác định là nữ, họ sẽ được hưởng chính sách đặc biệt dành riêng cho lao động nữ trong Bộ luật Lao động chẳng hạn.
- Thứ ba: Quyền con người trong pháp luật Việt Nam được củng cố và nâng cao. Trên thế giới hiện nay, có hàng trăm quốc gia đã cho phép xác định lại giới tính. Việt Nam cũng là một trong các quốc gia tham gia vào công ước quốc tế về quyền con người. Việc mở rộng quyền con người tạo đà cho sự phát triển hội nhập kinh tế, văn hóa, xã hội.
4, Trình tự thủ tục xác định lại giới tính?
Thủ tục xác định lại giới tính được pháp luật quy định như sau:
Bước 1: Chuẩn bị hổ sơ để nghị xác định lại giới tính, bao gổm:
- Đơn đề nghị xác định lại giới tính;
Trường hợp xác định lại giới tính cho người chưa đủ 16 tuổi thì cha, mẹ hoặc người giám hộ của người đó sẽ làm đơn đề nghị. Trong trường hợp người được xác định lại giới từ đủ 16 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi thì họ sẽ làm đơn nhưng trong đơn phải có chữ ký của cha, mẹ hoặc người giám hộ của người đó. Trong trường hợp người được xác định lại giới từ đủ 18 tuổi trở lên thì họ có thể tự mình làm đơn.
Tùy thuộc vào trường hợp của bạn, bạn sẽ làm đơn đề nghị xác định lại giới tính theo một trong các mẫu được quy định tại
- Bản sao hợp lệ giấy khai sinh hoặc giấy CMND hoặc sổ hộ khẩu hoặc hộ chiếu;
- Các tài liệu chẩn đoán y tế trước đây xác định người được yêu cầu có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa được định hình chính xác.
Bước 2: Nộp hồ sơ đề nghị xác định lại giới tính đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Cơ quan có thẩm quyển giải quyết xác định lại giới tính là các cơ sở y tế đáp ứng các điều kiện do Bộ Y tế quy định, được Bộ Y tế hoặc Sở Y tế thẩm định và được cấp văn bản công nhận cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đó được phép thực hiện kỹ thuật xác định lại giới tính.
Bước 3: Cơ quan có thẩm quyền quyết định vể việc thực hiện hoặc không thực hiện xác định lại giới tính.
Theo quy định hiện hành trong vòng 15 ngày làm việc kể từ ngày nhận đơn, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh sẽ xem xét và trả lời bằng văn bản cho bạn về việc họ có chấp nhận thực hiện quy trình xác định lại giới tính cho bạn hay không. Theo luật định, nếu không chấp nhận, họ sẽ nêu rõ lý do không chấp nhận trong văn bản trả lời. Trường hợp chấp nhận đế nghị xác định lại giới tính, cơ quan này sẽ thực hiện quy trình xác định lại giới tính theo luật định, bao gồm việc khám và hội chẩn để có chỉ định phù hợp trong việc điều trị xác định lại giới tính trên cơ sở xem xét nguyện vọng của người được đề nghị xác định lại giới tính.
Bước 4: Điểu trị xác định lại giới tính.
Việc điều trị xác định lại giới tính sẽ được thực hiện trực tiếp tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã thực hiện quy trình khám và chỉ định việc điều trị xác định lại giới tính.
Bước 5: Nhận Giấy chứng nhận y tế sau khi xác định lại giới tính. Sau khi thực hiện việc can thiệp y tế xác định lại giới tính, cơ sở khám bệnh, chữa bệnh sẽ cẫp giầy chứng nhận y tế cho người được xác định lại giới tính.
Bước 6: Đăng ký lại hộ tịch để ghi nhận giới tính chính xác của mình.
5, Các thủ tục về hộ tịch phải thay đổi khi xác định lại giới tính?
Sau khi đã thực hiện việc xác định lại giới tính như trên, người được xác định lại giới tính sẽ đăng ký thay đổi thông tin hộ tịch về giới tính tại UBND cấp xã nơi người này cư trú. Hồ sơ đăng ký bao gồm:
- Xuất trình bản chính một trong các giấy tờ sau: Hộ chiếu, Chứng minh nhân dân, Thẻ căn cước hoặc giấy tờ khác có ảnh của người đăng ký;
- Xuất trình giấy tờ chứng minh nơi cư trú;
- Giấy chứng nhận y tế đã xác định lại giới tính sau khi thực hiện việc can thiệp y tế xác định lại giới tính, do cơ sở khám bệnh, chữa bệnh cấp;
- Giấy xác nhận đã xác định lại giới tính của cơ sở khám chữa bệnh nếu việc can thiệp y tế xác định lại giới tính xảy ra trước ngày 24 tháng 08 năm 2008;
- Tờ khai ghi chú thay đổi thông tin hộ tịch.
