Người hưởng dụng có quyền và nghĩa vụ gì theo quy định của pháp luật?

1. Quyền của người hưởng dụng được pháp luật quy định như thế nào?

Theo quy định tại Điều 261 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 261. Quyền của người hưởng dụng

1. Tự mình hoặc cho phép người khác khai thác, sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ đối tượng của quyền hưởng dụng.

2. Yêu cầu chủ sở hữu tài sản thực hiện nghĩa vụ sửa chữa đối với tài sản theo quy định tại khoản 4 Điều 263 của Bộ luật này; trường hợp thực hiện nghĩa vụ thay cho chủ sở hữu tài sản thì có quyền yêu cầu chủ sở hữu tài sản hoàn trả chi phí.

3. Cho thuê quyền hưởng dụng đối với tài sản.

Như vậy, theo quy định trên thì Người hưởng dụng có quyền tự mình hoặc cho phép người khác sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng trong thời hạn quyền này có hiệu lực. Trong trường hợp quyền hưởng dụng chấm dứt mà chưa đến kỳ hạn thu hoa lợi, lợi tức, người hưởng dụng được hưởng giá trị của hoa lợi, lợi tức thu được tương ứng với thời gian người đó được quyền hưởng dụng. Quyền này phát sinh từ thời điểm có hiệu lực của quyền hưởng dụng. Như vậy, người hưởng dụng có quyền sở hữu đối với hoa lợi tự nhiên trong khoảng thời gian có quyền hưởng dụng. Sau thời gian này, hoa lợi thuộc về chủ sở hữu bị giảm quyền. Người hưởng dụng có quyền hưởng hoa lợi tích lũy trong thời gian tồn tại quyền hưởng dụng. Người hưởng dụng có quyền thụ hưởng dịch chuyển quyền thuộc vật gắn với tài sản mà mình có quyền hưởng dụng. Quyền này cho phép người hưởng dụng có thể thụ hưởng quyền hưởng dụng của mình một cách đầy đủ.

Người hưởng dụng có quyền hưởng dụng tài sản trong trạng thái như trạng thái tài sản tại thời điểm phát sinh quyền hưởng dụng, do đó, nếu tài sản hưởng dụng không đảm bảo công dụng và giá trị sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi và lợi ích hợp pháp của người hưởng dụng. Vì vậy, người hưởng dụng có quyền yêu cầu chủ sở hữu tài sản thực hiện nghĩa vụ sửa chữa tài sản để đảm bảo không bị suy giảm đáng kể dẫn tới tài sản không sử dụng được hoặc mất toàn bộ công dụng, giá trị của tài sản. Trong trường hợp người hưởng dụng thực hiện nghĩa vụ sửa chữa tài sản thay cho chủ sở hữu thì có quyền yêu cầu chủ sở hữu tài sản hoàn trả chi phí sửa chữa.

2. Người hưởng dụng có nghĩa vụ gì?

Việc khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức của người hưởng dụng có thể ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu cũng như các chủ thể khác (ví dụ người thừa kế trong trường hợp người hưởng dụng không phải là người thừa kế). Do đó, đi liền với các quyền được hưởng, người hưởng dụng cũng phải tuân thủ các nghĩa vụ do Bộ luật này quy định. Cụ thể tại Điều 262 Bộ luật dân sự 2015 có quy định như sau:

Điều 262. Nghĩa vụ của người hưởng dụng

1. Tiếp nhận tài sản theo hiện trạng và thực hiện đăng ký nếu luật có quy định.

2. Khai thác tài sản phù hợp với công dụng, mục đích sử dụng của tài sản.

3. Giữ gìn, bảo quản tài sản như tài sản của mình.

4. Bảo dưỡng, sửa chữa tài sản theo định kỳ để bảo đảm cho việc sử dụng bình thường; khôi phục tình trạng của tài sản và khắc phục các hậu quả xấu đối với tài sản do việc không thực hiện tốt nghĩa vụ của mình phù hợp với yêu cầu kỹ thuật hoặc theo tập quán về bảo quản tài sản.

5. Hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu khi hết thời hạn hưởng dụng.

- Người hưởng dụng phải tiếp nhận tài sản theo hiện trạng và thực hiện việc đăng ký tài sản theo đúng quy định của pháp luật. Việc thực hiện nghĩa vụ này không chỉ bảo đảm cho việc thực hiện các quyền mà còn bảo đảm cho việc thực hiện tốt các nghĩa vụ khác (bảo quản, giữ gìn,...). Việc tiếp nhận tài sản theo hiện trạng là căn cứ để xác định tài sản khi hoàn trả có phù hợp với thời điểm nhận hay không, đồng thời là cơ sở để xác định trách nhiệm của người hưởng dụng nếu làm hư hỏng, mất mát tài sản.

- Người hưởng dụng phải khai thác tài sản phù hợp với công dụng, mục đích sử dụng của tài sản. Việc sử dụng không đúng công dụng, không đúng mục đích sử dụng của tài sản có thể khiến cho giá trị sử dụng của tài sản bị giảm sút, gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích cho chủ sở hữu. Do đó, người hưởng dụng phải tuân thủ quy định của pháp luật cũng như sự thỏa thuận với chủ sở hữu về việc sử dụng tài sản một cách phù hợp.

- Người hưởng dụng phải giữ gìn, bảo quản tài sản như tài sản của mình. Việc thực hiện nghĩa vụ này ảnh hưởng tới quyền và lợi ích của chủ sở hữu cũng như của người liên quan. Bởi vì, khi kết thúc quá trình hưởng dụng, tài sản được trả lại cho chủ sở hữu tiếp tục sử dụng, nên nếu tài sản bị hư hỏng, giảm sút giá trị sẽ gây ảnh hưởng đến việc sử dụng tài sản của chủ sở hữu.

- Người hưởng dụng phải bảo dưỡng, sửa chữa tài sản theo định kỳ để bảo đảm việc sử dụng bình thường của tài sản, đồng thời phải khắc phục hậu quả do không thực hiện tốt nghĩa vụ của mình gây ra. Đây có thể coi là những sửa chữa nhỏ, bởi việc sửa chữa, bảo dưỡng định kì này không làm tăng giá trị của tài sản mà chỉ duy trì tình trạng hoạt động bình thường của tài sản.

- Khi hết thời hạn hưởng dụng, người hưởng dụng phải hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu tài sản. Việc xác định thời điểm hoàn trả đối với từng trường hợp sẽ khác nhau, tùy thuộc vào người hưởng dụng đó là cá nhân hay pháp nhân, người hưởng dụng đó là người hưởng dụng đầu tiên hay người hưởng dụng kế tiếp.

3. Chủ sở hữu tài sản có quyền và nghĩa vụ gì?

Khi người khác đang thực hiện quyền hưởng dụng đối với tài sản của mình thì đồng nghĩa với việc chủ sở hữu sẽ không được trực tiếp quản lý, sử dụng tài sản. Tuy nhiên, chủ sở hữu vẫn có những quyền và nghĩa vụ nhất định đối với tài sản cũng như với người hưởng dụng.

Điều 263 Bộ luật dân sự 2015 có quy định về quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu tài sản như sau:

Điều 263. Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu tài sản

1. Định đoạt tài sản nhưng không được làm thay đổi quyền hưởng dụng đã được xác lập.

2. Yêu cầu Tòa án truất quyền hưởng dụng trong trường hợp người hưởng dụng vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của mình.

3. Không được cản trở, thực hiện hành vi khác gây khó khăn hoặc xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người hưởng dụng.

4. Thực hiện nghĩa vụ sửa chữa tài sản để bảo đảm không bị suy giảm đáng kể dẫn tới tài sản không thể sử dụng được hoặc mất toàn bộ công dụng, giá trị của tài sản.

Cụ thể:

- Chủ sở hữu vẫn có quyền định đoạt tài sản nhưng không được làm thay đổi quyền hưởng dụng đã được xác lập. Quyền định đoạt là quyền quan trọng nhất của chủ sở hữu và quyền này không bị mất đi ngay cả khi chủ sở hữu đang không được chiếm hữu, sử dụng tài sản. Tuy nhiên, nếu việc thực hiện quyền định đoạt mà gây ảnh hưởng đến việc khai thác công dụng, hưởng hoa lợi lợi tức của người hưởng dụng thì người hưởng dụng có quyền yêu cầu tạm ngừng thực hiện quyền định đoạt này cho đến khi chấm dứt quyền hưởng dụng;

- Chủ sở hữu có quyền yêu cầu Tòa án truất quyền hưởng dụng nếu người hưởng dụng vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của mình. Việc người hưởng dụng vi phạm nghĩa vụ có thể gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu, nhưng chỉ khi sự vi phạm đó là nghiêm trọng thì chủ sở hữu mới có quyền yêu cầu truất quyền hưởng dụng. Có thể hiểu rằng vi phạm nghiêm trọng là sự vi phạm có thể gây hư hại, giảm sút giá trị của tài sản, gây thiệt hại cho chủ sở hữu tài sản. Tuy nhiên, khi đưa ra yêu cầu truất quyền hưởng dụng, chủ sở hữu phải chứng minh sự vi phạm nghiêm trọng đó và Tòa án sẽ quyết định sự vi phạm đó là nghiêm trọng hay không.

- Chủ sở hữu không được cản trở, thực hiện hành vi khác gây khó khăn hoặc xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người hưởng dụng. Trong quá trình cá nhân, pháp nhân thực hiện quyền hưởng dụng, chủ sở hữu vẫn được thực hiện các quyền đối với tài sản của mình mà pháp luật quy định. Tuy nhiên, việc thực hiện các quyền đó không được làm ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền hưởng dụng. Khi chủ sở hữu thực hiện nhưng hành vi nhằm gây ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền hưởng dụng của mình, thì cá nhân, pháp nhân có quyền yêu cầu chủ sở hữu chấm dứt hành vi đó hoặc yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền buộc chủ sở hữu chấm dứt hành vi vi phạm;

- Chủ sở hữu phải thực hiện việc sửa chữa tài sản hư hỏng nếu sự hư hỏng đó làm giảm sút giá trị sử dụng, khiến cho tài sản không sử dụng được bình thường hoặc người hưởng dụng không thể khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản. Nếu chủ sở hữu không thực hiện việc sửa chữa thì phải thanh toán chi phí mà người hưởng dụng đã phải bỏ ra để sửa.

4. Quyền hưởng hoa lợi, lợi tức của người hưởng dụng.

Về nguyên tắc, chủ sở hữu tài sản mới có quyền hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản mang lại. Nhưng, nếu một chủ thể khác đã được xác lập quyền hưởng dụng trên tài sản của của chủ sở hữu thì người hưởng dụng có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức do tài sản mang lại trong thời gian quyền này có hiệu lực.

Tại Điều 264 Bộ luật dân sự 2015 có quy định như sau:

Điều 264. Quyền hưởng hoa lợi, lợi tức

1. Người hưởng dụng có quyền sở hữu đối với hoa lợi, lợi tức thu được từ tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng trong thời gian quyền này có hiệu lực.

2. Trường hợp quyền hưởng dụng chấm dứt mà chưa đến kỳ hạn thu hoa lợi, lợi tức thì khi đến kỳ hạn thu hoa lợi, lợi tức, người hưởng dụng được hưởng giá trị của hoa lợi, lợi tức thu được tương ứng với thời gian người đó được quyền hưởng dụng.

Tuy nhiên, việc xác định chủ thể được quyền hưởng hoa lợi, lợi tức này phụ thuộc vào việc hoa lợi, lợi tức đó có thuộc đối tượng của quyền hưởng dụng hay không. Cụ thể:

- Nếu hoa lợi, lợi tức không thuộc đối tượng của quyền hưởng dụng thì hoa lợi, lợi tức phát sinh sẽ thuộc về chủ sở hữu tài sản;

- Nếu hoa lợi, lợi tức cũng thuộc đối tượng của quyền hưởng dụng thì người hưởng dụng có quyền hưởng hoa lợi, lợi tức đó trong thời gian hưởng dụng.

Trong trường hợp quyền hưởng dụng chấm dứt do hết thời hạn hưởng dụng mà chưa đến kỳ thu hoa lợi, lợi tức thì khi đến kỳ hạn thu hoa lọi, lợi tức, người hưởng dụng sẽ được hưởng giá trị của hoa lợi, lợi tức thu được. Ví dụ: Đã hết thời hạn sử khai thác rẫy cafe nhưng cafe chưa đến mùa thu hoạch (chăm sóc 3 tháng nhưng phải 3 tháng tiếp theo sau khi hết thời gian hưởng dụng mới được khai thác cafe), thì người hưởng dụng sẽ được hưởng giá trị của cafe tương ứng với thời gian hưởng dụng trước đó mà chưa được (thời gian 3 tháng chăm sóc trước đó).

5. Nghĩa vụ trả lại tài sản khi chấm dứt quyền hưởng dụng

Quyền hưởng dụng là một loại quyền trên tài sản của người khác có thời hạn. Do đó, khi chấm dứt quyền hưởng dụng, tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng phải được hoàn trả cho chủ sở hữu, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.

Theo Điều 266 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 266. Hoàn trả tài sản khi chấm dứt quyền hưởng dụng

Tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng phải được hoàn trả cho chủ sở hữu khi chấm dứt quyền hưởng dụng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác.

Người hưởng dụng thực hiện quyền khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức đối với tài sản thuộc sở hữu của chủ thể khác trong một thời hạn nhất định. Chính vì vâỵ, khi quyền hưởng dụng chấm dứt, người hưởng dụng phải hoàn trả lại tài sản cho chủ sở hữu. Về nguyên tắc, tài sản phải được hoàn trả chính là tài sản ban đầu với nguyên giá trị, công dụng, tính năng... Nếu người hưởng dụng làm mất mát, hư hỏng tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng thì phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Điều luật cũng đưa ra ngoại lệ cho trường hợp không phải hoàn trả lại tài sản khi chấm dứt quyền hưởng dụng là trường hợp các bên có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định. Ví dụ như trường hợp hết thời hạn hưởng dụng các bên thỏa thuận chủ sở hữu gửi lại tài sản cho bên hưởng dụng. Quyền hưởng dụng là một loại quyền trên tài sản của người khác có thời hạn.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua Email : Tư vấn pháp luật qua Email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Trân trọng./.