1. Nhân tố nào sau đây đóng vai trò trực tiếp trong việc hình thành đất?
Câu hỏi: Nhân tố nào sau đây đóng vai trò trực tiếp trong việc hình thành đất?
A. Đá mẹ
B. Sinh vật
C. Khí hậu
D. Con người
Đáp án đúng: C
Giải thích: Vì 2 yếu tố nhiệt độ và lượng mưa của khí hậu có tác động mạnh nhất đến quá trình phong hoá và hình thành đất neen khí hậu là nhân tố đóng vai trò trực tiếp trong quá trình hình thành đất.
2. Khái niệm: Đất
Có khá nhiều định nghĩ về đất đai, nhưng có thể hiểu theo các đơn giản thì đất là vật chất mỏng bao phủ bề mặt lục địa và các đảo, tạo ra do quá trình phong hoá các loại đá, được đặc trưng bởi độ phì. Đất được hình thành do quá trình phong hoá các loại đá. Đất được hình thành và phát triển nhờ có sự tác động của những quá trình sinh học, vật lý và hoá học. Đất đai được phân thành những tầng tùy theo độ sâu.
Đối với con người và đa số những sinh vật trên cạn, đất là thành phần tối quan trọng của địa quyển. Cho dù chỉ là một lớp cực kỳ mỏng so sánh với kích cỡ Trái đất nhưng đất lại là môi trường mà trên đó sinh ra lương thực, thực phẩm cho đa số những sinh vật.
3. Các nhân tố hình thành đất
Các nhân tố chính hình thành đất là đá mẹ, khí hậu, địa hình, sinh vật và thời gian. Các nhân tố này tác động mạnh yếu khác nhau tạo nên các loại đất có có tính chất khác nhau.
- Đá mẹ: Là nhân tố khởi đầu của quá trình hình thành đất, tác động đến tính chất lý, hoá của đất. Mỗi loại đá mẹ khác nhau sẽ tạo ra các loại đất khác nhau về thành phần khoáng vật, cấu trúc, màu sắc,...
VD: Từ đá bazan hình thành đất bazan có tầng mùn dày.
Từ đá vôi hình thành đất đỏ đá vôi.
Đất phù sa châu thổ được hình thành từ các vật chất rắn được sông ngòi mang đến lắng đọng lại.
- Khí hậu: Nhiệt độ, lượng mưa và các chất khí phá hủy đá gốc thành các sản phẩm phong hoá, đây là vật liệu cơ bản tạo thành đất. Các yếu tố này còn ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển có các sinh vật, dẫn đến các thành phần hữu cơ của đất cũng khác nhau.
Ví dụ: Nơi có nhiệt độ cao, quá trình hình thành đất diễn ra mạnh thì lớp vỏ phong hoá dày.
Nơi có nhiệt ẩm không thuận lợi thì lớp vỏ phong hóa mỏng.
- Địa hình: Tác động tới sự phân phối nhiệt, ẩm,... (khí hậu nói chung) và tích tụ vật liệu ảnh hưởng tới tính chất của đất.
Ví dụ: Khu vực núi cao sẽ có tầng phong hóa mỏng do nhiệt độ thấp, độ dốc lớn là đất bị xói mòn, rửa trôi.
Khu vực đồng bằng, bằng phẳng, trũng thấp sẽ có quá trình bồi tụ, tầng đất dày.
- Sinh vật: Tham gia vào quá trình phá huỷ đá, cung cấp chất hữu cơ cho đất, ngăn chặn quá trình xói mòn và rửa trôi đất. Sinh vật đất cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc xác định nhiều đặc tính của đất.
Ví dụ: Giun đất giúp đất tơi xốp, góp phần tạo cấu trúc đất.
Nấm Trichoderma kích thích sinh trưởng rễ, tăng cường hấp thu dinh dưỡng, phân giải phân hữu cơ và cải thiện độ tơi xốp của đất.
- Thời gian: Thời gian dài/ ngắn ảnh hưởng đến mức độ biến đổi lý, hoá và sinh học trong đất. Thời gian hình thành đất còn được gọi là tuổi của đất.
Ví dụ: Thời gian càng lâu, quá trình hình thành đất càng hoàn thiện, tạo ra một hỗn hợp phong phú của các thành phần hữu cơ và vô cơ.
Thời gian khiến các yếu tố như nước, sự hóa lỏng, tái kết tinh của khoáng chất di chuyển làm thay đổi cấu trúc của đất.
- Con người: Thông qua các hoạt động canh tác, sản xuất và sinh hoạt của con người có thể làm tăng độ phì hoặc làm đất thoái hoá, bạc màu.
Ví dụ: Hoạt động khai thác đất để phục vụ cho nông nghiệp và xây dựng có thể gây ra hiện tượng xói, lở đất.
Hoạt động trồng rừng, bảo vệ rừng có thể giảm thiểu quá trình mài mòn, đồng thời làm tăng tính chất sản xuất và hiệu suất của đất.
Hoạt động sử dụng chất hoá học nông nghiệp, thải khí thải,... trên bề mặt đất có thể làm giảm tính năng cơ học và hoá học của đất.
4. Nhân tố đóng vai trò trực tiếp trong việc hình thành đất
Khí hậu là nhân tố đóng vai trò trực tiếp trong việc hình thành đất. Khí hậu tác động đến sự phát triển của các nhân tố khác hình thành đất như đá mẹ, địa hình, sinh vật. Hai yếu tố nhiệt độ và lượng mưa của khí hậu có tác động mạnh nhất đến quá trình phong hoá và hình thành đất. Dưới đây là một số lý do cụ thể lý giải nhân tố đóng vai trò trực tiếp trong việc hình thành đất là khí hậu.
- Mài mòn và phong hoá: Khí hậu ẩm ướt có thể tạo điều kiện cho sự phong hoá, nơi nước và các hoá chất tự nhiên hoạt động để phân giải và tái kết tinh khoáng chất trong đất. Trong khi đó, khí hậu khô khan thường tạo ra môi trường cho sự mài mòn cơ học, nơi gió, nước và các vật liệu di động khác có thể làm hao mòn đất.
- Lượng mưa và dòng chảy: Lượng mưa có thể tạo ra hiện tượng nước chảy mạnh, góp phần vào quá trình xói, lở và mài mòn đất: Nước mưa có thể làm mềm đất, tạo điều kiện cho việc tái cấu trúc và kết cấu đất. Đồng thời, dòng chảy của nước mưa cũng có thể tạo ra sự hoà tan, làm mất chất dinh dưỡng và giảm tính chất cơ học của đất.
- Tác động của nhiệt độ: Sự biến đổi của nhiệt độ theo mùa và trong ngày gây ra sự mở rộng và co lại của đất, góp phần vào sự phá vỡ của đá và hình thành các loại đất mới như đất đồi núi hoặc đất lở. Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến tốc độ các quá trình phong hoá và phân giải khoáng chất trong đất. Nhiệt độ cao có thể tăng cường quá trình này, trong khi nhiệt độ thấp có thể làm chậm lại.
- Sự thay đổi khí hậu: Khí hậu thay đổi sẽ gây ra biến đổi lớn trong môi trường đất, bao gồm sự tăng cường của hiện tượng hạn hán, thuỷ triều biển và các sự kiện thời tiết cực đoan. Tất cả đều ảnh hưởng đến quá trình hình thành đất.
- Thực vật và sinh vật: Khí hậu ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng và thực vật khác, góp phần tạo ra lớp hữu cơ trên mặt đất thông qua quá trình rụng lá và phân huỷ. Sự phát triển của rễ cây cũng có thể góp phần vào quá trình phong hoá và phân giải đất.
5. Một số câu hỏi về vai trò của khí hậu trong việc hình thành đất
1. Tại sao ở miền nhiệt đới ẩm, quá trình hình thành đất chủ yếu là quá trình feralit?
Trả lời:
Ở miền nhiệt đới ẩm, quá trình hình thành đất chủ yếu là quá trình feralit do có nhiệt độ cao, và độ ẩm lớn. Điều này khiến cho quá trình phong hoá diễn ra với cường độ mạnh, tạo nên một lớp đất dày. Các khu vực nhiệt đới ẩm có mưa nhiều, nước mưa rửa trôi các chất ba dơ dễ tan (Ca2+, Mg2+, K+), làm đất chua đồng thời có sự tích tụ oxit sắt (Fe2O3) và oxit nhôm (Al2O3) tạo ra màu đỏ vàng. Vì thể loại đất này gọi là đất feralit (Fe - Al) đỏ vàng.
2. Tại sao phân bố đất trên lục địa cũng tuân theo phân bố của khí hậu và sinh vật?
Trả lời:
Đất là lớp vật chất tơi xốp ở bề mặt lục địa, được đặc trưng bởi độ phì. Độ phì là khả năng cung cấp nước, nhiệt, khí và các các chất dinh dưỡng cần thiết cho sinh vật sinh trưởng và phát triển. Như vậy, trong đặc trưng của đất có các yếu tố khí hậu và sinh vật. Do vậy sự phân bố đất tuân theo sự phân bố của khí hậu và sinh vật.
3. Tại sao ở những nơi có khí hậu lạnh đất thường có độ phì nhiêu lớn?
Trả lời:
Ở những nơi có khí hậu lạnh nhiệt độ thấp và độ ẩm cao, các quá trình tái cấu trúc của đất diễn ra chậm, làm cho các phần tử đất liên kết chặt chẽ và không bị mất mát. Điều này làm tăng khả năng giữ nước và dinh dưỡng của đất làm tăng độ phì nhiêu. Ngoài ra, ở những nơi có nhiệt độ thấp các vi sinh vật thường phát triển chậm và hoạt động ít, quá trình phân huỷ hữu cơ diễn ra chậm chạp hơn. Việc giảm sự phân giải hữu cơ bởi vi sinh vật cũng góp phần làm tăng độ phì nhiêu của đất. Những yếu tố này kết hợp lại giúp đất ở các vùng có khí hậu lạnh thường có độ phì nhiêu lớn, cung cấp điều kiện tốt cho việc trồng trọt và phát triển thực vật.
