1. Cơ sở pháp lý:

Luật thi hành án hình sự số 41/2019/QH14 ban hành ngày 14 tháng 06 năm 2019;

Nghị định số 133/2020/NĐ-CP ban hành ngày 09 tháng 11 năm 2020 hướng dẫn Luật Thi hành án hình sự;

2. Phương pháp điều chỉnh của pháp luật thi hành án hình sự

Phương pháp điều chỉnh của pháp luật là tổng hợp các cách thức tác động của pháp luật lên các quan hệ xã hội - đối tượng điều chỉnh của pháp luật. Phương pháp điều chỉnh của pháp luật phụ thuộc trước hết vào tính chất của quan hệ xã hội mà nó điều chỉnh cũng như nội dung của quan hệ đó. Do tính chất phức tạp, đa dạng của quan hệ pháp luật thi hành án hình sự, nên cách thức tác động đối với các quan hệ đó cũng đa dạng, tùy thuộc từng loại quan hệ cụ thể. Về cơ bản, pháp luật thi hành án hình sự sử dụng những phương pháp điều chỉnh sau:

Phương pháp quyền uy

Đặc trưng của phương pháp này là sự bất bình đẳng giữa các bên tham gia quan hệ đó và khả năng cưỡng chế thực hiện tối đa. Thông thường phương pháp này được sử dụng để điều chỉnh quan hệ giữa nhà nước thông qua các cơ quan được ủy quyền với người phải chấp hành án hình sự. Nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế buộc người phải chấp hành án thực hiện các nội dung được quy định trong bản án, quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật mà không phụ thuộc vào ý chí của người phải chấp hành án hay của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào.

Phương pháp hành chính

Trong quá trình thi hành án hình sự, thường xuyên phát sinh các quan hệ điều hành và chấp hành giữa nhiều loại chủ thể khác nhau trong việc tổ chức thực hiện và thực hiện các nội dung của bản án hình sự. Trong trường hợp này, phương pháp điều chỉnh là mệnh lệnh - phục tùng nhưng không phải là phương pháp quyền uy, mà là phương pháp mệnh lệnh hành chính. •

Phương pháp phối kết hợp

Đây là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong các quan hệ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân trong quá trình thi hành án hình sự. Ví dụ, sự phối hợp giữa cơ quan Kiểm sát với cơ quan quản lý trại giam để đảm bảo hiệu quả thi hành án phạt tù.

Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa một cách khái quát pháp luật thi hành án hình sự như sau: Pháp luật thi hành án hình sự là một ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam, gồm tổng hợp các quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực thi hành các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

3. Nhiệm vụ của pháp luật thi hành án hình sự:

Là một bộ phận của hệ thống pháp luật nói chung và hệ thông tư pháp hình sự nói riêng, nhiệm vụ của pháp luật thi hành án hình sự không thể tách rời khỏi nhiệm vụ của cả hệ thống pháp luật nói chung và của tư pháp hình sự nói riêng. Tuy nhiên, với tư cách là một ngành luật, thi hành án hình sự có những nhiệm vụ cụ thể đặc thù với tính cách là hình thức thể hiện việc thực hiện nhiệm vụ chung. Thi hành án hình sự có nghĩa là thực hiện chế tài hình sự trong hiện thực đời sống xã hội và từ đó nhằm thực hiện các nhiệm vụ của pháp luật hình sự. Đồng thời, thi hành án hình sự là việc thực hiện phán quyết của Tòa án - kết quả của quá trình tố tụng hình sự nên đây cũng chính là việc thực hiện trong thực tế nhiệm vụ của tố tụng hình sự. Mặt khác, những nhiệm vụ trên chỉ có thể thực hiện được bằng cách đảm bảo thực hiện một cách đúng đắn nội dung của bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trong thực tế. Như vậy, nói một cách khái quát, nhiệm vụ của pháp luật thi hành án hình sự gồm:

Thứ nhất, bảo đảm bản án, quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án phải được thực hiện đúng đắn trong thực tế. Đây là nhiệm vụ trọng tâm nhất của thi hành án hình sự. Bởi lẽ điều này xuất phát trực tiếp từ chức năng cơ bản của pháp luật thi hành án hình sự, và việc thực hiện mọi nhiệm vụ đều được thực hiện thông qua việc thực hiện chức năng này. Nếu bản án hoặc quyết định hình sự đã có hiệu lực của Tòa án không được thực hiện hoặc thực hiện không đúng, thì chẳng những các nhiệm vụ của luật hình sự không được thực hiện, mà ngay cả các kết quả tố tụng cũng không có ý nghĩa;

Thứ hai, cải tạo, giáo dục người bị kết án để họ không phạm tội mới và trở thành người có ích cho xã hội, tạo các điều kiện cần thiết để họ tái hòa nhập cộng đồng và bằng cách đó thực hiện nhiệm vụ phòng ngừa tội phạm;

Thứ ba, giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật, thực hiện nhiệm vụ phòng ngừa tội phạm nói chung, động viên, khuyến khích sự tham gia của xã hội và công dân vào cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm là nhiệm vụ chung của tư pháp hình sự.

Các nhiệm vụ của luật thi hành án hình sự có mối quan hệ khăng khít, bổ trợ cho nhau và cùng phục vụ việc thực hiện nhiệm vụ chung của tư pháp hình sự.

4. Nguồn của Luật thi hành án hình sự Việt Nam:

Nguồn của pháp luật được hiểu là hình thức pháp lý thể hiện các quy phạm pháp luật. Pháp luật thi hành án hình sự ở nước ta, do nhiều nguyên nhân khác nhau, nên cho đến nay vẫn chưa được pháp điển hóa thành một hệ thống thống nhất. Các quy phạm pháp luật thi hành án hình sự ở nước ta được quy định ở nhiều loại văn bản pháp luật khác nhau, từ những văn bản có hiệu lực pháp luật cao nhất như Hiến pháp, cho đến các văn bản luật và những văn bản pháp quy như nghị định của Chính phủ, quy chế ban hành kèm theo nghị định,...

Có thể phân biệt các nguồn sau đây của pháp luật thi hành án hình sự:

Thứ nhất, các quy phạm được quy định trong Hiến pháp. Chẳng hạn, Điều 136 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: “Các bản án và quyết định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành”.

Thứ hai, các quy định trong bộ luật và luật. Chẳng hạn, Phần thứ năm - Thi hành bản án và quyết định của Tòa án trong Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS); các quy định có liên quan đến việc thi hành án được quy định tại các luật về tổ chức, như Luật tổ chức Tòa án nhân dân (Điều 12, 14, 15), Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân (Chương V, VI);

Thứ ba, các quy định trong các pháp lệnh, như Pháp lệnh về thi hành án phạt tù ngày 08/3/1993,...;

Thứ tư, các quy định pháp quy như Quy chế trại giam được ban hành kèm theo Nghị định số 60/CP ngày 16/9/1993 của Chính phủ và các nghị định của Chính phủ quy định về việc thi hành biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội; thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ; thi hành hình phạt tù cho hưởng án treo,...

5. Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam và các yêu cầu đổi mới pháp luật:

Một trong những đặc trưng quan trọng của nhà nước pháp quyền là đề cao vai trò của pháp luật, pháp luật ở đây chẳng những thực sự trở thành công cụ chủ yếu điều chỉnh các quan hệ xã hội, mà còn trở thành giới hạn thực tế đối với hoạt động của Nhà nước và các cán bộ, công chức của Nhà nước, và là chuẩn mực hiện thực trong hành vi của cá nhân và xã hội.

Đối với thi hành án hình sự, yêu cầu đề cao vai trò của pháp luật đòi hỏi các bản án và các quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án phải được tôn trọng, được đảm bảo thi hành trên cơ sở quy định của pháp luật một cách nghiêm chỉnh và thống nhất và bằng các cơ chế pháp lý khả thi dưới sự kiểm tra chặt chẽ của xã hội; đòi hỏi sự tôn trọng pháp luật trưóc hết là của các cơ quan thi hành án hình sự và các cơ quan khác của Nhà nước có liên quan đến việc thi hành án, họ chỉ được phép và phải làm những gì mà pháp luật quy định. Mặt khác, các cơ quan này phải tạo những điều kiện cần thiết theo quy định của pháp luật để đảm bảo người bị kết án thực hiện đúng nội dung của bản án, quyết định của Tòa án. Ngoài ra, đề cao pháp luật còn đòi hỏi phải cơ chế hữu hiệu để công khai hoạt động thi hành án và đặt hoạt động này không chỉ dưới sự kiểm tra, giám sát thường xuyên của các cơ quan nhà nước, mà còn chịu sự kiểm tra, giám sát của các tổ chức xã hội, xã hội và cá nhân.

Như vậy, đề cao pháp luật trong thi hành án hình sự trước hết có nghĩa là hoạt động thi hành án hình sự phải tuân thủ các nguyên tắc pháp lý tiến bộ của nhân loại là công bằng, dân chủ, pháp chế và nhân đạo. Đây là những giá trị to lớn mà nhân loại đã đạt được không những chỉ về lý luận mà còn là hiện thực ngày càng được khẳng định. Thực hiện ngày càng đầy đủ, đúng đắn các tư tưởng pháp lý tiến bộ này là định hướng cơ bản đối với hoạt động xây dựng cũng như áp dụng pháp luật thi hành án hình sự. Những giá trị này là những tiêu chuẩn, đòi hỏi, nguyên tắc đặt ra đối với việc đổi mới tổ chức thi hành án hình sự ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.

Tôn trọng và bảo vệ các quyền và tự do của con người là mục tiêu thường trực của mọi quá trình tiến bộ xã hội, và đó cũng là mục tiêu của đổi mới thi hành án hình sự theo yêu cầu của nhà nước pháp quyền.

Yêu cầu này phải được đáp ứng bằng cách giải quyết một cách hợp lý nhất, phù hợp nhất với điều kiện xã hội, các quan hệ phức tạp và đa dạng giữa một bên là Nhà nước mà đại diện là các cơ quan thi hành án có thẩm quyền và bên kia là các quyền của những người có nghĩa vụ chấp hành các bản án hoặc thực hiện các quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, để xác lập quan hệ hài hòa và bình đẳng về các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của hai bên đối với nhau, loại trừ xu hướng vô chính phủ từ phía công dân, cũng như nguy cơ tùy tiện và độc đoán từ phía Nhà nước.

Dân chủ luôn vừa là mục đích, phương pháp và là nội dung của các quá trình xã hội trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, vì vậy, tinh thần này cũng phải được quán triệt triệt để đối với thi hành án hình sự. Đối với thi hành án, yêu cầu tuân thủ nguyên tắc dân chủ có nghĩa là không những phải thể hiện rõ trong các văn bản pháp luật về thi hành án chủ quyền của nhân dân, mà còn phải cụ thể hóa chủ quyền này các cơ chế pháp lý hữu hiệu để đảm bảo trên thực tế sự tham gia rộng rãi của các tổ chức xã hội, các đoàn thể quần chúng trong hoạt động thi hành án.

Nhân đạo là một tư tưởng thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng này phải được thể hiện ở tất cả các lĩnh vực khác nhau của pháp luật và là định hướng cho toàn bộ quá trình xây dựng pháp luật cũng như áp dụng pháp luật. Yêu cầu này cũng là một đòi hỏi quan trọng của Nhà nước pháp quyền đối với pháp luật thi hành án hình sự.

Cảm ơn quý khách đã gửi yêu cầu đến Công ty Luật Minh Khuê, trên đây là nội dung tư vấn của Công ty, nội dung tư vấn có giá trị tham khảo, nếu còn vấn đề mà quý khách hàng còn chưa rõ xin vui lòng liên hệ đến tổng đài của Công ty Luật Minh Khuê 1900.6162 hoặc vui lòng gửi tin nhắn đến email lienhe@luatminhkhue.vn để được giải đáp thắc mắc. Trân trọng!

Bộ phận tư vấn pháp luật - Công ty Luật Minh Khuê