Mục lục bài viết

1. Các biện pháp điều tra trong BLTTHS 2003

Các biện pháp điều tra được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự là nội dung có ý nghĩa quan trọng đặc biệt, bởi lẽ để có được các tài liệu, chứng cứ để đi đến các quyết định tố tụng từ khi khởi tố điều tra, áp dụng các biện pháp ngăn chặn, các biện pháp cưỡng chế, các quyết định phê chuẩn của Viện kiểm sát... Các tài liệu, chứng cứ đó đều phải được thu thập thông qua các biện pháp điều tra hợp pháp theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự. Các biện pháp điều tra được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 cũng tương đối đầy đủ, từ xác minh tin báo, tố giác tội phạm và kiến nghị khởi tố đến khám xét, hỏi cung bị can, lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, người có liên quan, nhận dạng, đối chất, thực nghiệm điều tra... Song, trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, quá trình thực hiện tội phạm còn bộc lộ nhiều loại thông tin phản ánh về người phạm tội mà chưa được quy định trong Bộ luật. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã bổ sung thêm 02 biện pháp điều tra đó là nhận biết giọng nói và định giá tài sản là rất cần thiết và phù hợp.

2. Biện pháp nhận biết giọng nói trong BLTTHS 2015

Thực tế đã chứng minh, ở mỗi một vùng miền trong một quốc gia có cùng tiếng nói, hoặc nhiều quốc gia sử dụng chung một tiếng nói, thường có sự khác nhau về âm điệu rất rõ nét, bên cạnh đó là thói quen dùng từ để chỉ các đồ vật, sự kiện diễn ra hàng ngày. Nên việc nhận biết giọng nói chí ít cũng giúp cho công tác điều tra xác định được vùng, miền của đối tượng gây án. Đi vào chi tiết giọng nói của từng người bao giờ cũng có những đặc điểm riêng biệt để phân biệt giọng nói của người này so với giọng nói của người khác. Vì vậy, việc bổ sung nhận biết giọng nói là một biện pháp điều tra trong tố tụng hình sự được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 là phù hợp và cần thiết nhằm đa dạng hóa các biện pháp điều tra, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu thập tài liệu, chứng cứ, chứng minh tội phạm.

Theo quy định tại Điều 191 BLTTHS năm 2015 thì chủ thể tiến hành nhận biết giọng nói là Điều tra viên (ĐTV). Viện kiểm sát, Tòa án, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra không có thẩm quyền tiến hành biện pháp điều tra này. Cũng theo quy định tại khoản 2 Điều 191 BLTTHS năm 2015 thì những người sau đây phải tham gia việc nhận biết giọng nói:

(i) Giám định viên về âm thanh: Khi tiến hành nhận biết giọng nói, sự có mặt của Giám định viên âm thanh là bắt buộc.

(ii) Người được yêu cầu nhận biết giọng nói: Họ có thể là bị hại, người làm chứng hoặc người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can.

(iii) Người được đưa ra để nhận biết giọng nói, trừ trường hợp việc nhận biết giọng nói được thực hiện qua phương tiện ghi âm.

(iv) Người chứng kiến: Người chứng kiến tham gia để chứng kiến việc nhận biết giọng nói. Họ có trách nhiệm xác nhận nội dung, kết quả nhận biết giọng nói và có thể nêu ý kiến cá nhân. Ý kiến này được ghi vào biên bản. Những người không được làm người chứng kiến việc nhận biết giọng nói: Người có liên quan đến vụ án; người do nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không có khả năng nhận thức đúng sự việc; người dưới 18 tuổi…

3. Biện pháp định giá tài sản trong BLTTHS 2015

Việc định giá tài sản cũng được quy định là một biện pháp điều tra vừa đáp ứng yêu cầu chứng minh tội phạm đã được quy định trong Bộ luật hình sự. Đồng thời việc quy định trình tự, thủ tục, thời hạn tiến hành định giá tài sản nhằm khắc phục được những tồn tại trong việc tiến hành biện pháp này nhất là vi phạm thời hạn điều tra.

Việc xác định giá trị tài sản bị xâm phạm có ý nghĩa quan trọng và mang tính bắt buộc để xác định hành vi xâm phạm về tài sản có phải là tội phạm hay không. Bên cạnh đó, việc định giá tài sản còn là căn cứ để xác định khung hình phạt; đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội khi lượng hình và xác định mức bồi thường cho người bị thiệt hại về tài sản.

Hoạt động định giá tài sản trong tố tụng hình sự trước đây được thực hiện theo quy định tại Nghị định số 26/2005/NĐ-CP ngày 02/3/2005 của Chính phủ và Thông tư số 55/2006/TT-BTC ngày 22/6/2006 của Bộ Tài chính về Hội đồng định giá tài sản trong tố tụng hình sự.

BLTTHS năm 2015 ra đời, đã quy định cụ thể về định giá tài sản (Điều 69; Điều 101; Điều 215 đến Điều 222) bao gồm: Yêu cầu định giá tài sản; thời hạn định giá tài sản; tiến hành định giá, định giá lại tài sản; định giá tài sản trong trường hợp tài sản bị thất lạc hoặc không còn; định giá lại tài sản trong trường hợp đặc biệt; kết luận định giá tài sản; quyền của bị can, bị cáo, bị hại, người tham gia tố tụng khác đối với kết luận định giá tài sản.

Để hướng dẫn thi hành BLTTHS năm 2015 về định giá tài sản trong tố tụng hình sự, Chính phủ ban hành Nghị định số 30/2018/NĐ-CP ngày 07/3/2018; sau đó Chính phủ ban hành Nghị định số 97/2019/NĐ-CP ngày 23/12/2019 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 30/2018/NĐ-CP ngày 7/3/2018 quy định chi tiết việc thành lập và hoạt động của Hội đồng định giá tài sản; trình tự, thủ tục định giá tài sản trong TTHS theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng khi cần xác định giá của tài sản để giải quyết vụ án hình sự.

Để hướng dẫn thi hành Nghị định của Chính phủ về định giá tài sản, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 43/2018/TT-BTC ngày 07/5/2018; sau đó ban hành Thông tư 30/2020/TT-BTC ngày 17/4/2020 để hướng dẫn Nghị định số 30/2018/NĐ-CP ngày 07/3/2018; Nghị định số 97/2019/NĐ-CP ngày 23/12/2019, thay thế Thông tư 43/2018/TT-BTC ngày 07/5/2018. Quy định về phân loại tài sản cần định giá, cung cấp hồ sơ, tài liệu liên quan đến yêu cầu định giá tài sản; tiếp nhận và triển khai yêu cầu định giá tài sản; thành lập Hội đồng định giá tài sản; quyền và nghĩa vụ của Hội đồng định giá tài sản, Tổ giúp việc Hội đồng định giá tài sản; căn cứ định giá tài sản; lập kế hoạch định giá tài sản; khảo sát giá, thu thập thông tin liên quan đến tài sản cần định giá; yêu cầu khi áp dụng phương pháp định giá tài sản; chi phí định giá, định giá lại tài sản trong tố tụng hình sự.

4. Quy định ghi âm, ghi hình khi hỏi cung bị can tại nơi giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra

Ngoài việc bổ sung các biện pháp điều tra đã nêu, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 còn được bổ sung các quy định rất chặt chẽ về trình tự, thủ tục tiến hành đối với từng biện pháp điều tra vừa đề cao trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, đặc biệt là đề cao quyền của những người bị áp dụng các biện pháp điều tra nhằm bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong giai đoạn hiện nay.

Tuy nhiên, việc quy định ghi âm, ghi hình khi hỏi cung bị can tại nơi giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, khi xây dựng các văn bản hướng dẫn áp dụng cần phải cân nhắc, tính toán để bảo đảm tính khả thi. Bởi lẽ, để thực hiện việc này, trước hết, cần phải có quá trình chuẩn bị cơ sở vật chất, trang bị, phương tiện để thực hiện. Mặt khác, phải chuẩn bị đội ngũ cán bộ kỹ thuật và tăng cường số lượng Điều tra viên cần thiết để đáp ứng. Hiện nay, chỉ tính riêng Cơ quan điều tra chuyên trách trong toàn quốc đã có hàng ngàn cơ sở giam giữ và trụ sở Cơ quan điều tra. Lượng kinh phí từ ngân sách để xây dựng các cơ sở hỏi cung và trang bị phương tiện sẽ không hề nhớ, kéo theo là biên chế con người để thực hiện cũng tăng lên đáng kể. Chỉ tính riêng đội ngũ Điều tra viên chuyên trách của lực lượng Cảnh sát điều tra trong toàn quốc qua tổng kết 10 năm thực hiện Bộ luật tô tụng hình sự năm 2003 hiện còn thiếu khoảng 6.000 Điều tra viên. Số lượng bổ sung hàng năm chưa bù đắp được số hao hụt tự nhiên (do nghỉ hưu, nghỉ chế độ).

Từ những phân tích trên cho thấy, việc ghi âm, ghi hình trong hỏi cung bị can cần phải có lộ trình hợp lý như quy định tại Nghị quyết số 110/2015/QH13 ngày 27-11-2015 về việc thi hành Bộ luật tố tụng hình sự, đồng thời phải triển khai thí điểm, sau đó, tổng kết đánh giá lại cụ thể trước khi triển khai trên diện rộng mới khả thi và phát huy hiệu quả.

5. BLTTHS 2015 đã được bổ sung nhiều nội dung liên quan đến công tác giám định tư pháp

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã được bổ sung nhiều nội dung liên quan đến công tác giám định tư pháp, kể cả về trình tự, thủ tục và thời hạn giám định là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu bức xúc trong thực tế hiện nay. Tuy nhiên, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 chưa quy định rõ cơ quan quản lý nhà nước cao nhất ở từng lĩnh vực giám định, đồng thời cũng là cơ quan có thẩm quyền ra kết luận giám định cuối cùng khi các kết luận giám định không đồng nhất với nhau về cùng một vụ, việc để bảo đảm tính pháp lý và tính chuyên môn khoa học; làm cơ sở vững chắc cho các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có căn cứ để áp dụng đúng pháp luật trong xử lý tội phạm. Thực tiễn hiện nay, trong một lĩnh vực vân có nhiều cơ quan giám định (ví như trong lĩnh vực y tế hiện nay, cả cấp tỉnh và cấp trung ương đều có nhiều tổ chức giám định như hệ thống các cơ quan giám định của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Y tế dẫn đến cùng một vụ, việc, nhưng kết quả giám định giữa các cơ quan giám định lại mâu thuẫn nhau về kết quả giám định. Cơ quan đứng ra trọng tài để thành lập hội đồng giám định lại và ra kết luận có tính pháp lý cao nhất không rõ ràng dẫn đến việc xử lý các vụ án rất khó khăn và xử lý trách nhiệm đối với cán bộ kết luận giám định không đúng cũng không đơn giản). Quá trình sửa đổi Luật giám định tư pháp thời gian tới cần nghiên cứu, cân nhắc việc bổ sung trách nhiệm của người đứng đầu các cơ quan chuyên môn theo từng lĩnh vực có thẩm quyền tổ chức hội đồng giám định lại và ra kết luận giám định cuối cùng về lĩnh vực đó.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)