I. Lập dàn ý
1. Mở bài
- Giới thiệu chung về tác giả Chế Lan Viên và thi phẩm Con cò
+ Chế Lan Viên là nhà thơ người Quảng Trị, ông nổi tiếng với phong trào Thơ mới bởi tập thơ để lại dấu ấn: Điêu tàn (1937)
+ Con cò là bài thơ được sáng tác 1962, được in trong tập Hoa ngày thường, chim báo bão (1962)
+ Khai thác hình tượng con cò trong ca dao, dân ca, lời hát ru để ngợi ca tình mẹ và ý nghĩa của lời ru với cuộc đời con người
2. Thân bài
a. Phân tích ý nghĩa biểu tượng con cò
* Hình tượng con cò qua lời ru từ tuổi thơ
- Hình ảnh con cò ẩn dụ cho hình ảnh người phụ nữ nông dân vất vả giàu đức hy sinh
- Hình ảnh con cò được gợi trực tiếp từ những câu ca dao được dùng làm lời hát ru: “Con cò bay lả bay la Bay từ cổng phủ bay ra cánh đồng”
+ Hình ảnh con cò gợi lên cuộc sống xưa cũ từ làng quê đến phố xá, bình dị, ít biến động
+ Hình ảnh con cò trong lời ru của mẹ: hình ảnh con cò vất vả, lam lũ trong ca dao “Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao” Hay: “ Cái cò lặn lội bờ ao Gánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non”
- Hình ảnh của người phụ nữ nhọc nhằn, vất vả nuôi chồng con, con cò trở thành biểu tượng của những người nông dân cực khổ, vất vả. Hình ảnh con cò đi vào thế giới tâm hồn của đứa con
* Con cò gần gũi, thân thiết với đứa con qua lời ru dịu dàng, ngọt ngào
- Từ rời ru của mẹ, con cò bước ra làm quen với đứa con thơ, rồi cò trở thành người bạn thân thiết
- Cò gắn bó với con từ lúc thơ ấu khi ở trong nôi, khi tới trường tới lúc trưởng thành: “Con ngủ yên thì cò cũng ngủ Cánh của cò hai đứa đắp chung đôi Mai khôn lớn con theo cò đi học Cánh trắng cò bay theo gót đôi chân”
- Cò trở thành người bạn đồng hành thân thiết, cánh cò không ngừng nghỉ bay qua không gian và thời gian, bay theo từng ước mơ – khao khát của con
* Hình ảnh con cò là biểu trưng cho tấm lòng nhân hậu bao la của mẹ dành cho cuộc đời con
- Từ sự thấu hiểu tấm lòng của người mẹ, nhà thơ tự đúc kết và khái quát nội dung tình cảm “Con dù lớn vẫn là con của mẹ Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con” - Câu thơ chứa đầy tình yêu thương, triết lý, khẳng định tình mẫu tử bền chặt son sắt (thông qua điệp từ “dù” và “vẫn”)
- Phần cuối bài thơ trở lại với âm hưởng và lời ru đúc kết trong hình tượng “ Một con cò thôi Con cò mẹ hát Cũng là cuộc đời Vỗ cánh qua nôi”
- Chỉ với hình ảnh con cò trong lời ru của mẹ mà vẫn chứa bao bài học về cuộc đời cũng như tình cảm tha thiết của mẹ dành cho con sâu lắng qua âm điệu thiết tha của những lời ru.
b. Nghệ thuật của bài thơ
- Thể thơ tự do nhưng mang dáng dấp của thơ lục bát giàu cảm xúc, nhịp điệu
- Bài thơ mang âm điệu dân ca, sâu lắng, ngọt ngào như một điệu ru ấm áp
- Sự sáng tạo hình ảnh, biểu tượng gần gũi thân thuộc vẫn có khả năng hàm chứa ý nghĩa mới
3. Kết bài
- Bài thơ Con cò của Chế Lan Viên gợi nhắc điệu hát ru ấm áp, thân thương vận dụng sáng tạo nhịp điệu, lời ca của dân ca
- Bài thơ là sự khẳng định, ca ngợi tình mẹ con và ý nghĩa của lời ru đối với cuộc đời mỗi người từ trung tâm hình tượng con cò được gợi ra trong những câu ca dao quen thuộc.
II. Phân tích khổ 3 bài thơ Con cò của Chế Lan Viên chọn lọc hay nhất
Chế Lan Viên (1920 – 1989), tên thật là Phan Ngọc Hoan, quê gốc của ông ở Quảng Trị nhưng lớn lên ở Bình Định. Ông là một trong những nhà thơ xuất sắc của nền văn học Việt Nam thế kỷ XX. Phong cách thơ Chế Lan Viên rất độc đáo và đầy sáng tạo, vừa sắc sảo tinh tế lại mang đầy màu sắc triết lý, đậm đà chất trữ tình lãng mạn. Thơ ông giàu hình ảnh phong phú, đa dạng kết hợp các yếu tố thực ảo đầy sáng tạo. Con cò được sáng tác năm 1962 in trong tập Hoa ngày thường - Chim báo bão (1967). Qua hình tượng cánh cò trong ca dao, thi sĩ Chế Lan Viên cũng có những vần thơ hay và cảm động về tình mẹ. Lời ru mẹ in sâu trong tiềm thức những đứa trẻ, bài thơ Con cò của Chế Lan Viên nhắc lại hình ảnh con cò thân thuộc trong ca dao nhưng nhà thơ đã khéo léo mở rộng thành biểu tượng tình mẹ bao la, sâu nặng đối với đứa con của mình. Giọng thơ tâm tình, thủ thỉ tha thiết đưa nỗi của người mẹ hiền đã chuyển sang giọng triết lý, chiêm nghiệm sâu sắc. Đến đoạn ba, hình ảnh con cò được nhấn mạnh với ý nghĩa biểu tượng cho tấm lòng người mẹ lúc nào cũng bên con đến suốt cả cuộc đời.
Bài thơ Con cò của Chế Lan Viên là lời ru ngọt ngào cũng là tình mến thương vô bờ bến nhưng mà người mẹ dành cho con, đặc thù ở khổ thơ cuối tình yêu đó được trình bày rõ nét và xúc động nhất. Tình mẫu tử là tình cảm vô cùng thiêng liêng, cao cả đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho bao thế hệ thi sĩ. Lòng mẹ ấm áp bao la dẫn lối con đi trên cuộc đời, những khi con vấp ngã đã có vòng tay mẹ đỡ lấy, tình yêu mẹ là hành trang cho con vững tin bước vào đời. Sau những vần thơ tha thiết, ngọt ngào như lời ru của mẹ ở những khổ thơ đầu nói về sự chăm sóc, chở che của người mẹ dành cho đứa con thơ dại. Ở khổ thơ cuối, ca từ trở thành trầm lắng hơn để gửi gắm tình cảm rộng lớn của tình mẫu tử vô cùng thiêng liêng. Ở khổ thơ thứ ba, hình ảnh con cò tiếp tục được khai thác với ý nghĩa tượng trưng về tình mẹ và tấm lòng rộng lớn dành cho con:
Dù ở gần con
Dù ở xa con
Lên rừng xuống bể
Cò sẽ tìm con
Cò mãi yêu con
“Cò” là biểu tượng cho người mẹ vất vả, lam lũ nhưng chẳng bao giờ mẹ thôi nghĩ về đứa con mình. Dù phải trải qua muôn vàn khó khăn, cách trở, phải “lên rừng xuống bể” thì mẹ vẫn luôn yêu thương, bảo vệ cho con. Nghệ thuật điệp cấu trúc kết hợp với nghệ thuật đối lập “gần – xa”, “lên – xuống” làm cho ý thơ thêm phần sâu lắng, khắc sâu vào tâm trí người đọc những cảm xúc dạt dào, tha thiết. Tình mẫu tử quả là thiêng liêng biết nhường nào, tình cảm ấy bao la rộng lớn hơn biển cả, bất chấp cả những khó khăn, rào cản lòng mẹ vẫn hướng theo con cả cuộc đời. Tất cả tình yêu và niềm hy vọng của mẹ luôn đặt nơi con, vì vậy dẫu có "gần con" hay bị chia xa bởi khoảng cách địa lý "xa con" thì mẹ vẫn dõi theo con, ở đâu có con thì ở đó có tình yêu của mẹ. Tình thương ấy đủ lớn để mẹ vượt qua mọi thử thách, trắc trở của cuộc sống, dù phải "lên rừng" hay xuống bể thì mẹ sẽ luôn hướng sự quan tâm và sự dịu dàng, chở che duy nhất cho con.
Có lẽ tình yêu mẹ dành cho con là thứ tình cảm thiêng liêng, vĩ đại nhất bởi nó vượt lên mọi giới hạn thông thường để đạt đến sự bất tử. Điệp ngữ “dù”, “vẫn” như lời khẳng định cho tình mẫu tử bền chặt sắt son. Có gì cao hơn núi, có gì sâu hơn biển và có gì bao la bằng lòng mẹ thương con. Dù trong hoàn cảnh nào, giàu có hay khốn khó, người mẹ thành thị hay nông thôn thì vẫn đều thương con rất mực. Cho dù khoảng cách địa lý là gần hay xa, không gian ấy có cách trở hay con có thể đi xa mẹ, đến chân trời góc biển của mọi miền Tổ quốc thì mẹ vẫn luôn dõi theo con như một quy luật bất biến. "Cò mãi yêu con", câu thơ bốn tiếng ngắn gọn, lời thơ giản dị nhưng lại gợi lên những cảm xúc thật thiêng liêng trong trái tim mỗi người. Khi khôn lớn, dù con là vĩ nhân hay người bình thường nhưng con vẫn mãi là đứa cọn bé bỏng của mẹ mà thôi:
Con dù lớn vẫn là con của mẹ
Đi hết đời, lòng mẹ vẫn theo con
Khổ thơ gợi ra thế giới ca dao ngọt ngào qua lời ru của mẹ với hình ảnh cánh cò chấp chới: cánh cò Đồng Đăng, cánh cò cổng phủ, cánh cò ăn đêm... Chỉ riêng điều đó đã làm cho bài thơ êm dịu, vừa như thực lại vừa như mơ. Nhưng khác với ca dao, con cò không còn là những hình ảnh ẩn dụ quen thuộc: người nông dân, người phụ nữ tảo tần, nhọc nhằn mà hình tượng này đã được tác giả phát triển, mở rộng ý nghĩa biểu tượng để biểu hiện cho lòng mẹ, tình mẹ lớn lao. Tình mẹ đi qua mọi ranh giới của không gian và băng qua thử thách của thời gian “đi hết đời”. Mẹ đã dành cho con thơ tất cả, cánh tay dịu hiền, lời ru câu hát êm đềm theo nhịp võng và cả cuộc đời của mẹ. Ý thơ khiến ta chợt nhớ đến những vần thơ của nữ sĩ Xuân Quỳnh. Hai câu thơ đã khẳng định một quy luật bất biến trong trái tim và thế giới tình cảm của người mẹ. Đối với mẹ, dù con còn bế bồng trên tay hay khi con đã khôn lớn, trưởng thành thì mãi mãi là đứa con nhỏ bé mà mẹ yêu thương.
Kết cấu "dù... vẫn" đã thể hiện được quy luật tình cảm lớn lao, thiêng liêng về lòng mẹ. Con dù lớn thì vẫn là con của mẹ, đi hết cuộc đời rộng lớn này thì lòng mẹ sẽ vẫn mãi theo con. Tình mẹ sẽ vượt qua mọi ranh giới về thời gian và khoảng cách về không gian để mãi ở bên con. Phần cuối lời thơ thấm đẫm chất triết lý trữ tình. Người mẹ nghĩ về con cò trong ca dao, nghĩ về cuộc đời con mai sau, người mẹ nghĩ về số phận những con cò bé nhỏ trong cuộc đời:
À ơi!
Một con cò thôi
Con cò mẹ hát
Cũng là cuộc đời
Vỗ cánh qua nôi
Ngủ đi! Ngủ đi!
Cho cánh cò, cánh vạc
Cho cả sắc trời
Đến hát
Quanh nôi
"À ơi" là tiếng ru ngọt ngào của người mẹ hiện bế con thơ trên tay. Mẹ thương con cò trong ca dao lận đận; mẹ dành cho con bao chăm chút yêu thương. Con được sống yên vui hạnh phúc trong lòng mẹ. Mẹ ru con ngủ yên, ngủ ngon, "ngủ đi". Phải chăng, người mẹ hiện đang bâng khuâng về câu hát "Có xáo thì xáo nước trong - đừng xáo nước đục đau lòng cò con". Thà trong còn hơn sống đục, ấy là ý vị cuộc đời xưa nay. Một con cò thôi cũng chính là cuộc đời mẹ vất vả, chịu thương chịu khó để lo lắng quan tâm cho con, dành cho con mọi điều tốt đẹp nhất. Mẹ thương con cò bao nhiêu, mẹ càng thương yêu con bấy nhiêu. Lại một lần nữa các cụm từ: “ngủ đi”, “cánh cò”, “cánh vạc”, “nôi” được nói về kỷ niệm tuổi thơ, nhắc nhở về giấc ngủ đầu nôi cũng là dấu ấn thiêng liêng trong tâm thức của mỗi người. Câu thơ cuối là một hình ảnh rất đẹp. Cánh cò vỗ qua nôi như dáng mẹ đang nghiêng xuống chở che, đang nói với con những điều tha thiết của lòng mẹ. Con cò đã có sức sống bất diệt, lời ru sẽ sống mãi với con người, sống mãi với dân tộc Việt Nam.
Bài thơ được sáng tác với bút pháp nghệ thuật độc đáo. Với thể thơ tự do nhà thơ có thể dễ dàng biểu đạt cảm xúc một cách tự nhiên, sinh động. Bài thơ còn là lời ru là lời triết lý về cuộc đời. Bài thơ Con cò là một bài hát ru thấm đẫm tình mẫu tử. Đoạn thơ khổ 3 tuy ngắn nhưng chứa chan tình cảm và suy tư. Đây là những vần thơ đẹp ca ngợi tình mẫu tử bao la và những ước mơ của mẹ hiền về con thơ. Đề tài tình mẹ tuy không mới nhưng Chế Lan Viên đã đưa vào bài thơ chất suy tưởng triết lý sâu sắc, lối diễn đạt giàu hình ảnh, nhịp điệu đậm chất lời ru tạo nên những dư âm ngọt ngào và mới mẻ trong lòng người đọc.
Trên đây là bài Phân tích khổ thơ 3 Con cò mà Luật Minh Khuê chia sẻ tới các bạn. Mượn hình ảnh con cò trong ca dao, nhà thơ Chế Lan Viên đã mang đến những cảm nhận thật đẹp về tình mẫu tử. Khám phá thêm những đặc sắc về nội dung, nghệ thuật của bài thơ. Hy vọng bài viết trên sẽ giúp ích đối với các em học sinh trong quá trình làm bài tập môn Ngữ Văn một cách hiệu quả hơn. Chúc các em học tập tốt!
