1. Mở bài
Mỗi khi nhìn lại lâu đài văn học của Việt Nam, chúng ta không thể nào quên được cây cột trụ chính của nó: Nguyễn Trãi. Cách 6 thế kỷ mà người dân Việt ngày nay vẫn luôn nhớ đến ông, không chỉ vì cái án oan chu di tam tộc thảm khốc mà còn chính vì những gì ông đã đóng góp cho dân, như một nhà văn, nhà thơ vĩ đại của dân tộc, một nhà tư tưởng một nhà chính trị đại tài của Việt Nam. Tuy gặp nhiều oan khuất và bi kịch, suốt cả cuộc đời tận tụy cống hiến của Nguyễn Trãi luôn được bao trùm bởi một tư tưởng vĩ đại: tư tưởng nhân nghĩa, mà qua thương ông chúng ta có thể thấy rõ điều đó. Tạm biệt trong bài Bình Ngô Đại cáo - một tác phẩm quan trọng nhất của ông đã thể hiện rõ tư tưởng nhân nghĩa cao đẹp được thấm nhuần xuyên suốt từ câu đầu tiên: "Từng nghe: Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân."
2. Thân bài
Nguyễn Trãi đã viết tự đáy lòng ông chứ không chỉ như được "từng nghe" suông. Chính ông đã coi "việc nhân nghĩa cốt ở yên dân" như mục tiêu phấn đấu cao nhất của đời mình. Cả cuộc đời ông đã dành trọn cho những công việc nhân nghĩa. Với đạo đức nho giáo thời xưa, nhân nghĩa là một điều mà con người ai cũng phải có và thể hiện bằng cách xử sự đối đãi tốt đẹp với người ngoài. Ở Nguyễn Trãi, nhất nhân nghĩa ấy đã được nâng lên một tầm cao mới: đó là lo cho dân, giúp cho dân - dân ở đây nói với Nghĩa bao trùm tất cả thiên hạ. Từ đó ta có thể thấy lòng Nguyễn Trãi bao la và suy nghĩ của ông cũng thật rộng lớn. Với tư cách một vị quan và trên phương diện thay lời vua để viết lời tuyên cáo chiến thắng, Nguyễn Trãi đã khẳng định nhân nghĩa là "yên dân" , tức là làm cho nhân dân được yên ổn làm ăn, ấm no hạnh phúc trong yên bình. Vì thế "Quân điếu phạt trước lo trừ bạo", phải giặt tan giặt không tàn để cho "yên dân". Ông thương dân và lo cho dân với tất cả tấm lòng mình, không phải để ban ơn cho dân mà là đền ơn cho dân. Đó là một suy nghĩ hết sức tiến bộ và đáng quý biết bao trong thời đại lúc bấy giờ, mà qua bao thời gian đến ngày nay vẫn vô cùng giá trị. Trong suốt toàn bài Cáo Bình Ngô, ngòi bút của Nguyễn Trãi đã tỏ lòng ưu ái đối với dân. Vì thương dân nên ông đã xót xa trước những thảm cảnh mà quân Minh và bọn gian tà bán nước cầu vinh gây ra. Chúng đã:
"Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn
Vùi con đỏ xuống hầm tai vạ"
Nguyễn Trãi hiểu rõ lòng thương cảm và căm giận thay khi những người dân gặp buổi lầm than. Những "dân đen, con đỏ" là những người ở tầng lớp khốn khổ nhất xã hội xuất hiện dưới ngòi bút của Nguyễn Trãi cùng tình cảm sâu sắc của ông. Sự quan tâm này thật không dễ gì có được ở những người vốn làm quan lại như ông, vì thế đây là điều rất tốt đẹp của tư tưởng Nguyễn Trãi.
Càng thương dân bao nhiêu ông càng căm giận quân xâm lược. Đoạn kể tội của ông với những hình ảnh cụ thể trong bài Bình Ngô đại cáo đầy nước mắt đồng cảm thương xót cho nhân dân, cho quê hương cây cỏ núi sông, đồng thời thể hiện rõ lòng căm thù, tức giận đối với kẻ ngoại xâm và bán nước.
"Bại nhân nghĩa nát cả đất trời
Nặng thuế khóa sạch không đầm núi
Người bị ép xuống biển dòng lưng mò ngọc, ngắm hay cá mập thuồng luồng.
Kẻ bị đem vào núi đãi cát tìm vàng, khốn nỗi rừng sâu nước độc..."
Rồi: "Tàn hại cả giống côn trùng cây cỏ
Nheo nhóc thấy kẻ góa bụa khốn cùng"
Đến: "nặng nề những nỗi phu phen
Tan tác cả nghề canh cửi"
Trước tội ác đến độ:
"Trúc Nam Sơn không ghi hết tội
Nước Đông Hải không rửa sạch mùi
Lẽ nào trời đất dung tha,
Ai bảo thần dân chịu được?"
Chính vì thế tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi đã mách bảo ông rằng đã đến lúc trừ bạo để yên dân. Tâm trạng của ông cũng là của Lê lợi canh cánh suốt ngày đêm, đó là nỗi lo làm sao đánh giặc, kiểu dân phát cơn nguy biến và giành độc lập cho giang sơn. Tư tưởng nhân nghĩa ở đây xét đến cùng là lòng yêu nước thương dân. Bài cáo toát lên một tinh thần yêu nước và tự hào dân tộc khi nhắc lại lịch sử:
"Như nước Đại Việt ta từ trước
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu..."
Và:
"Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương"
Lòng yêu nước, thương dân vĩ đại ấy đã khiến Nguyễn Trãi cũng như Lê Lợi: "đau lòng nhức óc", "nằm gai nếm mật" suốt mười mấy năm trời.
Đến khi chiến thắng giặc Minh, một lần nữa tư tưởng nhân nghĩa - tấm lòng thanh cao của Ức Trai càng cao vời vợi. Ông thương dân và mong muốn sớm yên bình cho nhân dân nên ông đã "lấy toàn dân là hơn, để nhân dân nghỉ sức".
Hơn thế nữa, tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi đã vượt lên, bao trùm cả những kẻ gây họa cho nước Đại Việt. Theo ông, binh đao khói lửa chỉ là chuyện bất đắc dĩ, vì làm hao tổn nhân mạng, ông luôn mưu phạt tâm công để tránh đổ máu mà thu phục được lòng người. Với quân tướng bại trận của giặc, ông đã tha bổng và giúp cho về nước, không giết hại: "thể lòng trời, ta mở đường hiếu sinh để giữ vệ hòa hiếu". Từ đó ta thấy Nguyễn Trãi quả là một con người nhân nghĩa, với tấm lòng nhân hậu, bác ái và thanh cao tuyệt vời!
Đất nước thanh bình, ông nhắc đến cái giá phải trả và thốt lên: "than ôi, một cỗ nhung y chiến thắng, nên công oanh liệt ngàn năm" với tấm lòng xót xa những gì đã mất - đó là bao sinh mạng con người.
Đối với Nguyễn Trãi, điều quý nhất là con người, là dân, là nhân nghĩa. Nhân nghĩa theo ông phải luôn là điều tâm niệm, từ quan cho đến dân, rồi đến tướng. Trong tác phẩm Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi, tư tưởng nhân nghĩa dường như hòa quyện trong từng lời từng ý, tỏa ra dưới ngòi bút sắc bén của ông. Theo như câu mở đầu, bài cáo đã cho thấy những suy nghĩ, những trằn trọc trăn trở của ông trong quá trình kháng chiến chống ngoại xâm và nỗi lo sau khi thái bình.
Có thể nói Nguyễn Trãi đã là một nhà tư tưởng lớn biết chọn cho mình Lý tưởng đẹp đẽ và cao quý. Ông đã nguyện dành hết tất cả tài đức và khả năng của mình cho việc nhân nghĩa. Vì thế sau khi về ở ẩn, khi vua mới ra làm quen, ông đã sẵn sàng ra ngay mà không nề hà.
Tâm hồn Nguyễn Trãi đong đầy nhân nghĩa, rất thanh cao và trong sáng như một viên ngọc quý. Tên tuổi ông là một giấu son lớn trong trang sử danh nhân Việt Nam. Tư tưởng nhân nghĩa của ông đã vượt thời gian - qua bao thế kỷ, bao triều đại, ý nghĩa rộng lớn không Biên giới của lòng nhân nghĩa ấy đã trở thành một tư tưởng vĩ đại của loài người. Chúng ta kính trọng Nguyễn Trãi với tư tưởng nhân nghĩa quý báu đã góp phần lớn lao trong lịch sử dân tộc, lại càng thơm thay cho cuộc đời éo le và oan khuất của ông. Nguyên nhân cũng chính vì những kẻ xấu không chịu nổi tư tưởng cao đẹp của ông mà làm ra chuyện ác.
Nguyễn Trãi đã được mọi người đời sau thương mến kính trọng vô cùng vì tư tưởng và hành động rất nhân nghĩa của ông. Vua Lê Thánh Tông đã từng đề cao: "Ức trai lòng sáng tựa sao Khuê" và ngày nay nhà thơ Hoàng Trung Thông đã đánh giá: "Nguyễn Trãi là tinh hoa của dân tộc qua bao thời đại kết hợp lại".
3. Kết bài
Chúng ta tin rằng, chúng ta sẽ thực hiện được những điều có ích cho dân, cho nước như Nguyễn Trãi - tổ tiên chúng ta đã từng theo đuổi và sẽ có nhiều tấm gương sáng noi theo ông - ngôi sao khuê sáng mãi trên bầu trời Đại Việt.
Trên đây là bài mẫu phân tích lòng nhân đạo của Nguyễn Trãi trong Bình ngô đại cáo hay và ý nghĩa nhất mà luật Minh Khuê muốn cung cấp tới bạn đọc. Hi vọng bài viết này đã đem đến cho bạn những kiến thức bổ ích. Xin chân thành cảm ơn!
