Pháp luật tố tụng hình sự của một số quốc gia về các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt?

Tham khảo luật tố tụng hình sự của một số quốc gia, trong đó có một số quốc gia có những thể chế chính trị giống Việt Nam như Trung Quốc, hay quốc gia trước đây có nền tư pháp giống chúng ta như Nga, Hungary và cả những quốc gia tiên tiến hơn như Đức, pháp, Mỹ… Tất cả các quốc gia này đều có quy định  biện pháp điều tra đặc  biệt. Đó là các  biện pháp theo dõi  bí mật; ghi   âm, ghi hình bí mật; chặn và ghi âm các  cuộc liên lạc viễn thông; thu thập bí  mật dữ liệu điện tử; khám bí mật chỗ ở; sử dụng trinh sát hoặc cộng tác viên bí mật; kiểm tra giấy tờ; lập chốt giả để kiểm tra giao thông….

Mặc dù vậy, việc áp dụng các biện pháp này vẫn được cảnh áo là cần thận trọng để tránh vi phạm quyền con người và đảm ảo giá trị về mặt chứng cứ của các dữ liệu thu được. Bởi vậy, việc áp dụng các biện pháp này chỉ giới hạn đối với một số nhóm tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, kèm theo là quy định chặt chẽ về thẩm quyền, trình tự, thủ tục, cũng như có cơ chế kiểm soát như phê chuẩn của viện kiểm sát hoặc của tòa án.

Theo UNCAC và kinh nghiệm của nhiều quốc gia thành viên, các biện pháp điều tra đặc biệt ao gồm: kiểm soát vận chuyển (thường áp dụng trong  các trường hợp qua iên giới và trong các vụ án ma túy); giám sát, theo dõi  điện tử (theo dõi điện thoại, thư điện tử...); giám sát, theo dõi đối tượng (theo dõi đối tượng tình nghi); hoạt động tình áo, hoạt động “chìm”; kiểm tra liêm chính; giám sát giao dịch tài chính và một số biện pháp khác.

Việc áp dụng các biện pháp này cũng giúp xử lý “sớm” hành vi có dấu  hiệu tham nhũng và giúp các cơ quan tiến hành tố tụng có được thông tin và chủ động trong việc áp dụng các biện pháp phong tỏa, tạm giữ, kê  iên để thu  hồi tài sản tham nhũng.

Một số quốc gia dành riêng một chương trong Bộ luật TTHS để quy định về biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt này như Bộ luật THHS pháp quy định tại Quyển 4, chương II; Bộ luật TTHS Đức quy định tại Chương VIII hoặc một số nước quy định tại một mục như Bộ luật THHS Liên bang Nga quy định tại Chương 8, Mục 25; Bộ luật TTHS Trung Quốc năm 2012 quy định tại Chương II, mục 8, từ Điều 148 đến Điều 152 và sử dụng tên gọi là kỹ thuật điều tra đặc biệt hay Bộ luật TTHS Hoa Kỳ quy định về biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt tại một số điều luật ( phần VIII Bộ nguyên tắc TTHS Hòa Kỳ).

Qua nghiên cứu pháp luật TTHS các nước, có thể rút ra một số vấn đề cơ bản như sau:

Tên gọi, số lượng và kỹ thuật thể hiện các biện pháp điều tra tố tụng đặcbiệt trong luật TTHS các nước không giống nhau phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia. Hầu hết các nước đều quy định các biện pháp như: giám sát, chặn nghe các cuộc trao đổi qua điện thoại, các phương tiện viễn thông (Nga, Anh, Hoa Kỳ, pháp, Đức) và   biện pháp xâm nhập người (sử dụng  mạng lưới bí mật) để theo dõi, thâm nhập điều tra (Trung Quốc, Anh, Đức, pháp). Cụ thể như sau:

Trung Quốc quy định biện pháp điều tra trinh sát bí mật và các biện pháp giám sát nói chung nhưng không quy định cụ thể các biện pháp điều tra đặc biệt mà dành cho văn ản dưới luật quy định.

Nga quy định 03 biện pháp: Giám sát, ghi âm các cuộc trao đổi điện thoại, thu thập thông tin từ các cuộc liên lạc giữa những người thuê bao và các thiết ị thuê ao thông qua việc yêu cầu cơ quan, tổ chức dịch vụ thông tin liên lạc cung cấp thông tin (Điều 186.1).

Anh quy định 03 biện pháp: Nghe bí mật phương tiện thông tin, thư điện tử, xâm nhập các cuộc đối thoại, sử dụng phương tiện thông tin; Giám sát không xâm nhập đối với một đối tượng cụ thể (ví dụ: Quay phim).

Pháp quy định 05 biện pháp: Theo dõi bí mật, xâm nhập nhà riêng, chặn đường liên lạc viễn thông, cài đặt thiết ị ghi âm và ghi hình tại một số địa điểm hoặc trong một số phương tiện đi lại, truy cập dữ liệu tin học (Điều 706- 80; Điều 706-73 và 706-81; Điều 706-95; Điều 706-96 đến 706-101, Điều 100).

Đức quy định 07 biện pháp: Kiểm tra giấy tờ, kiểm soát giao thông, xâm nhập nhà riêng; Nghe điện thoại hoặc thiết ị viễn thông bí mật; Ghi âm bí mật, ghi hình bí mật; Sử dụng thiết ị kỹ thuật phục vụ việc  giám sát đối tượng  (Điều 110c và các Điều 100, 100a, 100, 100c, 100e, 100F, 100g, 100h, 100i).

Hoa Kỳ ngoài quy định biện pháp giám sát nghe bí mật các cuộc trao đổi qua điện thoại và các thiết  ị điện tử khác thì còn sử dụng  biện pháp điều  tra  đặc biệt của FBI – sử dụng nguồn nhân lực  bí mật để điều tra đối với quan chức hoặc ứng viên chính trị liên quan tới tham nhũng hoặc khủng ố, hoặc một tổ chức tôn giáo hoặc chính trị hay cá nhân có ảnh hưởng trong tổ chức đó.

Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt không được áp dụng rộng rãi đối với tất cả các tội phạm mà chỉ giới hạn ở một số loại tội đó là: loại tội phạm có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, nhạy cảm, tội phạm có tổ chức, ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự xã hội, an ninh quốc gia.

Trường hợp áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt là khi thật cần thiết. Có thể hiểu đó là khi người có thẩm quyền tố tụng cho r ng không còn cách nào khác có hiệu quả hơn để phát hiện, ngăn chăn, điều tra, xử lý tội phạm và người phạm tội.

Trung Quốc quy định phạm vi áp dụng đối với tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, khủng ố, tội phạm có tổ chức mang tính chất xã hội đen, tội phạm ma túy nghiêm trọng hoặc các vụ án khác ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn xã hội; Trong trường hợp truy ắt bị can,  bị cáo đang  ị truy nã hoặc đã có phê chuẩn, quyết định  ắt giam nhưng đang  ỏ trốn; Tội phạm tham ô, hối  lộ nghiêm trọng hoặc các vụ án lợi dụng chức vụ quyền hạn xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích của công dân (Điều 148);

Liên bang Nga quy định rõ việc áp dụng  biện pháp điều tra đặc  iệt khi   có căn cứ nghi ngờ đối tượng phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng.

Vương quốc Anh áp dụng khi xét thấy cần thiết vì lợi ích an ninh quốc gia hoặc để ngăn ngừa, phát hiện tội phạm nghiêm trọng.

Cộng hòa pháp quy định điều tra đặc biệt đối với trọng tội (Điều 706 -73 BLTTHS Pháp: 18 loại tội)

Đức quy định cụ thể căn cứ áp dụng đối với tội phạm nghiêm trọng liên quan đến uôn án ma túy, vũ khí, tiền giả hoặc tội phạm liên quan đến an ninh quốc gia, thương mại, tội phạm  ăng nhóm mà việc sử dụng các  biện pháp  khác sẽ không có khả năng thành công hoặc gặp nhiều khó khăn.

Đa số các nước quy định chủ thể có thẩm quyền quyết định áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc  iệt thuộc về Thẩm phán hoặc Công tố viên và  ủy quyền cho cảnh sát viên thực hiện. Luật quy định việc áp dụng đối với từng biện pháp cụ thể.

Trung Quốc quy định cơ quan điều tra có thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt; Nhưng đối với tội tham ô, hối lộ nghiêm trọng hoặc các vụ án lợi dụng chức vụ quyền hạn xâm phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích của công dân thì do Viện kiểm sát quyết định (Điều 148 Bộ luật TTHS Trung Quốc).

 pháp thì tùy từng giai đoạn xử lý vụ án mà có thể do thẩm phán điều tra, thẩm phán phụ trách giam giữ quyết định theo yêu cầu của Công tố viên hoặc Công tố viên giám sát, giao việc thực hiện cho dự thẩm viên hoặc cán ộ cảnh sát tư pháp, lập iên ản và thông áo kết quả thực hiện cho Thẩm phán (Điều 706-95; Điều 706-96-98 Bộ luật TTHS pháp).

Hoa Kỳ quy định các biện pháp điều tra đặc biệt của FBI được rà soát, phê chuẩn rất kỹ và phải được giám sát định kỳ ởi một ủy an các Điều tra  viên giám sát cao cấp và các Công tố viên tại FBI và Bộ tư pháp.

Thời hạn áp dụng  biện pháp điều tra tố tụng đặc  iệt tùy từng nước có  thể được quy định chung hoặc quy định cụ thể đối với từng biện pháp.

Trung Quốc quy định thời hạn áp dụng là không quá 3 tháng, cỏ thể gia hạn mỗi lần 03 tháng nếu vụ án phức tạp, phải kịp thời xóa ỏ việc áp dụng kỹ thuật điều tra đặc biệt khi không còn cần thiết (Điều 149, 150 Bộ luật TTHS Trung Quốc).

Nga quy định thời hạn áp dụng là 06 tháng nhưng không quá thời hạn điều tra, truy tố.

Hoa Kỳ quy định cụ thể thời hạn được áp dụng, ngừng việc áp dụng đối với từng  biện pháp như thời gian giám sát  ng thiết  ị điện tử để theo dõi  không được vượt quá 45 ngày kể từ ngày an hành lệnh. Tòa án có thể gia hạn, mỗi lần không quá 45 ngày, việc cài đặt phải hoàn toàn không vượt quá 10 ngày.

Pháp quy định thời hạn áp dụng tối đa là 4 tháng đối với biện pháp chặn nghe bí mật phương tiện liên lạc viễn thông, cài đặt phương tiện ghi âm và ghi hình ảnh tại một số địa điểm hoặc một số phương tiện đi lại, nếu theo lệnh của Thẩm phán giam giữ Tòa thượng thẩm thì thời hạn áp dụng tối đa là 01 tháng, có thể gia hạn 01 lần (Điều 100-7; Điều 706-96 đến 706-101 Bộ luật TTHS Pháp)

Anh không quy định thời hạn áp dụng mà quy định nguyên tắc dừng ngay việc áp dụng khi xét thấy biện pháp này không còn cần thiết.

Về cơ ản pháp luật của các nước quy định chặt chẽ việc sử dụng kết quả áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt. Theo đó, các thông tin, tài liệu thu thập từ việc tiến hành các biện pháp này có thể được sử dụng làm chứng cứ trong giải quyết vụ án hình sự.

Ở Đức các dữ liệu cá nhân thu thập được qua hoạt động điều tra tố tụng đặc biệt chỉ có thể được sử dụng làm chứng cứ trong các hoạt động TTHS nếu những thông tin đó là cần thiết để đấu tranh với một trong các tội phạm (Điều 100a, 100 Bộ luật TTHS Đức).

Ở Trung Quốc, nếu việc sử dụng chứng cứ có ảnh hưởng đến an toàn của người có liên quan hoặc có thể phát sinh hậu quả nghiêm trọng khác, có thể áp dụng biện pháp không làm lộ thân phận của người có liên quan, biện pháp ảo vệ đặc biệt và khi cần thiết có thể đề nghị thẩm phán đối chiếu xác thực chứng cứ ên ngoài phiên tòa (Điều 152 Bộ luật TTHS Trung Quốc).

Nga quy định các tài liệu được cung cấp có chứa đựng thông tin được đưa vào hồ sơ là vật chứng vụ án, được lưu dưới dạng ản in, đảm ảo an toàn và loại trừ khả năng tiếp cận từ các đối tượng không liên quan.

Như vậy, có thể thấy rằng các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đã được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới, trong đó các vấn đề cơ ản về áp dụng biện pháp này được quy định rất chặt chẽ, đảm ảo việc thực thi dưới sự kiểm soát của các cơ quan chức năng có thẩm quyền và phục vụ tối ưu nhất cho quá trình điều tra vụ án hình sự, ưu tiên làm rõ tội phạm cũng như  ảo vệ quyền về  í  mật đời tư của công dân.