Phụ thuộc hai chiều là gì ? Khái niệm phụ thuộc hai chiều được hiểu như thế nào ?

1. Khái quát về phụ thuộc hai chiều

Phụ thuộc hai chiều là phụ thuộc theo chiều ngang và chiều dọc.

Nguyên tắc này thể hiện ở chỗ:

1) Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương phụ thuộc vào cơ quan hành chính nhà nước cấp trên tương ứng (phụ thuộc dọc);

2) Cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung ở địa phương phụ thuộc vào cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp; cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân phụ thuộc vào Uỷ ban nhân dân cùng cấp (phụ thuộc ngang).

Phụ thuộc hai chiều là khái niệm thường được sử dụng trong chính trị học và luật học.

2. Cơ quan hành chính nhà nước Việt Nam

Cơ quan quản lý hành chính nhà nước là những bộ phận cấu thành nên của bộ máy quản lý, được thành lập để chuyên thực hiện chức năng quản lý nhà nước (hoạt động chấp hành và điều hành, có cơ cấu tổ chức và phạm vi thẩm quyền do pháp luật quy định về hoạt động hành pháp).

Như vậy, cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận cấu thành của một bộ máy nhà nước. Cơ quan hành chính nhà nước được thành lập và hoạt động trên nguyên tắc và trình tự nhất định, theo đó trên phương diện được giao trong phạm vi quyền hạn nhất định để thực hiện nhiệm vụ nhà nước đã giao cho.

Cơ quan hành chính nhà nước là một cơ cấu tổ chức nhất định với những quyền lực nhà nước nhất định được quy định rõ ràng bằng văn bản pháp luật. Cơ quan nhà nước được thành lập và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định, và thực hiện một phần quyền hạn và nhiệm vụ của nhà nước.

Cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận của bộ máy nhà nước, được thành lập nhằm thực hiện các chức năng hành pháp. Quản lý hành chính nhà nước nhằm xác định vai trò của cơ quan hành chính nhà nước với hai vai trò là chủ thể pháp luật hành chính và chủ thể quan hệ pháp luật hành chính trong quản lý nhà nước.

Tùy vào từng trường hợp cụ thể mà cơ quan hành chính nhà nước sẽ đóng vai trò là chủ thể mang quyền lực nhà nước (chủ thể quản lý hành chính) hoặc là chủ thể không mang quyền lực nhà nước (đối tượng quản lý hành chính nhà nước). Ở cả hai vai trò trên, cơ quan hành chính nhà nước là gì thì cũng đều thể hiện đầy đủ vai trò quan trọng nhất, chủ yếu trong quan hệ pháp luật hành chính.

3. Đặc điểm của cơ quan hành chính

Nói đến cơ quan hành chính nhà nước Việt Nam, ta có thể kể đến những đặc điểm như sau:

- Cơ quan hành chính nhà nước cơ quyền nhân danh Nhà nước khi tham gia vào các quan hệ pháp luật nhằm thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý với mục đích hướng tới lợi ích công.

+ Với biểu hiện của tính quyền lực nhà nước đó là: Cơ quan hành chính nhà nước có quyền ban hành các văn bản pháp luật như nghị định,quyết định, chỉ thị và có thể được áp dụng những biện pháp cưỡng chế hành chính nhà nước nhất định.

Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước có cơ cấu tổ chức phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định. Nói cách khác, cơ quan hành chính nhà nước có tính độc lập tương đối về cơ cấu – tổ chức (có cơ cấu bộ máy, và quan hệ công tác bên trong của cơ quan được quy định trước hết quy định trước hết nhiệm vụ, chức năng, thể hiện vai trò độc lập)…

Các cơ quan hành chính nhà nước được thành lập và hoạt động dựa trên quy định của pháp luật, có chức năng nhiệm vụ, thẩm quyền riêng và có những mối quan hệ phối hợp trong thực thi công việc được giao với các cơ quan khác trong bộ máy nhà nước mà quan hệ đó được quy định bởi thẩm quyền nhất định do pháp luật quy định – đó là tổng thể những quyền, nghĩa vụ chung và những quyền hạn cụ thể mang tính quyền lực – pháp lý mà nhà nước trao cho để thực hiện nhiệm vụ, chức năng của nhà nước.

Đây là đặc điểm cơ bản để phân biệt cơ quan nhà nước với cơ quan, nhà nước không phải của nhà nước, vì những cơ quan, tổ chức không phải của nhà nước, vì những cơ quan, tổ chức đó không có thẩm quyền được quy định trong pháp luật. Nguồn nhân sự chính của cơ quan hành chính nhà nước là đội ngũ cán bộ, công chức, được hình thành từ tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc bầu cử theo quy định của pháp lệnh cán bộ, công chức.

Cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan quản lý hành chính nhà nước. Các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện hoạt động chấp hành – điều hành (đó là những hoạt động được tiến hành trên cơ sở luật và để thi hành luật) nhằm thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước.

Như vậy, hoạt động chấp hành – điều hành hay còn gọi là hoạt động quản lý hành chính nhà nước là phương diện hoạt động chủ yếu của cơ quan hành chính nhà nước.

Các cơ quan nhà nước khác cũng thực hiện những hoạt động quản lý hành chính nhà nước nhưng đó không phải là phương diện hoạt động chủ yếu mà chỉ là hoạt động được thực hiện nhằm hướng tới hoàn thành chức năng cơ bản của cơ quan nhà nước đó như:

1. Chức năng lập pháp của Quốc hội
2. Chức năng xét xử của tòa án nhân dân
3. Chức năng kiểm sát của viện kiểm sát nhân dân.

- Chỉ có cơ quan hành chính nhà nước mới thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, xã hội…Việc thực hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước là nhằm hoàn thành chức năng quản lý hành chính nhà nước.

- Hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước được thành lập từ Trung ương đến cơ sở, đứng đầu là Chính phủ, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, được tổ chức theo hệ thống thứ bậc, có mối quan hệ mật thiết phụ thuộc nhau về tổ chức và hoạt động nhằm thực thi quyền quản lý hành chính nhà nước.

- Cơ quan hành chính nhà nước đều trực tiếp hay gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp, chịu sự giám sát và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực nhà nước.

- Thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước được pháp luật quy định trên cơ sở lãnh thổ, ngành hoặc lĩnh vực chuyên môn mang tính tổng hợp. Đó là những quyền và nghĩa vụ pháp lý hành chính chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động chấp hành – điều hành.

- Cơ quan hành chính nhà nước có hệ thống đơn vị cơ sở trực thuộc. Các đơn vị cơ sở của bộ máy hành chính nhà nước là nơi trực tiếp tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội. Hầu hết các cơ quan có chức năng quản lý hành chính đều có các đơn vị cơ sở trực thuộc.

4. Hệ thống của cơ quan Hành chính nhà nước

Thứ nhất, cơ quan Hành chính nhà nước ở Trung ương sẽ bao gồm 2 cấp:

+ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.

+ Bộ, các cơ quan ngang Bộ và các cơ quan khác trực thuộc Chính phủ.

Thứ hai, cơ quan Hành chính nhà nước ở địa phương bao gồm 3 cấp:

+ UBND các cấp, Chủ tịch UBND.

+ Các cơ quan chuyên môn của UBND (Sở,phòng…).

+ Ban lãnh đạo các xí nghiệp, cơ quan, tổ chức, đơn vị sự nghiệp của nhà nước.

5. Sự phụ thuộc hai chiều của cơ quan hành chính nhà nước Việt Nam

Như đã nói ở mục 1, phụ thuộc hai chiều là nguyên tắc đặc thù trong tổ chức và hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương Việt Nam.

Với nguyên tắc phụ thuộc hai chiều đảm bảo sự lãnh đạo và giám sát của cơ quan dân cử đối với các cấp của bộ máy hành chính; bảo đảm nguyên tắc quản lí tập trung bằng cách ban hành các quy định pháp luật thống nhất; bảo đảm sự thống nhất giữa lợi ích chung và lợi ích riêng, sự kết hợp giữa lợi ích toàn quốc với lợi ích địa phương, lợi ích vùng với lợi ích ngành.

Các cơ quan hành chính Nhà nước ở địa phương đều tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc song trùng trực thuộc, đảm bảo kết hợp tốt nhất sự lãnh đạo tập trung theo ngành với quyền quản lý tổng thể của địa phương.

Ở địa phương, Ủy ban nhân dân các cấp trước hết phụ thuộc vào Hội đồng nhân dân cùng cấp - đây chính là mối phụ thuộc ngang, đồng thời Ủy ban nhân dân các cấp còn phụ thuộc vào cơ quan hành chính Nhà nước có thẩm quyền chung ở cấp trên của nó - đây là mối phụ thuộc dọc.

Ví dụ chứng minh: Uỷ ban nhân dân của thành phố Hồ Chí Minh một mặt chịu sự chỉ đạo của Hội đồng nhân dân thành phố Hồ Chí Minh theo chiều ngang, một mặt lại chịu sự chỉ đạo của Chính phủ theo chiều dọc.

Mặt khác, để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực ngay trong đời sống xã hội, từ đó một hệ thống cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương tới địa phương đã được hình thành. Việc tổ chức và hành động của cơ quan hành chính nhà nước luôn có sự phụ thuộc vào các cơ quan cùng cấp đó.

Trong đó, cơ quan quyền lực nhà nước luôn có những quyền hạn nhất định. Cụ thể là việc thành lập, sát nhập, hay giải thể của các cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp đó. Điển hình như : cấp trung ương Quốc hội thành lập ra chính phủ và trao cho quyền hành pháp, còn ngay ở địa phương thì các Ủy ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra để thực hiện quản lý hành chính ở địa phương.

Ví dụ: Các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, biên chế và công tác của Ủy ban nhân dân cùng cấp, đồng thời chịu sự chỉ đạo, kiểm tra về nghiệp vụ của cơ quan chuyên môn cấp trên và hoạt động theo chế độ thủ trưởng.

Sở Tư pháp thành phố Hải Phòng một mặt phụ thuộc vào Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng, mặt khác phụ thuộc vào Bộ Tư pháp.

Mối phụ thuộc ngang tạo điều kiện cần thiết cho cấp dưới phát huy dân chủ, thế mạnh của địa phương để hoàn thành nhiệm vụ mà cấp trên đã giao phó. Mối phụ thuộc dọc giúp cho cấp trên có thể tập trung quyền lực Nhà nước để chỉ đạo hoạt động cấp dưới, tạo nên một hoạt động chung thống nhất. Nguyên tắc này nhằm đảm bảo sự thống nhất giữa lợi ích chung của cả nước với lợi ích của địa phương, giữa lợi ích của ngành với lợi ích vùng lãnh thổ.