Quá trình bóc mòn là gì? Một số dạng địa hình được tạo nên bởi quá trình bóc mòn

Bề mặt Trái Đất không cố định mà luôn biến đổi dưới tác động đồng thời của nội lực và ngoại lực. Trong khi nội lực có thể nâng cao, uốn nếp hoặc làm đứt gãy các khối đất đá, ngoại lực lại có xu hướng phá hủy, hạ thấp và cải biến địa hình. Một trong những quá trình ngoại lực quan trọng là bóc mòn.

Bóc mòn diễn ra ở nhiều môi trường khác nhau, từ sườn núi, thung lũng sông đến hoang mạc, bờ biển và vùng băng hà. Tùy tác nhân chi phối, quá trình này có thể biểu hiện dưới dạng xâm thực, thổi mòn, mài mòn hoặc nạo mòn, qua đó tạo nên nhiều dạng địa hình đặc trưng trên bề mặt Trái Đất.

1. Khái niệm quá trình bóc mòn là gì trong địa lý?

Bóc mòn là quá trình các tác nhân ngoại lực làm phá hủy và di chuyển các sản phẩm phong hóa khỏi vị trí ban đầu.

Các tác nhân tham gia bóc mòn rất đa dạng, trong đó phổ biến nhất là nước chảy, gió, sóng biển và băng hà.

Để hiểu rõ hơn, có thể hình dung quá trình biến đổi địa hình theo trình tự cơ bản:

Đầu tiên, phong hóa làm đá bị phá hủy ngay tại chỗ, tạo ra những vật liệu có kích thước khác nhau.

Tiếp đó, các tác nhân ngoại lực tác động và bóc những vật liệu này khỏi vị trí ban đầu.

Vật liệu sau đó có thể được nước, gió hoặc băng hà vận chuyển đến nơi khác.

Khi năng lượng của tác nhân vận chuyển giảm xuống, vật liệu được tích tụ và hình thành các dạng địa hình bồi tụ.

Như vậy, cần phân biệt bóc mòn với phong hóa. Phong hóa chủ yếu phá hủy và biến đổi đá tại chỗ, trong khi bóc mòn gắn với việc đưa vật liệu ra khỏi vị trí ban đầu.

Về lâu dài, bóc mòn góp phần hạ thấp địa hình, làm giảm độ gồ ghề của bề mặt Trái Đất.

Ví dụ, một khối đá trên núi bị thay đổi nhiệt độ liên tục khiến xuất hiện các khe nứt là biểu hiện của phong hóa vật lí. Khi nước mưa cuốn những mảnh đá đã vỡ xuống phía dưới sườn, hoạt động đưa vật liệu rời khỏi vị trí cũ thể hiện quá trình bóc mòn.

2. Phân biệt quá trình bóc mòn và quá trình xâm thực

Bóc mòn và xâm thực có quan hệ rất gần nhau nên dễ bị nhầm lẫn.

Trong cách trình bày thường gặp ở Địa lí phổ thông, có thể hiểu bóc mòn là khái niệm rộng, còn xâm thực là một hình thức của bóc mòn gắn chủ yếu với tác động của nước chảy. Tài liệu cũng phân biệt hai khái niệm theo hướng này.

Ví dụ, nước chảy trên một sườn núi cuốn đất và khoét thành khe rãnh là xâm thực. Gió mang cát bào mòn đá trong hoang mạc cũng là bóc mòn, nhưng không gọi là xâm thực do nước.

Cần lưu ý rằng trong địa mạo học chuyên sâu, cách sử dụng các thuật ngữ “denudation” và “erosion” có thể rộng và phức tạp hơn. Khi làm bài Địa lí phổ thông, nên sử dụng khái niệm theo cách trình bày của sách giáo khoa và giáo viên.

3. Các hình thức chủ yếu của quá trình bóc mòn

Dựa vào tác nhân ngoại lực, quá trình bóc mòn có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức. Trong kiến thức địa lí phổ thông, bốn hình thức đáng chú ý là xâm thực, thổi mòn, mài mòn và nạo mòn.

3.1. Xâm thực do nước

Xâm thực là hình thức bóc mòn rất phổ biến, đặc biệt ở những khu vực có lượng mưa lớn, địa hình dốc và dòng chảy mạnh.

Nước mưa khi rơi xuống bề mặt có thể làm phá vỡ kết cấu đất. Nước chảy trên mặt sau đó cuốn các vật liệu nhỏ đi.

Khi dòng nước tập trung, khả năng phá hủy tăng lên và có thể tạo thành các rãnh xói, mương xói. Đối với sông suối, dòng nước còn có thể đào sâu lòng sông hoặc khoét vào hai bên bờ.

Ở khu vực đồi núi có độ dốc lớn và mất lớp phủ thực vật, hoạt động xâm thực thường diễn ra mạnh hơn.

3.2. Thổi mòn do gió

Thổi mòn phổ biến ở các khu vực khô hạn, bán khô hạn hoặc những nơi bề mặt có nhiều vật liệu nhỏ, khô và ít được thực vật che phủ.

Gió mạnh có thể cuốn các hạt bụi, cát và vật liệu nhỏ khỏi bề mặt, đưa chúng đến nơi khác.

Qua thời gian dài, hoạt động này làm thay đổi địa hình và có thể tạo nên những vùng trũng do gió lấy đi vật liệu.

Tài liệu phân biệt thổi mòn với sự mài mòn do các hạt cát mà gió mang theo tác động vào bề mặt đá.

3.3. Mài mòn do sóng biển

Ở khu vực bờ biển, sóng biển liên tục tác động vào đất đá.

Sóng vừa trực tiếp va đập vào vách bờ, vừa sử dụng cát, sỏi và các vật liệu mà nó mang theo để làm mòn bề mặt đá.

Qua thời gian dài, chân vách đá có thể bị khoét sâu. Khi phần phía trên mất chỗ nâng đỡ, đá có thể sụp xuống và đường bờ dần thay đổi.

Quá trình này góp phần hình thành vách biển, hàm ếch sóng vỗ và các bề mặt mài mòn ven biển.

3.4. Nạo mòn do băng hà

Ở vùng núi cao hoặc vùng cực có băng hà, khối băng không hoàn toàn đứng yên mà có thể dịch chuyển chậm dưới tác động của trọng lực.

Trong quá trình di chuyển, băng cùng các mảnh đá chứa trong nó tác động mạnh vào nền đá bên dưới, làm bề mặt bị cào xước, mài mòn và biến đổi.

Một kết quả rất đặc trưng là thung lũng băng hà có dạng lòng máng chữ U.

Có thể ghi nhớ ngắn gọn:

Nước chảy thường gắn với xâm thực.

Gió thường gắn với thổi mòn.

Sóng biển thường gắn với mài mòn.

Băng hà thường gắn với nạo mòn.

4. Kết quả của quá trình bóc mòn đối với địa hình bề mặt

Kết quả chung của bóc mòn là làm thay đổi hình thái địa hình. Trong thời gian dài, quá trình này có xu hướng phá hủy những bộ phận nhô cao, vận chuyển vật liệu khỏi nơi ban đầu và góp phần hạ thấp bề mặt địa hình.

Tuy nhiên, bóc mòn không tạo ra một kiểu địa hình duy nhất. Kết quả phụ thuộc vào tác nhân, loại đất đá, khí hậu, độ dốc và thời gian tác động.

Đối với nước chảy

Nước có thể tạo nên rãnh xói, mương xói, thung lũng sông hẹp, thung lũng chữ V hoặc hẻm vực.

Nếu dòng sông tiếp tục xâm thực sâu trong thời gian dài, thung lũng có thể bị khắc sâu đáng kể vào địa hình.

Đối với gió

Ở môi trường khô hạn, gió có thể lấy đi vật liệu nhỏ, tạo hố trũng thổi mòn.

Cát do gió vận chuyển cũng có thể liên tục va vào bề mặt đá, làm xuất hiện các khối đá có hình dạng đặc biệt.

Đối với sóng biển

Sóng biển có thể tạo vách biển, hàm ếch sóng vỗ, nền hoặc bậc mài mòn ven biển và một số dạng đá sót.

Đối với băng hà

Băng hà có thể tạo thung lũng chữ U, các hõm địa hình do băng đào khoét và nhiều dạng bề mặt đá bị nạo mòn.

Tài liệu tổng hợp các dạng địa hình bóc mòn theo từng tác nhân, cho thấy hình thái địa hình là kết quả của sự tương tác giữa sức phá hủy của ngoại lực và khả năng chống chịu của đất đá.

Một hệ quả quan trọng khác là sự bóc mòn chọn lọc. Những loại đá mềm hoặc dễ phá hủy thường bị bóc mòn nhanh, trong khi những khối đá cứng hơn tồn tại lâu hơn và có thể trở thành các dạng địa hình sót.

5. Sự hình thành sơn nguyên bóc mòn và đặc điểm nhận biết

5.1. Sơn nguyên bóc mòn là gì?

Sơn nguyên bóc mòn có thể hiểu là một dạng địa hình cao, có bề mặt tương đối bằng phẳng hoặc lượn sóng, trong đó hình thái bề mặt chịu ảnh hưởng mạnh của quá trình bóc mòn lâu dài.

Tài liệu mô tả sơn nguyên bóc mòn là kết quả của sự tương tác qua nhiều giai đoạn giữa vận động nâng của nội lực và quá trình san bằng của ngoại lực.

5.2. Sơn nguyên bóc mòn hình thành như thế nào?

Có thể hình dung quá trình hình thành qua ba giai đoạn chính.

Giai đoạn đầu, vận động kiến tạo tạo nên địa hình núi cao và gồ ghề.

Tiếp theo là một thời kỳ tương đối ổn định kéo dài. Phong hóa và bóc mòn liên tục tác động, làm các bộ phận cao bị hạ thấp, thung lũng được mở rộng và địa hình dần trở nên thấp, thoải hơn. Trong điều kiện thích hợp, một bề mặt san bằng tương đối có thể được hình thành.

Sau đó, vận động kiến tạo có thể nâng bề mặt đã được san bằng lên độ cao lớn hơn.

Khi địa hình được nâng cao, các dòng sông lại tăng cường xâm thực và chia cắt, đặc biệt ở vùng rìa. Phần bề mặt cao vẫn có thể giữ được nét tương đối bằng phẳng hoặc lượn sóng của bề mặt bóc mòn cổ.

Như vậy, không nên hiểu sơn nguyên bóc mòn đơn giản là “một ngọn núi bị mài phẳng”. Đó có thể là sản phẩm của một lịch sử địa mạo lâu dài, kết hợp cả nội lực và ngoại lực.

5.3. Đặc điểm nhận biết

Sơn nguyên bóc mòn thường có một số đặc điểm đáng chú ý.

Bề mặt phía trên tương đối bằng phẳng, thoải hoặc lượn sóng, nhưng nằm ở độ cao đáng kể so với khu vực xung quanh.

Rìa sơn nguyên có thể dốc và bị sông suối chia cắt mạnh.

Trên bề mặt đôi khi tồn tại những đồi hoặc núi sót cao hơn xung quanh do cấu tạo từ loại đá có khả năng chống bóc mòn tốt hơn.

Một dấu hiệu địa mạo quan trọng là bề mặt san bằng có thể cắt qua các lớp hoặc cấu trúc đá khác nhau, cho thấy hình thái bằng phẳng không đơn thuần do các lớp đá vốn nằm ngang mà là kết quả của quá trình bóc mòn lâu dài.

Cần phân biệt sơn nguyên bóc mòn với một số cao nguyên có nguồn gốc khác. Chẳng hạn, có những cao nguyên tương đối bằng phẳng được hình thành chủ yếu do dung nham bazan phủ trên diện rộng; cơ chế hình thành của chúng không giống sơn nguyên bóc mòn.

6. Các yếu tố tác động đến cường độ bóc mòn tự nhiên

Bóc mòn không diễn ra với tốc độ giống nhau ở mọi nơi. Cường độ của nó phụ thuộc vào sự kết hợp của nhiều yếu tố tự nhiên.

6.1. Đặc điểm đất đá

Độ cứng, mức độ gắn kết, thành phần khoáng vật và hệ thống khe nứt ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chống phá hủy của đất đá.

Những loại đá bền, ít nứt nẻ thường khó bị bóc mòn hơn.

Ngược lại, đất đá bở rời, liên kết yếu hoặc có nhiều khe nứt thường dễ bị nước, gió và các tác nhân khác phá hủy, di chuyển.

6.2. Độ dốc địa hình

Độ dốc càng lớn, nước chảy trên bề mặt thường càng có khả năng di chuyển nhanh và mang theo nhiều vật liệu hơn.

Sườn dốc cũng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho vật liệu di chuyển dưới tác dụng của trọng lực.

Do đó, những vùng núi cao, sườn dốc thường có nguy cơ bị bóc mòn mạnh hơn các bề mặt bằng phẳng nếu các điều kiện khác tương tự.

6.3. Khí hậu

Khí hậu quyết định loại và cường độ của nhiều tác nhân ngoại lực.

Ở vùng nóng ẩm, phong hóa mạnh tạo ra lượng lớn vật liệu bở rời; mưa nhiều và mưa lớn tạo điều kiện để nước cuốn vật liệu đi.

Ở vùng khô hạn, gió có thể trở thành tác nhân quan trọng.

Ở vùng núi rất cao hoặc vùng cực, băng hà có thể chi phối mạnh quá trình bóc mòn.

6.4. Thảm thực vật

Thực vật có tác dụng bảo vệ bề mặt đất.

Tán cây làm giảm tác động trực tiếp của hạt mưa. Thảm mục giúp giữ nước và làm chậm dòng chảy trên bề mặt. Hệ thống rễ góp phần giữ đất và tăng độ ổn định của lớp vật liệu trên sườn.

Do đó, nơi có lớp phủ thực vật tốt thường hạn chế được xói mòn đất hơn nơi bề mặt bị để trống trong những điều kiện tương tự.

6.5. Chế độ nước và cường độ của tác nhân ngoại lực

Không chỉ tổng lượng mưa mà cường độ mưa cũng rất quan trọng.

Một trận mưa lớn trong thời gian ngắn có thể tạo dòng chảy mặt mạnh và khả năng bóc đất lớn hơn nhiều so với lượng mưa tương đương nhưng phân bố đều trong thời gian dài.

Tương tự, ở môi trường khác, tốc độ gió, năng lượng sóng hay sự dịch chuyển của băng cũng ảnh hưởng đến mức độ phá hủy địa hình.

6.6. Mối quan hệ giữa các yếu tố

Trong thực tế, các yếu tố trên không hoạt động riêng biệt.

Một khu vực có mưa lớn nhưng địa hình bằng phẳng, đất được thực vật che phủ tốt có thể bị bóc mòn không quá mạnh. Ngược lại, một sườn dốc có lớp vật liệu phong hóa dày, mưa tập trung và thảm thực vật thưa có thể bị xói mòn rất mạnh.

Vì vậy, khi giải thích cường độ bóc mòn của một khu vực, cần xem xét tổng hợp địa chất, địa hình, khí hậu, nước và sinh vật thay vì chỉ dựa vào một yếu tố.

Kết luận

Bóc mòn là một quá trình ngoại lực quan trọng làm phá hủy và di chuyển các sản phẩm phong hóa khỏi vị trí ban đầu. Tùy môi trường và tác nhân chi phối, bóc mòn có thể biểu hiện chủ yếu qua xâm thực của nước, thổi mòn của gió, mài mòn của sóng biển và nạo mòn của băng hà.

Kết quả của quá trình này rất đa dạng: từ những khe rãnh nhỏ trên sườn đồi đến thung lũng, hẻm vực, vách biển, thung lũng băng hà và những bề mặt bóc mòn có quy mô lớn. Sơn nguyên bóc mòn là một ví dụ cho thấy địa hình hiện tại có thể là sản phẩm của quá trình lâu dài, trong đó vận động kiến tạo và ngoại lực liên tục tác động lẫn nhau.

Để ghi nhớ kiến thức, có thể nắm mối quan hệ cơ bản: phong hóa chuẩn bị vật liệu; bóc mòn phá hủy và lấy vật liệu khỏi vị trí ban đầu; vận chuyển đưa vật liệu đi; bồi tụ làm vật liệu tích tụ ở một nơi khác. Chính sự diễn ra liên tục của các quá trình này góp phần tạo nên diện mạo luôn biến đổi của bề mặt Trái Đất.

Bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm:

• Cách nhận biết các dạng biểu đồ Địa lý nhanh, chính xác
• Phát kiến địa lý là gì? Những cuộc phát kiến lớn về địa lý
• Ảnh hưởng của biển Đông đến khí hậu nước ta là gì?