1. Rằm tháng giêng là ngày gì?
Rằm tháng Giêng hay còn được người Việt Nam gọi là Tết Nguyên Tiêu là một ngày lễ bắt nguồn từ việc đồng áng. Bên cạnh đó, cũng có một vài ý kiến khác cho rằng lễ cúng rằm tháng Giêng được bắt nguồn từ Phật giáo và vào ngày này, các nhà sư sẽ tập trung để nghe giảng về Phật pháp. Rằm tháng giêng là ngày rằm đầu tiên của một năm, vì thế nhiều người quan niệm rằng đó là ngày của Phật. Họ tin rằng ngày này đức Phật sẽ giáng lâm để chứng tỏ cho lòng thành của các Phật tử. Đồng thời, đây cũng là dịp để các Phật tưởng nhớ tới đức Phật.
2. Nguồn gốc của ngày rằm tháng giêng
Tết Nguyên tiêu là một ngày lễ xuất phát từ truyền thuyết của Trung Quốc. Vào thời nhà Hán, có một cung nữ quanh năm sống trong cung. Ngày 15 tháng Giêng (âm lịch), cô muốn về quê thăm cha mẹ nhưng không được. Đau buồn đến mức cô đã nghĩ đến việc tự tử, cận thần của Hoàng đế đã nghĩ ra một kế sách để giúp cô. Ông tâu với vua rằng, ngày 16 tháng Giêng, Hỏa thần sẽ xuống thiêu rụi kinh thành. Để tránh tai họa, vào tối ngày 15 tháng Giêng, mọi nhà trong thành phải giăng đèn ngoài trời để đánh lừa Hỏa thần. Nhà vua tin anh ta và ra lệnh cho mọi người làm điều này. Trong khi đó, cô cung nữ đã trốn khỏi cung điện và về nhà thăm cha mẹ mà không bị phát hiện. Từ đó, Tết Nguyên tiêu ra đời. Vào ngày này, mọi gia đình đều ăn mừng bằng cách treo đèn lồng, nấu ăn, tổ chức tiệc tùng và đoàn tụ với các thành viên trong gia đình. Ngoài ra, người Việt cho rằng rằm tháng Giêng là ngày lễ chính thức để kết thúc những ngày "ăn chơi" của Tết Nguyên đán. Vì vậy, con cháu thường làm mâm cơm cúng tổ tiên để cầu mong một năm mới an lành, may mắn.
3. Rằm tháng giêng nên cúng chay hay mặn?
Rằm tháng Giêng là ngày rằm đầu tiên trong năm nên thường các tín đồ Phật giáo sẽ cử hành ngày này theo nhiều cách khác nhau. Ví dụ, một số người sẽ cầu bình an cho một năm thuận lợi, trong khi những người khác sẽ thực hiện nghi lễ cắt sao giải hạn vào ngày này. Vào ngày mồng một và ngày rằm hàng tháng, người Phật tử tin rằng Đức Phật đến chùa để chứng minh lòng thành của Phật tử. Thông thường, vào ngày rằm tháng Giêng, các gia đình sẽ sắm sửa hai lễ: lễ cúng Phật và lễ cúng gia tiên. Lễ cúng gia tiên gồm hoa, nến, trầu cau, ít vàng mã, rượu. Lễ cúng Phật là mâm cỗ chay thanh tịnh có hoa, nến. Trong ngày này, nhà nào theo đạo Phật thì cúng chay, nhà nào không theo đạo Phật thì cúng xôi và đồ mặn, không có bất kỳ quy định chính thức nào liên quan đến mâm cúng ngày rằm tháng giêng. Tất cả đều tùy theo điều kiện và phong tục mỗi nơi mà chuẩn bị lễ vật cho phù hợp. Vì vậy, việc cúng chay hay mặn trong ngày này tùy thuộc vào từng gia đình, từng địa phương. Hoàn toàn không có chuyện bắt buộc cúng chay hay mặn như nhiều người vẫn nghĩ.
Nhiều gia đình chọn cúng rằm tháng Giêng từ 11h đến 13h. Tuy nhiên, hiện nay do bận rộn công việc nên nhiều người đã chọn cúng muộn hơn vào buổi tối. Mặc dù người xưa có quan niệm không nên cúng buổi tối, nhưng thực chất việc cúng buổi trưa hay buổi tối hoàn toàn không có bất kỳ ảnh hưởng gì, miễn là người cúng thành tâm.
4. Mâm cỗ cúng Rằm tháng giêng
Khi cúng Rằm tháng Giêng, người ta có thể cúng khác nhau tùy theo vùng miền. Nhưng nhìn chung, có một số lễ vật luôn cần phải có là: một đĩa trầu cau, một mâm ngũ quả, một ngọn đèn dầu (đèn cầy), một ấm trà, ba chén nước, một lọ hoa, gọi là hoa cúc. Một số gia đình cũng có thể cung cấp các món chay hoặc món mặn ngoài những món này.
4.1. Mâm cỗ chay
Đối với những gia đình cầu kỳ trong bữa ăn, một mâm cơm chay có thể lên đến 10-20 món vì phải có đủ màu sắc của ngũ hành: màu đỏ tượng trưng cho hỏa, xanh tượng trưng cho mộc, đen tượng trưng cho thổ, và màu của nguyên tố đất. Màu trắng thuộc hành thủy, màu vàng tượng trưng cho sự hòa hợp âm dương. Tuy nhiên, tùy theo điều kiện của từng gia đình mà một mâm cỗ chay có thể tối giản, bao gồm ít món hơn, thường gồm nhiều loại trái cây đủ màu sắc. cùng với đó là các loại xôi (như xôi đậu xanh, xôi trắng, xôi gấc), chè, bánh trôi nước, canh rau củ.
Ngày nay, đã có rất nhiều món chay ra đời để làm phong phú thêm mâm cỗ chay cúng rằm tháng giêng. Trong đó có thể kể đến một số món rau củ kho hoặc xào, bao gồm: Cà tím kho tộ, đậu cove xào nấm bào ngư, đậu hũ kho nấm rơm,...
- Một số thực đơn dành cho mâm cỗ chay:
+ Thực đơn thứ nhất:
1. Xôi vò, chè đường
2. Bánh su sê
3.Bánh gio
4. Cơm gạo lứt rang với hạt sen sấy
5. Canh sủi cảo
6. Canh nấm thập cẩm
7. Nấm đùi gà kho sả
8. Nộm su hào
9. Phở chiên giòn xào giá, đậu
10. Há cảo nhân nấm chiên
11. Đậu phụ chiên với lá rong biển
12. Cải chíp xào nấm
+ Thực đơn thứ hai:
1. Xôi gấc
2. Xôi vò
3. Bánh trôi
4. Mía hấp gừng lá nếp hương bưởi
5. Bánh rán mật
6. Chè cau xôi vò
7. Chè bà cốt
8. Chè đậu đen lá dứa
9. Chè đậu xanh cốt dừa
10. Chè xôi mật
4.2. Mâm cỗ mặn
Đối với mâm cỗ mặn, bên cạnh những thứ cần phải có đã liệt kê ở trên, thông thường một mâm cỗ mặn bao gồm có 4 bát, 6 đĩa. Một số món ăn cơ bản trong mâm cỗ mặn cúng rằm tháng giêng là:
- Bát canh măng, bát canh bóng bì, bát canh miến, bát canh mọc: Đây là 4 loại canh phổ biến mà chúng ta có thể thấy ở trong mọi mâm cỗ của người dân Việt Nam.
- Đĩa thịt gà trống luộc (hoặc thịt lợn luộc): Theo quan niệm của nhiều người, một mâm cỗ cúng không thể thiếu đĩa gà luộc bởi đây là món ăn đã quá quen thuộc. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều người đã thay thế đĩa thịt gà luộc bằng đĩa thịt lợn luộc vì sự tiện lợi và nhanh chóng.
- Đĩa dưa muối: Dưa món thường được chuẩn bị trước Tết Nguyên Đán, nên trong việc chuẩn bị cho mâm cỗ cúng Rằm đầu năm sẽ nhanh gọn hơn rất nhiều.
- Đĩa xôi (hoặc bánh chưng): Thông thường, các gia đình thích làm xôi gấc trong mâm cỗ bởi xôi gấc có màu đỏ đẹp mắt, đồng thời màu đỏ trong quan niệm của người Việt Nam là một màu may mắn, rực rỡ. Còn bánh chưng mang ý nghĩa của sự sinh sôi, nảy nở ở muôn loài.
Mâm cơm cúng còn có các món xào, canh và thay đổi tùy theo sở thích của mỗi người. Ở miền Nam, món thịt kho tàu và canh khổ qua cũng là món ăn quen thuộc trong mâm cỗ. Mâm cơm cúng ngày rằm tháng Giêng phải có đủ các hương vị khác nhau tượng trưng cho ước vọng bình an. Vị mặn của nước chấm, vị cay của ớt, vị chua của đĩa dưa hành, vị ngọt của bánh, tất cả hòa quyện tạo nên một đĩa đầy đủ và đậm đà hương vị.
5. Một số lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng rằm tháng giêng
Khi chuẩn bị mâm cỗ chay hay mặn cho rằm tháng Giêng, bạn nên lưu ý những điều sau:
- Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và chọn nguyên liệu sạch.
- Không bao giờ nếm thức ăn trong quá trình nấu cỗ. Điều này là bất kính với thần thánh, bởi theo quan niệm dân gian, nếm thức ăn có nghĩa là ăn trước mặt tổ tiên hoặc thần linh.
- Không cúng rằm tháng Giêng bằng các món như thịt chó, thịt vịt, mắm tép, thịt ngan, mực, các loại quả có gai (mít, sầu riêng).
Trên đây là lời giải đáp cho câu hỏi: Rằm tháng giêng nên cúng chay hay mặn? Mâm cỗ cúng rằm tháng giêng được chuẩn bị ra sao? Hy vọng bài viết đã đem đến cho bạn đọc những kiến thức bổ ích. Xin chân thành cảm ơn bạn đọc đã quan tâm theo dõi!
