1. Tóm tắt nội dung bài học
1.1 Nội dung
- Bài thơ thể hiện nỗi buồn riêng và sâu lắng, lời tâm sự chứa chan lòng yêu nước nồng nàn của tác giả.
1.2 Nghệ thuật
- Bút pháp chấm phá, tả cảnh ngụ tình.
- Kết cấu chặt chẽ, hình ảnh tượng trưng, ngôn từ đa dạng nhiều lớp nghĩa, giọng điệu và âm hưởng thơ thể hiện đúng tâm trạng u sầu.
2. Soạn bài Cảm xúc mùa thu
2.1 Soạn bài tóm tắt
Câu 1: Theo anh (chị) bài thơ có thể chia làm mấy phần? Vì sao lại chia như vậy? Hãy xác định nội dung của mỗi phần.
- Bố cục bài thơ: xem mục 1
- Có thể chia làm hai phần như vậy là bởi vì 4 câu đầu tiên thiên về tả cảnh, 4 câu sau thiên về tả tình nên giữa hai phần này có tính độc lập nhất định.
Câu 2: Nhận xét sự thay đổi của tầm nhìn từ bốn câu thơ đầu đến bốn câu thơ sau. Vì sao có sự thay đổi ấy?
- Bốn câu đầu được nhìn trong tầm rộng lớn, bao quát và xa, nhưng đến bốn câu thơ sau thì khoảng không gian đã được bó hẹp lại.
- Sở dĩ có sự thay đổi như vậy là vì thời gian đang dần khép lại cùng với sự vận động của tứ thơ từ tả cành đến nói tình.
Câu 3: Xác định mối quan hệ giữa bốn câu thơ đầu với bốn câu thơ sau, mối quan hệ giữa toàn bài với nhan đề Thu hứng.
- Cả bốn câu thơ đầu và bốn câu thơ sau cùng nhau kết hợp tạo nên một bức tranh mùa thu đầy màu sắc, có cả cảnh và tính thấm vào nhau.
- Mối quan hệ giữa toàn bài với nhan đề: bài thơ có nhan đề là Cảm xúc mùa thu (Thu hứng) do đó toàn bộ bài thơ, hình ảnh và tứ thơ đều truyền tải những gì có mối quan hệ đến mùa thu. Bốn câu thơ đầu là tả cảnh với nỗi u uất của nhà thơ, còn bốn câu tiếp theo là lời tâm sự của nhà thơ lại thấm dẫm vào trong hình ảnh thu, tạo nên hai hình ảnh gợi nỗi buồn man mác đến ám ảnh.
2.2 Soạn bài chi tiết
Câu 1: Theo anh (chị) bài thơ có thể chia làm mấy phần? Vì sao lại chia như vậy? Hãy xác định nội dung mỗi phần.
- Có thể chia làm 2 phần như sau:
- Phần 1: Cảnh màu thu.
- Phần 2: Cảm xúc của tác giả qua bài thơ.
- Tác giả đã thể hiện rõ xúc cảm của mình qua những hồn thơ vì vậy trong bài thơ dường như đã có sự phân chia rõ ràng. Phần 1 tác giả muốn nói tới khung cảnh thiên nhiên vào mùa xuân, phần 2 thể hiện tâm trạng của mình đối với hoàn cảnh, vận mệnh của đất nước.
Câu 2: Nhận xét sự thay đổi của tầm nhìn từ bốn câu thơ đầu đến bốn câu sau? Vì sao có sự thay đổi ấy?
- Nhận xét sự thay đổi của tầm nhìn từ bốn câu thơ đầu đến bốn câu thơ tiếp theo:
- Bốn câu thơ đầu là khung cảnh được nhìn với tầm bao quát, bao la, rộng lớn (rừng phong, núi vu, kẽm vu, sóng dợn, mây trùm cửa ải,...)
- Bốn câu sau, không gian bị thu hẹp dần (khóm cúc, con thuyền) rồi gần hơn nữa, nó "lặn" vào tâm hồn của tác giả.
- Có sự chuyện động không ngừng của không gian như thế là vì thời gian đang dần khép lại (chiều dần buông, tầm nhìn bắt đầu thu hẹp). Và thêm nữa để nó phù hợp với sự vận động của tứ thơ (từ cảnh đến tình).
Câu 3: Xác định mối quan hệ giữa bốn câu thơ đầu với bốn câu thơ sau, mối quan hệ giữa toàn bài với nhan đề Thu hứng.
- Bốn câu đầu là cảnh mùa thu:
- Tiêu điều, hiu hắt (Sương móc trắng xóa làm tiêu điều cả rừng cây phong; Núi vu, kẽm vu hơi thu hiu hắt), lại vừa dữ dội (sóng vỗ Trường Giang; trên cửa ải, mây sa mặt đất) → gợi nỗi u sầu tê tái, vừa ngầm thể hiện nỗi lo lắng của nhà thơ (về sự không bình yên nơi biên giới).
- Cảnh thu ở phần thứ nhất quả thật đã khơi gợi cái tình chứa chan ở những câu tiếp theo. Hình ảnh khóm cúc, con thuyền khắc sâu vào nỗi nhớ quê hương. Câu thơ có lệ của hoa nhưng dường như cũng là lệ của con người. Hai câu cuối là nỗi buồn tủi nhớ người thân.
- Bài thơ khởi hứng bằng "thu" và quả thực câu nào cũng nói đến mùa thu. Nhưng chỉ có điều thật khó để phân biệt rõ ràng đâu là "thu tình" và đâu là "thu cảnh".
3. Soạn bài Cảm xúc mùa thu chương trình nâng cao
Câu 1: Tìm hiểu đặc điểm của cảnh thu được miêu tả trong bốn câu thơ đầu. Cảnh sắc trong hai câu đề có gì khác cảnh sắc trong hai câu thực? Cảnh sắc ấy có thể gợi cho ta những liên tưởng gì?
- Đặc điểm của cảnh thu được phác họa qua những hình ảnh: sương móc trắng xóa, hơi thu hiu quạnh, sáng vọt lên tận lưng trời, mây sa sầm giáp mặt đất.
- Cảnh thu trong hai câu thơ đề mang sự ảm đảm, bi thương, hiu hắt, tàn tạ còn cảnh thu trong hai câu thơ thực lại gợi lên sức sống mạnh mẽ, trỗi dậy của thiên nhiên.
- Cảnh sắc này gợi lên nỗi buồn hiu hắt của cảnh thu cũng như nhân vật trữ tình.
Câu 2: Phân tích bốn câu thơ cuối để làm rõ lòng yêu nước thương nhà của nhà thơ. Phải chăng đó chỉ là tâm sự của riêng Đỗ Phủ?
- Những âm thanh đột ngột, dồn dập của tiếng dao, thước, chày gợi lên sự ảo não, lo âu cho đất nước.
- Bài thơ không miêu tả trực tiếp xã hội nhưng vẫn mang ý nghĩa thực hiện sâu sắc và chan chứa tình đời.
Câu 3: Chứng minh tính nhất quán cao của bài thơ. Bám sát nhan đề bài thơ để chỉ ra rằng: dòng thơ nào cũng có "cảm xúc" và cũng có chất "thu"?
- Cảnh thu và tình thu được ngấm đẫm vào trong từng mạch cảm xúc của câu thơ và khó lòng mà phân biệt rạch ròi chúng được.
4. Hướng dẫn luyện tập
Câu 1: Thử đối chiếu bản dịch thơ của Nguyễn Công Trứ với bản phiên âm và dịch nghĩa.
- Bản dịch của Nguyễn Công Trứ khá sát, thể hiện sự tài hoa của ông. Thơ Đường, như đã đề cập, thường là "ý tại ngôn ngoại" (ý là ngoài lời), "ngôn tận nhi ý bất tận", "ngôn đáo bút bất đáo" (lời hết mà ý không hết), người dịch dù giỏi giang, tài hoa đến cỡ nào cũng khó mà truyền tải vẹn nguyên cái ngữ nghĩa tinh túy của chữ Hán.
- Trong câu đầu, bản dịch thơ chưa truyền tải được ý nghĩa của từ "điêu thương". Đây là một tính từ đã được động từ hóa (làm tiêu điều). Vì vậy ở trong bản phiên âm nó mang nghĩa rất mạnh - chỉ sự tàn phá khốc liệt của sương móc đối với rừng phong.
- Chữ "thẳm" trong câu ba (bản dịch) chưa thật sát nghĩa. Đồng thời nó còn làm cho âm hưởng thơ trầm xuống.
- Câu 5, bản dịch bỏ mất chữ "lưỡng khai", là một từ rất quan trọng của bản phiên âm → nhấn mạnh số lần mà nó lặp lại. Cũng như vậy ở câu 6, chữ "cô" cha dịch được làm cho câu thơ cha thật sự thể hiện được nỗi lòng của kẻ li hương.
Câu 2: Theo anh (chị), chữ "lệ) trong câu 5 chỉ nước mắt của nhà thơ hay nước mắt của "khóm cúc"?
- Chữ "lệ" ở câu 5 quả thật là rất khó để phân biệt rạch ròi đó là "lệ" của người hay "lệ" của hoa. Tuy nhiên đúng nhất có lẽ nên hiểu là: mỗi lần nhìn hoa cúc nở, nhà thơ lại buồn chạnh lòng đến nhớ quê hương. Những giọt nước mắt theo đó cũng lẽ tự nhiên mà lăn dài trên má không sao kìm lại được. Hình ảnh hoa cúc "nở rồi lại tàn" vừa gợi ra sự trở đi trở lại của nỗi nhớ quê hương, vừa gợi ra liên tưởng về những dòng lệ chứa chan ân tình của tác giả.
- Căn cứ vào bản dịch Nguyễn Công Trứ chúng ta dễ nhầm tưởng "lệ" là nước mắt của hoa cúc (chỉ là một cách hiểu), nhưng trong nguyên tác chữ Hán câu thơ này còn có thể được hiểu theo hai nghĩa: hoa cúc nở hai lần (tác giả so sánh những cánh hoa cúc với những giọt nước mắt, nên nói hoa cúc hai lần nhỏ lệ), cũng có thể hiểu là hai lần hoa cúc nở cũng là hai lần nhà thơ rơi lệ (nhà thơ đã không về thăm quê hai năm).
Vừa rồi Luật Minh Khuê đã trình bày nội dung về Soạn bài Cảm xúc mùa thu (Thu hứng) - Đỗ Phủ. Hy vọng đây sẽ là những thông tin hữu ích đối với quý bạn đọc. Xin chân thành cảm ơn!
