1. Hoạt động khởi động
Câu 1. Đọc câu thơ sau và cho biết câu thơ nói đến nội dung gì:
"Nguyệt thị cố hương mình"
(Trăng là ánh sáng của quê nhà)
Trả lời:
"Nguyệt thị cố hương mình" - những từ ngữ ấy không chỉ là một câu thơ đơn thuần mà còn là dấu ấn sâu sắc của tình cảm với quê nhà, với người thân yêu thương. Ngắm trăng sáng, lòng ta nhớ về những buổi tối sum họp cùng gia đình, về những buổi dạo chơi dưới ánh trăng bên bạn bè thân thiết. Mỗi tia sáng trăng là một kỷ niệm, là một phần của chính mình, góp phần tạo nên vẻ đẹp tinh khôi và bình yên của quê hương. "Nguyệt thị cố hương mình" - câu thơ nhỏ bé ấy chứa đựng trong lòng mình biết bao nỗi nhớ, biết bao kỷ niệm, và biết bao tình cảm sâu sắc với quê hương thân thương.
2. Hoạt động hình thành kiến thức
Câu 1. Đọc văn bản sau: Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh
Câu 2. Tìm hiểu văn bản:
a) Bài thơ (bản phiên âm) được viết theo thể thơ nào? Cảm xúc bao trùm của bài thơ là gì?
Trả lời:
Bài thơ mang dáng vẻ của một nét đẹp cổ điển, với hình thức thể thơ Ngũ ngôn tứ tuyệt, lưu giữ hồn cổ xưa trong từng cung bậc chữ viết. Dòng thơ đan xen giữa những câu có 5 hoặc 7 chữ, tạo nên một sự linh hoạt, một sự tự do đầy thu hút. Đây không chỉ là một cách viết thơ, mà còn là một cách để thể hiện lòng tin vào vẻ đẹp tự nhiên, tinh tế và sâu lắng của cuộc sống. Thể thơ Ngũ ngôn tứ tuyệt không bị ràng buộc bởi sự hạn định chặt chẽ về số tiếng, số câu, cũng không gò bó bởi quy tắc về quan hệ bằng - trắc hay về gieo vần và đối ngẫu. Bằng cách sử dụng thể thơ này, người viết có thể khám phá và truyền đạt sâu sắc những cảm xúc, những suy tư về cuộc sống, về tình yêu, về tự do và những giá trị văn hóa.
b) Em hãy đọc hai câu thơ đầu và cho biết:
(1) Cảnh đêm được gợi tả bằng hình ảnh nào ?
(2) Hình ảnh đó đã được cảm nhận như thế nào?
Trả lời:
Trên bầu trời đêm, ánh trăng như một áng mây trắng xoa dịu, lan tỏa sự yên bình và trầm lắng. Nhà thơ đứng dưới bóng trăng, trong bóng tối êm đềm của đêm thanh tĩnh, ôm trọn cảm xúc trong lòng. Mỗi tia sáng trăng như những dòng suy tư u buồn, nhẹ nhàng lan tỏa khắp không gian, khuất phủ những góc khuất tâm hồn.
Cảnh đêm trăng được miêu tả bằng hình ảnh của ánh trăng chan hòa mà thi nhân liên tưởng tới sương phủ đầy mặt đất, như một lớp áo mỏng manh che phủ cảnh vật. Trăng lên, gió thoảng, tạo nên một khung cảnh thơ mộng, mơ màng như trong tranh vẽ.
Trong khoảnh khắc đêm vắng, nỗi nhớ quê hương da diết lại trỗi dậy trong tâm hồn nhà thơ. Điều đó càng trở nên rõ ràng khi tác giả sống xa quê, khi mỗi cơn gió lay động cành lá, khi mỗi tia sáng trăng chiếu vào góc phòng, lại đưa anh về với những kỷ niệm ngọt ngào của tuổi thơ, về với những con đường quen thuộc, về với những góc sân trước nhà êm đềm. Đêm trăng như một điểm liên kết, nối dài sợi tơ tình quê hương từ trong tâm trí, từ trong trái tim của nhà thơ.
c) Hãy đọc hai câu thơ cuối, dựa vào chú thích giới thiệu về Lý Bạch và cho biết:
(1) Vì sao nhìn trăng nhà thơ lại nhớ đến quê hương ?
(2) So sánh về mặt từ loại của các chữ tương ứng ở hai câu thơ cuối để bước đầu hiểu thế nào là phép đối. Nêu tác dụng của phép đối đó trong việc biểu hiện tình cảm quê hương của tác giả.
Trả lời:
Lý Bạch, kể từ khi rời xa quê hương từ khi mới 25 tuổi, ánh trăng trở thành một phần không thể tách rời trong kí ức của ông. Trước đó, ở quê nhà, ánh trăng là hình ảnh quen thuộc và gắn bó với ông, như một người bạn thân thiết, là nguồn cảm hứng không ngừng cho tâm hồn nhà thơ.
Những ngày tháng xa quê, mỗi khi ông nhìn thấy vầng trăng sáng, những cảm xúc tuôn trào, những hồi ức về quê hương lại ùa về đầy rộn. Ánh trăng không chỉ là một vật thể trên bầu trời mà còn là một biểu tượng, một phần của cuộc sống, của kí ức và tâm hồn.
Tác giả đã sử dụng phép đối một cách đắc địa trong hai câu cuối của bài thơ, làm nổi bật sự tương phản giữa hành động và cảm xúc của nhà thơ. Cử đầu / vọng / minh nguyệt, đê đầu / tư / cố hương, là sự phản ánh chân thực của tâm trạng nhà thơ. Ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ cố hương, từng động tác như một cách để ông thể hiện tình cảm sâu sắc và niềm nhớ thương với quê nhà. Phép đối không chỉ mang lại sự cân bằng và sự nhất quán trong cấu trúc ngữ pháp mà còn làm tăng thêm sức mạnh và sâu sắc cho thông điệp của bài thơ, khiến người đọc cảm nhận được rõ ràng hơn về tâm trạng và tình cảm của nhà thơ.
d) Có người cho rằng trong bài Tình dạ tứ, hai câu đầu thuần túy tả cảnh, hai câu cuối thuần túy tả tình. Em có tán thành ý kiến đó không? Vì sao? Từ đó rút ra kết luận về mối quan hệ giữa cảnh và tình trong bài thơ này?
Trả lời:
Những ý kiến phản ánh rõ sự gắn bó chặt chẽ giữa tình cảnh và tình cảm trong bài thơ. Hai câu đầu của bài thơ tả cảnh một cách thuần tuý và tinh tế, nhưng khi nhìn vào hai câu sau, ta nhận thấy sự mơ hồ và mâu thuẫn trong việc tách biệt giữa tả cảnh và tả tình.
Trong bài thơ, trăng sáng không chỉ là một hiện tượng tự nhiên trên bầu trời mà còn trở thành một biểu tượng cho nỗi thao thức, nỗi nhớ nhà, và nỗi tương tư trong lòng nhà thơ. Sự không ngủ được của nhà thơ do ánh trăng chiếu sáng mạnh mẽ vào đêm tối không chỉ tăng thêm sự rõ nét và đẹp đẽ của cảnh vật mà còn làm nổi bật hơn sự hoài niệm và tương tư về quê hương.
Như vậy, trong bài thơ này, cảnh và tình gắn bó chặt chẽ với nhau. Tả cảnh không chỉ đơn thuần mô tả vẻ đẹp của trăng sáng mà còn ẩn chứa sâu trong đó những cảm xúc, những suy tư của nhà thơ. Tả tình không chỉ là việc diễn đạt cảm xúc mà còn là một cách để tả lại cảnh vật, tạo ra một sự kết nối sâu sắc giữa tâm trạng và không gian xung quanh. Điều đó làm cho bài thơ trở nên giàu ý nghĩa và sâu sắc hơn, mang lại cho người đọc một trải nghiệm đầy cảm xúc và ý nghĩa.
Câu 3. Tìm hiểu về từ đồng nghĩa
a) Đọc lại bản dịch thơ "Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh" của Lý Bạch, dựa vào kiến thức đã học ở Tiểu học, hãy tìm những từ đồng nghĩa với mỗi từ: rọi, nhìn.
Trả lời:
- Từ đồng nghĩa với từ rọi là: chiếu, soi, tỏa, ...
- Từ đồng nghĩa với từ nhìn là: trông, dòm, ngó, ngắm, ...
b) Từ nhìn trong bản dịch thơ Xa ngắm thác núi Lư có nghĩa là "đưa mắt về một hướng nào đó để thấy". Ngoài nghĩa đó, từ trông còn có những nghĩa sau:
- Để mắt tới, quan tâm tới
- Xem xét để thấy vào biết được
Tìm các tương đồng nghĩa với mỗi nghĩa trên của từ nhìn.
Trả lời:
- Để mắt tới, quan tâm tới: chăm nom, chăm sóc, trông coi
- Xem xét để thấy vào biết được: trông chờ, mong ngóng, ngóng trông
c) So sánh nghĩa của từ "quả" và từ "trái" trong hai ví dụ sau:
(1) Rủ nhau xuống bể mò cua,
Đem về nấu quả mơ chua trên rừng.
(Trần Tuấn Khải)
(2) Chim xanh ăn trái xoài xanh
Ăn no tắm mát đậu cành cây đa.
(Ca dao)
Trả lời:
"Quả" và "trái" đều chỉ đến một loại trái cây, một đối tượng thường được sử dụng để miêu tả trong văn cảnh. Sự tương đương giữa hai từ này cho phép người viết linh hoạt trong việc sử dụng ngôn ngữ và tạo ra sự phong phú, đa dạng trong biểu đạt.
d) Nghĩa của hai từ bỏ mạng và hi sinh trong hai câu dưới đây có chỗ nào giống nhau, chỗ nào khác nhau:
(1) Công chúa Ha-ba-na đã hi sinh anh dũng, thanh kiếm vẫn cầm tay.
(Truyện cổ Cu-ba)
(2) Trước sức tấn công như vũ bão và tinh thần chiến đấu dũng cảm tuyệt vời của nghĩa quân Tây Sơn, hàng vạn quân Thanh đã bỏ mạng.
Trả lời:
- Sự giống nhau: "Bỏ mạng" và "hi sinh" đều là các khái niệm liên quan đến việc hy sinh cuộc sống của một người để đạt được một mục tiêu, một lý tưởng cao cả.
- Sự khác nhau:
+ "Bỏ mạng" thường mang ý nghĩa của cái chết một cách không ý nghĩa, vô ích, thường được sử dụng trong các tình huống không mong muốn hoặc không kiểm soát được. Đây thường là cái chết đầy bi kịch, không mang lại gì ngoài nỗi đau và hối tiếc. Thường khi nói về việc "bỏ mạng", người ta thường nhấn mạnh vào sự thất bại, sự không thành công, và sự hụt hẫng.
+ "Hi sinh" thường được liên kết với một hành động cao cả, có ý nghĩa, mang lại lợi ích cho người khác, cho xã hội, hay cho một nguyên tắc, một lý tưởng cao đẹp. Hành động "hi sinh" thường được tôn vinh và biểu dương, được người đời ghi nhớ và biết ơn. Nó thể hiện lòng quả cảm và sự hy sinh vì một mục tiêu cao cả.
e) Từ đồng nghĩa có hai loại: từ đồng nghĩa hoàn toàn và từ đồng nghĩa hoàn toàn và từ đồng nghĩa không hoàn toàn. Qua hai ví dụ trên, em hãy cho biết thế nào là từ đồng nghĩa hoàn toàn và từ đồng nghĩa không hoàn toàn.
Trả lời:
- Từ đồng nghĩa hoàn toàn là những từ có ý nghĩa hoàn toàn giống nhau, có thể thay thế cho nhau mà không làm thay đổi ý nghĩa của câu. Ví dụ, từ "nhà" và "căn nhà" là từ đồng nghĩa hoàn toàn, vì cả hai đều chỉ đến một nơi ở.
- Từ đồng nghĩa không hoàn toàn, còn được gọi là đồng nghĩa tương đối hoặc đồng nghĩa khác sắc thái. Những từ này có nghĩa tương đồng nhưng vẫn có sự khác biệt về sắc thái biểu cảm, thái độ hoặc cách thức hành động. Khi sử dụng những từ này, người nói hoặc người viết cần phải cân nhắc lựa chọn sao cho phù hợp với ngữ cảnh và mục đích truyền đạt. Ví dụ, từ "tuyệt vọng" và "thất vọng" đều có nghĩa tương đồng nhưng lại mang những cảm xúc khác nhau, và việc sử dụng từng từ sẽ phản ánh đúng hơn cảm xúc của người nói.
Câu 4. Cách lập ý của bài văn biểu cảm
Đọc nội dung trong bảng sau và thực hiện nhiệm vụ nêu ở dưới:
Hãy cho biết các đoạn trích sau, tác giả đã sử dụng cách biểu cảm nào. Mỗi cách biểu cảm có tác dụng gì?
a) Đoạn 1:
Các em, các em rồi đây lớn lên, sẽ quen dần với sắt, thép và xi măng cốt sắt.
Nhưng, nứa, tre, sẽ còn mãi với các em, còn mãi với dân tộc Việt Nam, chia bùi sẻ ngọt của những ngày mai tươi hát, còn mãi với chúng ta, vui hạnh phúc, hoà bình.
Ngày mai, trên đất nước này, sắt, thép có thể nhiều hơn tre, nứa. Nhưng trên đường ta dấn bước, tre xanh vẫn là bóng mát. Tre vẫn mang khúc nhạc tâm tình. Tre sẽ càng tươi những cổng chào thắng lợi. Những chiếc đu tre vẫn dướn lên bay bổng. Tiếng sáo diều tre cao vút mãi.
Cây tre Việt Nam! Cây tre xanh, nhũn nhặn, ngay thẳng, thuỷ chung, can đảm. Cây tre mang những đức tính của người hiền là tượng trưng cao quý của dân tộc Việt Nam.
(Thép Mới, Cây tre Việt Nam)
b) Đoạn 2:
Trong các món đồ chơi, tôi say mê nhất là con gà đất: một chú trống đẹp mã, oai vệ với chiếc kèn lá tơi cài vào ức để tạo ra tiếng gáy. Đến bây giờ tôi vẫn còn cảm nhận được niềm vui kì diệu ấy tái sinh trong tâm hồn, khi nhớ lại buổi sáng sớm, tôi mang con gà ra đứng trước thềm, ấp nó giữa lòng bàn tay, dồn hơi đầy ngực, ngửa mặt lên trời và gập người dần dần lúc hạ giọng, giống y như dáng điệu con gà lúc gáy. Còn gì vui hơn với một đứa bé, khi nó được hoá thân thành con gà trống để dõng dạc cất lên điệu nhạc sớm mai: "ó... ò... o"! Bao giờ tôi cũng thử rất lâu để chọn được một con gà đất có giọng trầm; biết cách bụm hai bàn tay để điều khiển giọng gáy thật sinh động, giống như người nghệ sĩ thổi kèn đồng.
Bây giờ tôi hiểu ra, những đồ chơi trẻ con thời ấy rất hấp dẫn bởi chính tính mong manh của chúng. Chiếc trống lùng tung bị thủng trong chốc lát, con ve bị đứt dây, con gà đất rồi cũng vỡ trên tay đứa bé. Vâng, thử tưởng tượng một quả bong bóng không bao giờ vỡ, không thể bay mất, nó cứ còn mãi như một vật lỳ lợm...
Ôi, nếu thế thì còn đâu là quả bong bóng bay? Đồ chơi trẻ con, đó là nỗi vui mừng khi có được trong tay, và còn là nỗi tiếc nuối khi bỗng dưng bị mất nó. Những con gà đất lần lượt vỡ dọc theo tuổi thơ mãi để lại trong tôi một nỗi gì sâu thẳm, giống như một linh hồn.
(Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường, Người ham chơi)
c) Đoạn 3:
Cô vừa đi vừa hỏi tôi:
- Bây giờ em đã giải được những bài toán khó, đã làm được những bài luận dài rồi đấy. Vậy em còn yêu mến cô giáo cũ của em nữa không? Và khi xuống đến chân cầu thang, cô nói to với tôi:
- Đừng quên cô nhé!
Ôi! Cô giáo rất tốt của em, không, chẳng bao giờ, chẳng bao giờ em lại quên cô được! Sau này, khi em đã lớn, em vẫn sẽ nhớ đến cô, và em sẽ tìm gặp cô giữa một đám học trò nhỏ. Mỗi bận đi ngang qua một trường học và nghe tiếng một cô giáo giảng bài, em sẽ tưởng chừng như nghe tiếng nói của cô. Em sẽ nhớ lại hai năm ngồi trong lớp học của cô, ở đó, em đã học được bao nhiêu điều bổ ích; ở đó, em đã bao nhiêu lần nhìn thấy cô mệt nhọc và đau đớn, nhưng luôn luôn theo dõi lớp học, luôn luôn yêu thương mọi người. Cô đã thất vọng khi thấy một em bé cứ cầm sai cây bút khi viết mà không sao mà uốn nắn lại được; cô đã lo lắng cho chúng em đến biến sắc mặt khi các vị thanh tra vào lớp và hỏi bài chúng em; cô lấy làm sung sướng khi chúng em đạt được những kết quả xuất sắc. Lúc nào cô cũng có lòng tốt và dịu hiền như một người mẹ.
Không bao giờ, phải, không bao giờ em lại có thể quên cô được, cô giáo yêu quý của em! ( Ét-môn-đô đơ A-mi-xi, Những tấm lòng cao cả)
d) Đoạn 4:
U tôi đã đi ngủ từ lâu. Nhưng tôi buông bút, nhìn ra bốn bên, chỗ nào cũng thấy bóng u. Cái bóng đen đủi, hoà lẫn với bóng tối, vẽ lên một khuôn mặt trăng trắng với đôi mắt nhỏ, lòng đen như nhuộm màu nâu đồng. Cái bóng mơ hồ yêu dấu ấy đứng bên cạnh lớp lớp những ngày tháng ngậm ngùi đói khổ, những năm này năm khác qua đi trong cơn thấp thỏm đợi chờ dài dặc mang ngấn nước mắt và tiếng thở dài. Người ta, nhiều lúc nhàn, quây quần bên cạnh người thân, nhưng không mấy khi lại tỉ mỉ vẩn vơ mà nhìn ngắm những người yêu mến của ta. Cho nên thỉnh thoảng tôi sực nhớ, tôi chợt nhìn u, tôi bỗng giật mình tôi ngờ ngợ như người ngồi trước mặt đây không phải là u tôi. Có đâu u tôi lại thế kia. Tóc đường ngôi của u tôi lốm đốm, rụng, chỉ còn lưa thưa. Lúc u tôi cười, nếp nhăn ở đuôi con mắt nheo lại, xếp lên nhau, đến khi hết cười cũng còn hằn những vết rạn khía quanh xuống hai bên gò má. Hàm răng trên của u tôi hểnh khuyết ba lỗ đã mấy năm nay. U tôi già đi từ bao giờ? U tôi đã già đi lúc nào? Tôi thực không hay.
(Theo Tô Hoài, Cỏ dại)
Trả lời:
a) Đoạn 1:
Biểu cảm thông qua việc liên hệ hiện tại với tương lai là một trong những cách mạnh mẽ để thể hiện sự gắn bó sâu sắc và sức sống vĩnh cửu của cây tre với cuộc sống của người Việt Nam. Dù bước vào thời đại xã hội hóa, cây tre vẫn giữ vững vai trò đặc biệt, là biểu tượng tinh thần và phẩm chất của dân tộc. Không chỉ là một loài cây, cây tre còn là biểu tượng cho sự kiên nhẫn, sức sống và lòng kiên trì của người Việt, được truyền đạt qua hàng ngàn năm lịch sử và văn hóa. Việc liên kết giữa hiện tại và tương lai qua cây tre không chỉ khẳng định sự gắn bó bền chặt mà còn làm nổi bật sự bất diệt, tính cách và danh dự của dân tộc Việt Nam.
b) Đoạn 2:
Cách biểu cảm là thông qua việc hồi tưởng về quá khứ và suy nghĩ về hiện tại. Thủ pháp này không chỉ là cách để thể hiện sự say mê với trò chơi gà đất, mà còn là cách để biểu lộ niềm hoài nhớ da diết, sâu sắc đến tận đáy lòng. Trong những khoảnh khắc hồi tưởng ấy, những hình ảnh của trò chơi tuổi thơ hiện lên với một vẻ đẹp kỳ diệu, như là một bức tranh vẽ nên từ những nét vẽ tinh tế của tâm trí. Mỗi chi tiết, mỗi kí ức được nhuộm màu sắc lung linh của sự nhớ nhung và tưởng nhớ, cũng như là nét đậm của triết lý sâu xa của một tâm hồn đã từng trải qua bao nhiêu gian khổ và niềm vui.
c) Đoạn 3:
Cách biểu cảm là thông qua việc tưởng tượng về các tình huống, hứa hẹn và mong ước. Thủ pháp này không chỉ là cách để thể hiện tình cảm yêu mến mà còn là cách để biểu lộ lòng biết ơn sâu sắc đối với cô giáo cũ. Những hình ảnh về những lời dạy dỗ, những bài học đầy ý nghĩa được tái hiện trong tưởng tượng, như những điểm sáng chiếu rọi con đường đời. Những lời hứa hẹn và mong ước cho tương lai, được gửi gắm vào những suy tưởng về cô giáo cũ, không chỉ là biểu hiện của một tình cảm chân thành mà còn là niềm tin vào sức mạnh của giáo dục và truyền đạt tri thức.
d) Đoạn 4:
Cách biểu cảm mà tác giả sử dụng là thông qua việc quan sát và suy ngẫm. Thủ pháp này không chỉ là cách để tác giả thể hiện tình cảm sâu nặng của mình đối với người mẹ mà còn là cách để làm nổi bật hình ảnh "u tôi" - hình ảnh của người mẹ, với sự nhận xét chân thực và sắc sảo. Mỗi chi tiết, mỗi góc nhìn được tác giả quan sát và suy ngẫm, từng nét mặt, từng cử chỉ, từng hành động của người mẹ đều được tái hiện một cách chân thực và sâu sắc. Bằng cách này, tình thương yêu và sự quan tâm của tác giả đối với người mẹ trở nên rõ ràng và đậm đà hơn bao giờ hết. Sự gắn bó và lòng biết ơn của tác giả với người mẹ được thể hiện qua mỗi suy ngẫm và mỗi lời diễn tả, khiến cho hình ảnh của người mẹ trở nên sống động và đầy ý nghĩa trong lòng độc giả.
Xem thêm: Soạn bài Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát Ngữ văn lớp 7
