1. Tác giả bài thơ "Chiều tối"
Hồ Chí Minh (1890 - 1969) tên khai sinh là Nguyễn Sinh Cung, được sinh ra trong một gia đình yêu nước và có truyền thống nho giáo. Trong thời niên thiếu của mình, Bác đã học chữ Hán, sau đó chuyển sang học chữ quốc ngữ và tiếng Pháp. Bác am hiểu sâu rộng về văn hóa và văn học phương Đông (Trung Quốc) cũng như văn hóa và văn học phương Tây (Pháp). Hai dòng văn hóa này đã quyện chảy vào tâm hồn và tư duy văn chương của Bác, tạo nên một phong cách độc đáo và đa chiều.
Trong quá trình hoạt động cách mạng của mình: Năm 1911, Bác rời quê hương để tìm đường cứu nước và bắt đầu hành trình đầy biến động của cuộc đời mình. Từ năm 1918 đến 1922, Bác tham gia hoạt động cách mạng trên đất Pháp. Thời gian này Bác tích cực viết báo và sách để tuyên truyền chống chủ nghĩa thực dân và thúc đẩy đoàn kết giữa các dân tộc thuộc địa. Trong giai đoạn từ 1923 đến 1941, Hồ Chí Minh chủ yếu hoạt động ở Liên Xô, Trung Quốc và Thái Lan. Năm 1942-1943, Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt và giam giữ tại các nhà tù ở Quảng Tây, Trung Quốc. Vào ngày 2 tháng 9 năm 1945, Bác đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khởi đầu cho cuộc chiến tranh giành độc lập của Việt Nam. Hồ Chí Minh không chỉ là một vị lãnh tụ vĩ đại mà còn là một nhà văn và nhà thơ lớn, để lại di sản văn học quý giá cho dân tộc và thế giới.
Quan điểm sáng tác:
- Coi văn học là một vũ khí chiến đấu phục vụ cho sự nghiệp cách mạng.
- Luôn chú trọng tính chân thực và tính dân tộc.
- Luôn chú ý đến mục đích và đối tượng tiếp nhận để quyết định nội dung và hình thức của tác phẩm.
Di sản văn học
- Văn chính luận: Bản án chế độ thực dân Pháp (1925), Tuyên ngôn độc lập (1945), Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946), Không có gì quý hơn độc lập tự do (1966)…
- Truyện và kí: Pari (1922), Lời than vãn của bà Trưng Trắc (1922), Con người biết mùi hun khói (1922), Vi hành (1923), Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (1925), Nhật kí chìm tàu (1931), Vừa đi đường vừa kể chuyện (1963)…
- Thơ ca: Nhật kí trong tù (viết trong thời gian bị giam cầm trong nhà lao Tưởng Giới Thạch từ 1942 - 1943), chùm thơ viết ở Việt Bắc từ 1941 - 1945.
-> Di sản văn học lớn lao về tầm vóc, phong phú về thể loại và đa dạng về phong cách.
Phong cách nghệ thuật:
- Thống nhất: về cả mục đích, quan điểm và nguyên tắc sáng tác.
- Đa dạng, mỗi thể loại, Hồ Chí Minh lại có một cách viết khác nhau.
2. Tác phẩm bài thơ "Chiều tối"
2.1 Nhan đề tác phẩm
Buổi chiều tối, một khái niệm được diễn đạt bằng tiếng Hán là "Mộ," thường được sử dụng để chỉ sự chuyển giao giữa ngày và đêm. Đây là khoảnh khắc thú vị của một ngày, khi mà ánh nắng mặt trời bắt đầu dần tàn, và bóng tối từ từ bao phủ mọi thứ.
Trong khoảnh khắc này, con người và tất cả các vật thể trong tự nhiên thường bắt đầu kết thúc các hoạt động của họ và trở về những nơi tổ ấm, gia đình. Đây là thời điểm mà mọi người sum họp bên nhau để tận hưởng thời gian quý báu này cùng với nhau. Từ xa xưa, chiều tối luôn đánh dấu sự kết thúc của một ngày làm việc, và nó thường được coi là thời điểm để thư giãn, nghỉ ngơi, và tận hưởng niềm vui gia đình.
Tuy nhiên, đối với những người ở xa nhà, xa quê hương, khoảng thời gian này có thể mang đến cảm giác cô đơn và buồn bã. Trong những khoảnh khắc cuối ngày, khi mọi người quay về bên gia đình, họ có thể cảm thấy nỗi nhớ quê hương và những người thân yêu ở nhà nhiều hơn. Điều này làm cho buổi chiều tối trở nên thêm phần đặc biệt, với sự hoài niệm và nỗi nhớ nhung đọng mãi trong tâm hồn của những người xa xứ.
2. 2 Giá trị tác phẩm
- Về giá trị nội dung:
Bài thơ chi tiết và sinh động trong việc mô tả thiên nhiên, qua hình ảnh cánh chim và mây, cùng với hoạt động hàng ngày của con người miền sơn cước, tạo nên một bức tranh vô cùng sống động về cuộc sống miền quê và thiên nhiên hùng vĩ.
Tấm lòng nhân đạo và sự hướng tới ánh sáng, sự sống, và tương lai của Bác Hồ thể hiện trong bài thơ khi ông bị tù đày và gông cùm xiềng xích. Tâm hồn tự do và ý chí mạnh mẽ của Bác Hồ vẫn tỏa sáng trong hoàn cảnh khó khăn. Bài thơ thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên và đồng cảm với những người cùng chịu khó khăn, cùng với sự quyết tâm và tinh thần bất khuất của người chiến sĩ.
Bài thơ kết hợp khéo léo giữa chất cổ điển và hiện đại, kết nối tinh thần của người thi sĩ và tinh thần của người chiến sĩ. Đây là sự hòa quyện của chất thép và tình thương, của nghệ thuật và ý chí mạnh mẽ.
- Về giá trị nghệ thuật:
Bài thơ sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt và có những hình ảnh thơ đậm chất cổ điển. Bằng cách này, tác giả đã khéo léo tạo ra một không gian mà người đọc có thể hình dung cảnh thiên nhiên và cuộc sống con người chỉ bằng vài nét vẽ.
Ngôn ngữ trong bài thơ hàm súc và chân thực, nhưng đồng thời cũng giàu sức gợi và cảm xúc. Điều này làm cho bài thơ không chỉ chân thực về hình ảnh mà còn truyền đạt tâm hồn của con người trong mọi chi tiết.
Bài thơ "Chiều tối" là một tác phẩm nghệ thuật đa chiều, kết hợp hoàn hảo giữa nội dung và nghệ thuật, mang đến cho độc giả những trải nghiệm đáng nhớ về cảm xúc và tưởng tượng.
3. Một số nhận định về bài thơ "Chiều tối"
Một số nhận định về tác giả tác phẩm
1. Khi đọc tập thơ Nhật ký trong tù, nhà thơ Hoàng Trung Thông viết:
Tôi đọc trăm bài trăm ý đẹp
Ánh đèn tỏa rạng mái đầu xanh
Vần thơ của Bác vần thơ thép
Mà vẫn mênh mông bát ngát tình
2. Nhận xét về bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh, có ý kiến cho rằng: "Bài thơ Chiều tối thể hiện tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt của nhà thơ chiếu sĩ Hồ Chí Minh".
3. Về tấm lòng yêu đời của Người ở hai câu thơ cuối, Hoài Thanh đã nhận xét: “Một hình ảnh tuyệt đẹp về cuộc đời thiếu thốn, vất vả mà vẫn ấm cúng, đáng quý, đáng yêu. Những hình ảnh như thế không thiếu gì chung quanh ta nhưng thường nó vẫn trôi qua đi. Không có một tấm lòng yêu đời sâu sắc không thể nào ghi lại được”.
4. “Hồ Chí Minh rất Đường mà không Đường một tí nào. Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi sự mệt mỏi , sự uể oải,sự vội vã,sự nặng nề đã diễn tả trong 3 câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau khi xay ngô tối. Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt” thơ (thi nhã hoặc nhãn tự), nó bùng sáng lên, nó cân lại chỉ một chữ thôi với 27 chữ khác dầu nặng đến mấy đi chăng nữa”.
5. “Nếu chỉ dừng lại ở 3 câu thơ đầu thì thơ HCM không khác gì thơ Liễu Tông Nguyên đời Đường: Thiên sơn điêu phi tận Vạn kính nhân tông diệt Cô thuyền xuy lạp ông Độc điếu hàn giang tuyết (Nghìn non chim bay hết Muôn nẻo dấu người mất Trên thuyền cô độc lão già Một mình cầu sông tuyết lạnh” (Hoài Thanh)
6. “Qua bức tranh cảnh vật, thấy được những nét đẹp tâm hồn của một nhà thơ chiến sĩ: lòng yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu cuộc sống, phong thái ung dung tự chủ và niềm lạc quan, nghị lực kiên cường vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt, tối tăm” Sách giáo viên Ngữ văn 11 cơ bản tập hai, trang 53- 54, NXB Giáo dục).
7. “Với chữ “hồng” đó có ai còn cảm giác nặng nề,mệt mỏi, nhạc nhằn nữa đâu mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ của tình cảm Bác” (Nguyễn Trung Thông)
Quý khách có thể đọc thêm bài viết sau đây của Luật Minh Khuê như: Phân tích vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong bài thơ Chiều tối hay nhất
