1. Nội dung chính bài thơ khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
(trích)
Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ
Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội
Nhịp chày nghiêng rất ngủ em nghiêng
Mồ hôi mẹ rơi má em nóng hổi
Vai mẹ gầy nhấp nhô làm gối
Lưng đưa nôi và tim hát thành lời:
- Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi
Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ độ
i Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần
Mai sau con lớn vung chày lún sân...
Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi
Em ngủ cho ngoan, đừng rời lưng mẹ
Mẹ đang tỉa bắp trên núi Ka-lưi
Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ
Em ngủ cho ngoan đừng làm mẹ mỏi
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng
- Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi...
NGUYỄN KHOA ĐIỀM
Chú thích:
- Lưng đưa nôi: lưng người mẹ đu đưa như chiếc nôi ru cho con ngủ.
- Tim hát thành lời: lời hát ru cất lên từ trái tim yêu thương của mẹ.
- A-kay (tiếng dân tộc Tà-ôi): con.
Nội dung chính Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ:
Bài thơ như một khúc hát ru, vần nhịp êm ái, nói về những em bé dân tộc được mẹ địu trên lưng, đưa đi làm ruộng nương. Mẹ vất vả làm lụng nhưng rất thương con, thương cả bộ đội chiến đấu vì hòa bình của dân tộc. Em bé như mặt trời của mẹ, dù vất vả nhưng mẹ vẫn mong em ngủ ngoan, lớn nhanh từng ngày.
2. Giới thiệu về bài thơ khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
- Hoàn cảnh sáng tác:
Bài thơ được Nguyễn Khoa Điềm sáng tác năm 1971, khi đang công tác ở chiến khu miền tây Thừa Thiên.
- Bố cục:
Gồm 3 phần:
+ Phần 1. Từ đầu đến “Mai sau con lớn vung chày lún sân”: Lời ru khi mẹ cuộc sống sinh hoạt hằng ngày.
+ Phần 2. Tiếp theo đến “Mai sau con lớn phát mười Ka-lưi”. Lời ru trong lao động sản xuất.
+ Phần 3. Còn lại. Lời ru trong chiến đấu.
- Ý nghĩa nhan đề
+ Khúc hát ru: gợi về những âm hưởng sâu lắng quen thuộc trong tâm hồn mỗi người.
+ Những em bé: hình ảnh khái quát về một thế hệ những con người được nuôi dưỡng, lớn lên từ những lời ru của mẹ.
=> Ca ngợi người mẹ miền núi nói riêng, cũng như người mẹ Việt Nam nói chung. Đó là những người phụ nữ bình dị, tần tảo và giàu đức hy sinh.
- Thể thơ
Bài thơ “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ” được sáng tác theo thể thơ tự do.
- Mạch cảm xú:
Mạch cảm xúc được phát triển theo lời ru của người mẹ, trong từng hoàn cảnh khác nhau với những cung bậc khác nhau. Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ là khúc ru nồng nàn cảm xúc yêu thương của người mẹ dành cho đứa con của mình. Và trong bất cứ hoàn cảnh nào, dù lao động vất vả hay đối mặt với kẻ thù hiểm nguy thì lời ru con vẫn luôn ngân vang trong tim mẹ.
- Nội dung:
Bài thơ “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ” đã thể hiện tình yêu thương con gắn với lòng yêu nước, với tinh thần chiến đấu của người mẹ miền tây Thừa Thiên.
- Nghệ thuật:
Giọng điệu ngọt ngào, trìu mến; sử dụng các biện pháp tu từ nhân hóa, điệp ngữ, ẩn dụ…
- Mở bài và kết bài:
+ Mở bài: Nguyễn Khoa Điềm thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ của dân tộc. Một trong những tác phẩm hay của ông là Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ. Tác phẩm đã gửi gắm (nội dung vấn đề cần nghị luận) đến với người đọc.
+ Kết bài: Bài thơ “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ” đã thể hiện tình yêu thương con gắn với lòng yêu nước, với tinh thần chiến đấu của người mẹ miền tây Thừa Thiên. Tác phẩm mang đậm phong cách sáng tác của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm.
3. Tập đọc dành cho lớp 4: Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Câu 1 (trang 49 sgk Tiếng Việt lớp 4 Tập 2)
Câu hỏi: Em hiểu thế nào là những em bé lớn trên lưng mẹ?
Trả lời: Theo tập quán của người phụ nữ miền núi, đi đâu làm việc gì thường địu con theo trên lưng của mình. Lúc em bé ngủ cũng ngủ trên lưng mẹ nên mới nói "những em bé lớn trên lưng mẹ" là như vậy.
Câu 2 (trang 49 sgk Tiếng Việt lớp 4 Tập 2)
Câu hỏi: Người mẹ làm những công việc gì? Những công việc đó có ý nghĩa như thế nào?
Trả lời: Đó là những công việc: giả gạo nuôi bộ đội, tỉa bắp trên nương, nuôi con khôn lớn... Những công việc ấy góp một phần không nhỏ cho cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước của cả dân tộc.
Câu 3 (trang 49 sgk Tiếng Việt lớp 4 Tập 2)
Câu hỏi: Tìm những hình ảnh đẹp nói lên tình yêu thương và niềm hi vọng của người mẹ đối với con
Trả lời: Đó là những hình ảnh: Nhịp chày nghiêng, giấc ngủ con nghiêng. Mồ hôi mẹ rơi má em nóng hổi. Vai mẹ gầy nhấp nhô làm gối, Lưng đưa nôi và tim hát thành lời. Mặt trời của mẹ em thì nằm trên lưng. Mai sau con lớn vung chày lún sâu.
Câu 4 (trang 49 sgk Tiếng Việt lớp 4 Tập 2)
Câu hỏi: Theo em cái đẹp thể hiện trong bài thơ này là gì?
Trả lời: Theo em đó là vẻ đẹp của người mẹ miền núi: đẹp trong tình thương yêu con cái, đẹp trong sự cần cù lao động, đẹp trong tình yêu nước bao la.
- Nội dung: Bài thơ ca ngợi tình yêu con, yêu nước sâu sắc của người mẹ miền núi. Hăng hái lao động sản xuất làm ra của cải vật chất để nuôi bộ đội đánh giặc giải phóng quê hương đất nước.
4. Dàn ý phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ
Mở bài:
Giới thiệu về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm, bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ.
Thân bài
a. Lời ru trong lao động sản xuất
a.1. Đoạn thơ đầu tiên
- Cách gọi: “Em cu Tai” - đầy thân thương, tình cảm. Công việc giã gạo tuy vất vả nhưng tình yêu mẹ dành cho con lại vô cùng sâu sắc.
- Hai mẹ con như chung cùng một nhịp đập: “nhịp chày nghiêng - giấc ngủ em nghiêng”, “mồ hôi mẹ rơi” - “má em nóng hổi”. -
Tấm thân của mẹ chở che cho con: “vai gầy” - làm gối, “lưng” - đưa nôi còn “trái tim” - hát thành lời.
a.2. Đoạn thơ thứ hai
- Tình cảm của mẹ: không chỉ yêu thương con sâu sắc mà con yêu thương bộ đội ngày đêm chiến đấu vì đất nước.
- Hai câu cuối: “Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần…” - gửi gắm một ước mơ, về con trong tương lai sẽ trở thành một chàng trai khỏe mạnh, cường tráng.
b. Lời ru trong lao động sản xuất
b.1. Đoạn thơ đầu tiên
- Điệp cấu trúc: “Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi/Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ” mang âm hưởng lời ru ngọt ngào.
- Hình ảnh đối lập: “lưng núi to mà lưng mẹ nhỏ” làm nổi bật sự gian khổ, vất vả của mẹ trong công việc lao động.
- Đặc biệt là hình ảnh ẩn dụ “mặt trời”: nếu mặt trời của thiên nhiên đem lại ánh sáng, sự sống cho vạn vật thì “mặt trời của mẹ” chính là lẽ sống, niềm tin trong cuộc sống của mẹ.
b.2. Đoạn thơ thứ hai
- Tình yêu thương của mẹ không chỉ dành cho con mà còn cả dân làng phải chịu đói khổ trong những năm chiến tranh.
- Hai câu cuối: “Con mơ cho mẹ hạt bắp lên đều…” gửi gắm về ước tương lai con sẽ trở thành một dũng sĩ “phát mười Ka-lưi” đem lại cuộc sống no đủ cho dân làng.
c. Lời ru trong chiến đấu
c.1. Đoạn thơ đầu tiên
- Khi giặc đến, mẹ phải “chuyển lán, đạp rừng”, cùng với mọi người bảo vệ căn cứ chiến đấu của bộ đội.
- “Mẹ địu em đi để giành trận cuối”: mẹ xông pha vào nơi chiến trường Trường Sơn ác liệt, hai chữ “trận cuối” thể hiện một niềm tin chiến thắng.
- Hình ảnh em vẫn ngủ trên lưng mẹ gợi sự yên bình trong chiến tranh.
c.2. Đoạn thơ sau
- Tình thương của mẹ mở rộng ra dành cho đất nước.
- Hai câu cuối: “Con mơ cho mẹ được thấy Bác Hồ…” gợi ước mơ con trưởng thành được gặp Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc, khi đó đất nước sẽ tự do, độc lập.
Kết bài:
Khẳng định lại giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ.
>> Xem thêm: Soạn bài Tập đọc dành cho lớp 4: Chợ Tết
