Bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh quan trọng, bảo đảm thu nhập và đời sống cho người lao động khi gặp rủi ro trong quá trình làm việc. Trong việc tổ chức và thực hiện chính sách này, công đoàn giữ vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động. Thông qua hoạt động tuyên truyền, giám sát và phối hợp với các cơ quan liên quan, công đoàn góp phần bảo đảm pháp luật về bảo hiểm xã hội được thực thi hiệu quả. Vì vậy, việc xác định rõ quyền và trách nhiệm của công đoàn trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội là vấn đề cần được quan tâm làm rõ.
1. Công đoàn là gì?
Công đoàn là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp công nhân và người lao động, được thành lập trên cơ sở tự nguyện nhằm đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên và người lao động. Tổ chức này hoạt động theo hệ thống từ trung ương đến cơ sở, gắn liền với từng cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp. Công đoàn là cầu nối giữa người lao động với người sử dụng lao động và Nhà nước. Thông qua đối thoại, thương lượng và giám sát, công đoàn góp phần xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định.
Bên cạnh chức năng đại diện, công đoàn còn tổ chức nhiều hoạt động hỗ trợ đời sống vật chất, tinh thần và nâng cao trình độ cho người lao động. Công đoàn tham gia tuyên truyền pháp luật, phát động phong trào thi đua lao động sản xuất và hỗ trợ khi đoàn viên gặp khó khăn. Tổ chức này cũng tham gia giám sát việc thực hiện chế độ tiền lương, bảo hiểm xã hội, an toàn lao động. Nhờ đó, quyền lợi của người lao động được bảo đảm và môi trường làm việc được cải thiện. Chẳng hạn, công đoàn vận động quyên góp để giúp một đoàn viên bị tai nạn lao động có kinh phí điều trị.
2. Công đoàn có quyền gì liên quan đến bảo hiểm xã hội?
Căn cứ khoản 1 Điều 14 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024, công đoàn có các quyền liên quan đến bảo hiểm xã hội như sau:
- Quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động
Công đoàn có quyền đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động trong toàn bộ quá trình tham gia và thụ hưởng bảo hiểm xã hội. Với tư cách tổ chức đại diện tập thể, Công đoàn đứng ra thay mặt người lao động làm việc với người sử dụng lao động khi phát sinh vi phạm nghĩa vụ đóng, chậm đóng hoặc làm ảnh hưởng đến chế độ BHXH. Quyền này được thực hiện thông qua thương lượng, đối thoại, kiến nghị hoặc hỗ trợ khiếu nại, tố cáo theo quy định pháp luật. Đồng thời, Công đoàn còn trực tiếp đại diện tập thể người lao động trao đổi với cơ quan BHXH để bảo đảm quyền lợi được giải quyết đúng quy định. Nhờ đó, người lao động không bị đơn độc khi bảo vệ quyền lợi và sức mạnh đại diện tập thể được củng cố, hạn chế tình trạng lạm quyền từ phía doanh nghiệp.
- Quyền yêu cầu cung cấp thông tin về bảo hiểm xã hội
Bên cạnh vai trò đại diện, Công đoàn còn có quyền yêu cầu người sử dụng lao động và cơ quan BHXH cung cấp đầy đủ thông tin liên quan đến việc đóng, hưởng và tình trạng tham gia BHXH của người lao động. Đây là cơ sở quan trọng giúp Công đoàn nắm bắt chính xác quá trình thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp. Thông qua việc tiếp cận dữ liệu, Công đoàn có thể kiểm tra tính trung thực, đầy đủ và kịp thời trong việc đóng BHXH. Quyền này đồng thời giúp phát hiện sớm các hành vi trốn đóng, nợ đóng hoặc sai sót trong quá trình quản lý. Nhờ đó, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình được tăng cường, tạo nền tảng pháp lý cho hoạt động giám sát và bảo vệ quyền lợi người lao động.
- Quyền giám sát và kiến nghị xử lý vi phạm pháp luật về BHXH
Công đoàn còn được trao quyền giám sát việc chấp hành pháp luật BHXH tại doanh nghiệp nhằm bảo đảm các quy định được thực hiện nghiêm túc. Hoạt động giám sát thể hiện qua việc theo dõi quá trình đóng BHXH, giải quyết chế độ và thực hiện trách nhiệm của người sử dụng lao động. Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, Công đoàn có quyền kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành kiểm tra và xử lý. Cơ chế này tạo nên một hình thức “kiểm soát xã hội” từ phía tổ chức đại diện người lao động. Nhờ vậy, các hành vi tiêu cực được ngăn ngừa, quỹ BHXH được bảo vệ và chính sách an sinh được thực thi hiệu quả.
- Quyền tham gia thanh tra, kiểm tra việc thi hành pháp luật về BHXH
Không chỉ dừng lại ở giám sát độc lập, Công đoàn còn có quyền phối hợp với cơ quan nhà nước trong các hoạt động thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật BHXH. Sự tham gia này giúp cung cấp thông tin thực tế từ cơ sở, phản ánh đúng tình hình chấp hành tại doanh nghiệp. Với vị trí gần gũi người lao động, Công đoàn có điều kiện nắm bắt những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện chính sách. Tiếng nói đại diện của Công đoàn góp phần bảo đảm quyền lợi của người lao động được xem xét đầy đủ trong quá trình kiểm tra. Qua đó, hoạt động quản lý nhà nước trở nên khách quan, toàn diện và sát với thực tiễn hơn.
- Quyền khởi kiện hành vi vi phạm pháp luật về BHXH
Một trong những quyền năng pháp lý mạnh mẽ của Công đoàn là quyền khởi kiện đối với các hành vi vi phạm pháp luật BHXH gây thiệt hại cho người lao động. Khi doanh nghiệp cố tình trốn đóng, nợ đóng hoặc xâm phạm quyền lợi tập thể, Công đoàn có thể đại diện người lao động đưa vụ việc ra tòa án. Quyền khởi kiện không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi cá nhân mà còn hướng đến lợi ích chung của tập thể người lao động. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để buộc các chủ thể vi phạm phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Việc sử dụng con đường tư pháp góp phần tăng tính răn đe và bảo đảm quyền lợi được thực thi thực chất, hiệu quả.
- Quyền kiến nghị, tham gia xây dựng và hoàn thiện chính sách BHXH
Ngoài các hoạt động bảo vệ trực tiếp, Công đoàn còn có quyền kiến nghị và tham gia xây dựng, sửa đổi, bổ sung chính sách pháp luật về BHXH. Thông qua quá trình tổng hợp ý kiến từ cơ sở, Công đoàn phản ánh những bất cập, khó khăn phát sinh trong thực tiễn thi hành. Việc đóng góp ý kiến giúp cơ quan nhà nước hoàn thiện các quy định phù hợp hơn với điều kiện lao động và đời sống người lao động. Vai trò này thể hiện chức năng phản biện xã hội và đại diện tiếng nói của người lao động trong hoạch định chính sách. Nhờ đó, hệ thống pháp luật BHXH ngày càng sát thực tế, công bằng và bảo đảm tốt hơn quyền lợi an sinh.
3. Công đoàn có trách nhiệm gì liên quan đến bảo hiểm xã hội?
Trách nhiệm của công đoàn liên đến bảo hiểm xã hội được quy định tại khoản 1 Điều 14 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:
- Trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật BHXH
Công đoàn có trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật về bảo hiểm xã hội đến toàn thể người lao động trong đơn vị. Nội dung tuyên truyền không chỉ dừng ở việc giới thiệu văn bản pháp luật mà còn giải thích cụ thể quyền, nghĩa vụ và các chế độ được hưởng. Thông qua đó, người lao động hiểu rõ cách thức tham gia và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Hoạt động này được triển khai bằng nhiều hình thức như hội nghị, tập huấn, sinh hoạt công đoàn, phát hành tài liệu hoặc tư vấn trực tiếp. Việc nâng cao nhận thức pháp luật giúp người lao động chủ động hơn trong việc tham gia BHXH và hạn chế các tranh chấp phát sinh.
- Trách nhiệm tư vấn, hỗ trợ người lao động trong quá trình tham gia và hưởng BHXH
Bên cạnh tuyên truyền, Công đoàn còn có trách nhiệm tư vấn và hỗ trợ người lao động trong suốt quá trình tham gia và thụ hưởng chế độ BHXH. Công đoàn hướng dẫn cụ thể về hồ sơ, thủ tục, điều kiện hưởng các chế độ như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc hưu trí. Khi phát sinh vướng mắc hoặc tranh chấp với người sử dụng lao động hay cơ quan BHXH, tổ chức này sẽ hỗ trợ giải quyết và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Sự đồng hành của Công đoàn giúp người lao động giảm bớt khó khăn trong các thủ tục hành chính vốn phức tạp. Nhờ đó, khả năng tiếp cận chính sách an sinh được mở rộng và quyền lợi được bảo đảm kịp thời, đầy đủ hơn.
- Trách nhiệm phối hợp với cơ quan nhà nước và cơ quan BHXH trong quản lý, thực hiện chính sách
Công đoàn còn có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với cơ quan nhà nước và cơ quan BHXH trong quá trình quản lý và tổ chức thực hiện chính sách. Sự phối hợp thể hiện qua việc cung cấp thông tin, trao đổi dữ liệu và tham gia các hoạt động kiểm tra, giám sát việc chấp hành pháp luật. Đồng thời, Công đoàn tham gia các chương trình vận động, triển khai mở rộng diện bao phủ BHXH tại cơ sở. Việc liên kết này giúp bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức đại diện người lao động và cơ quan quản lý nhà nước. Nhờ vậy, hiệu quả thực thi pháp luật được nâng cao và chính sách BHXH được triển khai đồng bộ, sát thực tiễn hơn.
- Trách nhiệm đại diện và chăm lo lợi ích lâu dài cho tập thể người lao động
Trách nhiệm cốt lõi của Công đoàn là đại diện và chăm lo lợi ích lâu dài cho tập thể người lao động trong các vấn đề liên quan đến BHXH. Công đoàn không chỉ bảo vệ từng trường hợp riêng lẻ mà còn hướng đến quyền lợi chung của cả tập thể. Tổ chức này thường xuyên lắng nghe, tổng hợp kiến nghị, nguyện vọng của người lao động để phản ánh với doanh nghiệp và cơ quan chức năng. Qua đó, những bất cập trong thực hiện chính sách được kịp thời điều chỉnh, bảo đảm công bằng và hợp lý. Việc thực hiện tốt vai trò đại diện góp phần xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và bền vững trong doanh nghiệp và xã hội.
4. Kết luận
Như vậy, công đoàn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm chính sách bảo hiểm xã hội được thực hiện đúng quy định và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động. Thông qua quyền đại diện, giám sát, kiểm tra và kiến nghị xử lý vi phạm, công đoàn góp phần hạn chế tình trạng chậm đóng, trốn đóng hoặc nợ đóng bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp. Bên cạnh đó, hoạt động tuyên truyền, tư vấn và hỗ trợ giúp người lao động nâng cao nhận thức pháp luật và chủ động tham gia hệ thống an sinh. Sự đồng hành của công đoàn còn giúp giải quyết kịp thời các vướng mắc, tranh chấp phát sinh, qua đó xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định. Vì vậy, việc phát huy đầy đủ quyền và trách nhiệm của công đoàn là yếu tố quan trọng để bảo hiểm xã hội được triển khai hiệu quả, công bằng và bền vững trong thực tiễn.
Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
