Thẩm quyền và thời hạn điều tra bổ sung trong điều tra vụ án hình sự theo quy định mới?

Bộ luật Tố tụng hình sự quy định cụ thể về thẩm quyền trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự cụ thể giao cho hai cơ quan Viện kiểm sát và Tòa án. Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong thời hạn quyết định truy tố quy định tại  Bộ luật Tố tụng hình sự. Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa ra quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung trong thời hạn chuẩn bị xét xử của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Đối với Viện kiểm sát, tại Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân quy định: “Viện kiểm sát là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo Hiến pháp và pháp luật. Qua đó góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể và các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân”. Trong giai đoạn điều tra, Viện kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các hoạt động điều tra nhằm bảo đảm việc điều tra khách quan, toàn diện, đầy đủ, chính xác và đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Mọi hành vi phạm tội đều phải được khởi tố, điều tra và xử lý kịp thời, không để người nào bị khởi tố, bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị hạn chế các quyền công dân, bị xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm một cách trái pháp luật.

Với tầm quan trọng như vậy, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định thì sau khi nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra, Viện kiểm sát phải nghiên cứu hồ sơ. Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ thì theo quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự, nếu thấy hồ sơ thiếu những chứng cứ quan trọng mà Viện kiểm sát không tự mình bổ sung được; có căn cứ để khởi tố bị can về một tội phạm khác hoặc có người đồng phạm khác; hoặc phát hiện có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung.

Điều luật quy định cụ thể thẩm quyền trả hồ sơ của Viện kiểm sát trong quá trình tố tụng hình sự. Trong giai đoạn điều tra Viện kiểm sát là cơ quan có thẩm quyền kiểm sát việc điều tra của Cơ quan điều tra. Kiểm sát việc khởi tố, kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của những người tham gia tố tụng, giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền điều tra theo quy định của pháp luật, yêu cầu Cơ quan điều tra khắc phục các vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra, yêu cầu Thủ trưởng Cơ quan điều tra xử lý nghiêm minh Điều tra viên đã vi phạm pháp luật trong khi tiến hành điều tra, kiến nghị với cơ quan, tổ chức và đơn vị hữu quan áp dụng các biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật. Chính vì vậy, mà khi có vi phạm trong quá trình điều tra hay có căn cứ nào đó biết rằng vụ án không được tiến hành chính xác, thì Viện kiểm sát phải ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Viện kiểm sát là cơ quan thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động điều tra nên khi phát hiện thì Viện kiểm sát được luật quy định trao thẩm quyền ra quyết định được trả hồ sơ điều tra bổ sung. Việc quy định thẩm quyền ra quyết định trả hồ sơ của Viện kiểm sát có vai trò quan trọng trong việc định hướng hướng đi tiếp theo cho phù hợp. Khi đó vụ án được tiến hành theo đúng như những gì đã quy định, các giai đoạn hay các quá trình tố tụng tiếp theo được tiến hành một cách thuận lợi vì đã có đủ căn cứ để định tội nhờ vào hoạt động điều tra bổ sung này. Nếu như Viện kiểm sát không được trao thẩm quyền này thì khi phát hiện được những vi phạm hay thiếu những chế định quan trọng, lúc đó Viện kiểm sát ra các quyết định như đình chỉ hay tạm đình chỉ để điều tra. Các quyết định này trong giai đoạn này sẽ làm mất nhiều thời gian hơn, bên cạnh đó nếu Viện kiểm sát không đủ căn cứ để ra các quyết định đó thì phải tiến hành truy tố bị can trước pháp luật. Quyết định truy tố này sẽ không đúng với những gì mà bị can đã phạm, có thể là tội nhẹ hơn hoặc cũng có thể là bị truy tố về tội nặng hơn.

Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành của nước ta  xác định một trong những mục đích của Bộ luật là xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Để cụ thể hóa điều luật này, Nhà nước ta dùng nhiều biện pháp để đấu tranh phòng chống tội phạm có hiệu quả, góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đồng thời giáo dục ý thức mọi người tuân theo pháp luật. Để làm tốt nhiệm vụ đó Bộ luật Tố tụng hình sự trao thẩm quyền cho mỗi cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện các vai trò của mình để làm tốt nhiệm vụ. Tòa án được xác định là một trong những cơ quan thực hiện tốt công việc đó, nên Bộ luật Tố tụng hình sự quy định nhiều thẩm quyền cho cơ quan này trong quá trình giải quyết vụ án.

Đối với Tòa án, để việc xét xử vụ án được tiến hành chính xác, luật quy định sau khi nhận được hồ sơ vụ án và Bản cáo trạng từ Viện kiểm sát chuyển sang, Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ nghiên cứu hồ sơ, giải quyết các khiếu nại và yêu cầu của những người tham gia tố tụng. Thẩm phán nghiên cứu hồ sơ để xác định đã có đủ điều kiện đưa vụ án ra xét xử hay chưa hay phải ra một quyết định khác. Một trong những quyết định được Thẩm phán đưa ra đó là vấn đề trả hồ sơ điều tra bổ sung, và được quy định cụ thể tại Bộ luật Tố tụng hình sự. Quy định rằng, căn cứ để Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung là giống với căn cứ mà Viện kiểm sát trả hồ sơ. Và quyền trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Tòa án sẽ được cụ thể cho Thẩm phán vì Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án hình sự, khi được phân công thì Thẩm phán phải nghiên cứu hồ sơ vụ án trước khi mở phiên tòa. Trong quá trình nghiên cứu này Thẩm phán đã theo dõi cụ thể vụ án, các tình tiết của vụ án được Thẩm phán nghiên cứu chi tiết trước khi tiến hành xét xử vụ án. Khi đó nếu thấy vụ án rơi vào những căn cứ quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự thì Thẩm phán ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung. Luật quy định Tòa án quyền này giúp cho vụ án được tiến hành chính xác, khách quan hơn. Tòa án là cơ quan thực hiện chức năng xét xử khi có dấu hiệu phạm tội, hoặc trả tự do cho người khác nhờ phán quyết của họ. Nên khi thấy vụ án không được khách quan Tòa án phải ra quyết định điều tra bổ sung cho chính xác. Nếu Tòa án không được trao cho thẩm quyền trả hồ sơ để điều tra bổ sung thì vụ án không còn đúng với sự thật, khi đó làm cho vấn đề oan sai sẽ xảy ra.

Bên cạnh đó, khi nghiên cứu Bộ luật Tố tụng hình sự tại của Bộ luật Tố tụng hình sự thì Hội đồng xét xử cũng có thẩm quyền ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, tuy nhiên thẩm quyền này có hạn chế so với thẩm quyền của Viện kiểm sát và Tòa án vì việc quy định về căn cứ trả hồ sơ thì Viện kiểm sát và Tòa án có quy định cụ thể, còn Hội đồng xét xử được quyền trả hồ sơ điều tra bổ sung trong trường hợp nào hoặc khi thỏa những căn cứ nào thì pháp luật tố tụng hình sự lại không quy định. Thực hiện nguyên tắc “Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số”, tại phiên tòa mọi vấn đề liên quan đến vụ án đều phải được Hội đồng xét xử thảo luận tập thể và quyết định theo đa số. Quyết định của Hội đồng xét xử về việc bị cáo phạm tội hay không phạm tội, nếu phạm tội thì tội gì, có áp dụng hình phạt hay không, mức hình phạt như thế nào… Với tầm quan trọng là tập thể quyết định vụ án, nên Bộ luật Tố tụng hình sự trao cho Hội đồng xét xử có thẩm quyền quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung trong vụ án hình sự. Hội đồng xét xử thực hiện quyền trả hồ sơ không căn cứ vào quy định của điều luật, mà tự mình ra quyết định trả khi phát hiện một vụ việc nào đó có thể làm ảnh hưởng tới phát quyết cuối cùng của họ thì Hội đồng xét xử ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Vì Hội đồng xét xử là tập thể ra quyết định cuối cùng để định tội bị cáo có tội hay không có tội, nên họ phải thận trọng trong quá trình xét xử. Việc trả hồ sơ của Hội đồng xét xử giúp cho vụ án được tiến hành đúng với sự thật khách quan của vụ án. Nếu luật không quy định thẩm quyền trả hồ sơ của Hội đồng xét xử thì có thể phán quyết của họ sẽ kết tội sai cho mọi người và làm oan cho người vô tội, lúc đó quyền lợi của công dân (bị cáo) sẽ không được đảm bảo, mọi người sẽ rơi vào tù tội oan mà mặc dù họ không thực hiện. Chính vì vậy thẩm quyền ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung có giá trị về mặt lý luận và thực tiễn.

Thời hạn giải quyết vụ án hình sự là một chế định quan trọng của pháp luật tố tụng hình sự. Việc quy định thời hạn tố tụng hợp lý, khoa học sẽ là cơ sở quan trọng để vừa đảm bảo cho các cơ quan tiến hành tố tụng có đủ thời gian cần thiết thực hiện hoạt động tố tụng nhằm phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, đồng thời không làm oan người vô tội, vừa đảm bảo quyền con người trong hoạt động tố tụng hình sự, đặc biệt là quyền của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo góp phần trực tiếp vào việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của Bộ luật Tố tụng hình sự, vào công cuộc xây dựng và hoàn thiện pháp luật hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp.

Thời hạn điều tra là thời gian do pháp luật quy định để Cơ quan điều tra tiến hành điều tra vụ án nhằm xác định tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội, và những tình tiết khác của vụ án. Thời hạn điều tra được tính từ khi khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc điều tra. Để việc điều tra được tiến hành khẩn trương, nhanh chóng cũng như để bảo đảm lợi ích hợp pháp của bị can và những người tham gia tố tụng,

Khi đã hết thời hạn điều tra và gia hạn điều tra mà không chứng minh được bị can đã thực hiện hành vi phạm tội thì Cơ quan điều tra phải ra quyết định đình chỉ điều tra hoặc tạm đình chỉ điều tra. Sau khi đã tiến hành đình chỉ điều tra hoặc tạm đình chỉ điều tra, Cơ quan điều tra tìm ra những vấn đề quan trọng có thể giải quyết vụ án, thì Cơ quan điều tra tiến hành phục hồi điều tra. Hoạt động điều tra tiếp theo sau khi có quyết định phục hồi điều tra tiến hành trong thời gian luật định.

Tuy nhiên, quy định của hoạt động điều tra và phục hồi điều tra với thời hạn quy định như trên đôi khi không đủ thời gian để Cơ quan điều tra làm rõ, toàn diện và tường tận những tình tiết của vụ án, đảm bảo cho việc điều tra, truy tố, xét xử khách quan và đầy đủ. Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án, Kiểm sát viên hoặc Thẩm phán được phân công phải kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của quá trình điều tra được thể hiện trong hồ sơ và kết luận điều tra. Nếu thấy hồ sơ chưa đầy đủ, còn lọt người lọt tội hoặc có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình điều tra, Kiểm sát viên hoặc Thẩm phán ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung nhằm khắc phục những thiếu sót và vi phạm của Cơ quan điều tra, đảm bảo việc giải quyết vụ án trong thời hạn pháp luật quy định. Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong thời hạn quyết định truy tố quy định tại của Bộ luật Tố tụng hình sự. Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa ra quyết định trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung trong thời hạn chuẩn bị xét xử quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự. Hội đồng xét xử ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung theo đúng quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự.

Để không trả hồ sơ điều tra bổ sung nhiều lần, Viện kiểm sát, Tòa án phải nghiên cứu toàn diện hồ sơ vụ án để phát hiện các trường hợp phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung và phải kịp thời ra quyết định, không được để hết thời hạn quyết định truy tố  hoặc hết thời hạn chuẩn bị xét xử mới ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. 

Quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự quy định thời hạn mà Viện kiểm sát hoặc Tòa án trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung. Việc quy định thời hạn điều tra bổ sung tại Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm mục đích giúp cho Cơ quan điều tra tìm thêm những căn cứ mà hai cơ quan Viện kiểm sát và Tòa án không xác định được. Khi có quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung những vụ việc nào không xác định được sẽ được ghi trong bản quyết định trả hồ sơ vì vậy mà Cơ quan điều tra chỉ cần căn cứ vào đó mà tìm kiếm thêm những thông tin, chứng cứ mới để giải quyết vụ án. Việc có quy định về thời hạn điều tra bổ sung giúp Cơ quan điều tra xác định được một khoảng thời gian thích hợp để tiến hành điều tra. Khi đã xác định được như vậy  thì việc điều tra được tiến hành nhanh chóng. Nếu luật không quy định thời hạn điều tra bổ sung thì Cơ quan điều tra sẽ tiến hành điều tra chậm chạp, cứ kéo dài thời gian vì không xây dựng được khoảng thời gian cụ thể tiến hành điều tra, khi đó vụ án bị kéo dài gây mất thời gian và công sức của mọi người vào vụ án.

Trong khi đó, quyết định trả hồ sơ của Hội đồng xét xử lại không quy định thời hạn trả hồ sơ cũng như việc gia hạn để điều tra bổ sung. Tuy nhiên, quyết định đó lại có ý nghĩa cực kì quan trọng trong việc định tội tội phạm, vì Hội đồng xét xử là tập thể người quyết định tội phạm có tội hay không có tội. Họ là tập thể quyết định toàn bộ  chỉ nhờ phán quyết của họ. Do vậy, Hội đồng xét xử phải thận trọng hơn, khi đó nếu có một sự việc nào chưa rõ thì không thể giải quyết vụ án được thì phải ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung, tiến hành điều tra thêm những gì còn thiếu. Vì vậy, tại Bộ luật Tố tụng hình sự quy định Hội đồng xét xử phải tiến hành trả hồ sơ nếu cần thiết giúp giải quyết vụ án chính xác hơn. Chế định trả hồ sơ điều tra bổ sung của Hội đồng xét xử tuy không quy định thời hạn cũng như số lần gia hạn, nhưng cũng nhờ chế định trả hồ sơ của Hội đồng xét xử sẽ không định tội sai cho mọi người và làm oan người vô tội.

Việc quy định thời hạn điều tra bổ sung có giá trị quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn. Trên cơ sở quy định thời hạn có thể hoàn thiện những quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, củng cố thêm những quy định chặt chẽ về thời hạn khi tiến hành điều tra vụ án hình sự. Tuy nhiên, việc quy định về thời hạn điều tra nói chung và điều tra bổ sung nói riêng có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Bên cạnh đó, quy định thời hạn điều tra đôi khi không đủ để tìm ra được những việc để có thể chứng minh tội phạm, nên việc quy định trả hồ sơ điều tra bổ sung với một thời gian hợp lý hơn, giúp cho Cơ quan điều tra tìm kiếm thêm những bằng chứng để giải quyết vụ án chính xác và khách quan hơn. Mặt khác, khi áp dụng điều luật đã đem lại nhiều lợi ích cho vụ án, không những làm cho vụ án được toàn diện, chính xác và không làm ảnh hưởng tới quyền lợi của những người tham gia tố tụng cũng như những người tiến hành tố tụng.

Tóm lại, việc quy định thời hạn điều tra trong vụ án hình sự cũng như những quy định về thời hạn điều tra bổ sung sẽ đem lại hiệu quả cao cho việc xác định đúng tội phạm, khi đó giúp cho công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm đạt được những thắng lợi to lớn.