1. Tìm hiểu về củ ấu tẩu
Củ ấu tẩu còn có nhiều tên gọi khác là gấu tàu, ấu tàu, co ú tàu, cây thảo ô,... Tuy nhiên, khoa học đã thống nhất tên gọi của củ ấu tẩu là Aconitum Fortunei Hemsl.
Về đặc điểm dược liệu, ấu tẩu là một loại cây thảo với chiều cao trung bình từ 0.6m đến 1m. Cây có phần rễ củ mập và hình con quay, rễ cái có kích thước lớn, có nhiều rễ nhỏ. Bề ngoài của củ có màu đen và nhẵn. Thân ấu tẩu hình trụ, là dạng thân đứng và ít nhánh.
Lá ấu tẩu mọc theo cách thức sole nhau, gân lá hình chân vịt. Hoa ấu tẩu mọc thành chùm ở phần ngọn của thân, kích thước lớn và có màu xanh lam. Về quả ấu tẩu, quả có 5 dải mỏng và nhiều hạt. Mùa hoa quả thường dao động vào tháng 10 - tháng 11 hàng năm.
Cây củ ấu tẩu phân bố nhiều ở Sapa và Hà Giang. Đây là cây sống ở vùng ôn đới ẩm. Tuy là cây ưa sáng, nhưng củ ấu tẩu nhỏ thường là cây chịu bóng.
2. Dấu hiệu và cách xử trí khi bị ngộ độc củ ấu tẩu
Củ ấu tẩu (còn gọi là gấu tàu, ấu tàu, cố y, co ú tàu, thảo ô...) có màu đen, mỏ nhọn, được thu hoạch từ cây ô đầu Việt Nam mọc hoang ở vùng núi cao các tỉnh vùng Tây Bắc. Theo y học cổ truyền, củ ấu tẩu có vị cay tê, tính rất nóng, rất độc, có tác dụng trợ dương bổ hỏa, trừ phong hàn, táo thấp, được dùng ngâm rượu để xoa bóp khi bị đau nhức, tê mỏi chân tay. Đã có nhiều trường hợp phải nhập viện cấp cứu, thậm chí tử vong do tự ý sử dụng củ ấu tẩu.
Ấu tẩu thường chỉ dùng làm thuốc uống khi đã qua chế biến cẩn thận và được dùng với liều nhỏ, có sự chỉ định và theo dõi thận trọng của thầy thuốc. Có nhiều người lầm tưởng đây là một vị thuốc bổ, tự uống quá liều nên đã xảy ra một số vụ ngộ độc, thậm chí tử vong. Nguyên nhân là do thành phần hóa học chính trong ấu tẩu là aconitin, chiếm 90%. Aconitin nguyên chất là một chất độc mạnh.
Với liều 1mg có thể gây ngộ độc nặng, liều 2 - 3mg đủ gây tử vong một người trưởng thành. Bệnh nhân ngộ độc aconitin lúc đầu cảm thấy bần thần với triệu chứng tê lưỡi, tê các ngón tay, ngón chân, tay chân lạnh buốt rồi không đứng được, cảm giác khuỵu xuống, hoa mắt chóng mặt, vã mồ hôi, nói khó, chảy nước dãi, tiêu chảy, buồn nôn, ngực tức, da lạnh, tim đập nhanh... Xét nghiệm máu thấy rối loạn điện giải, thông thường giảm kali, canxi, suy chức năng gan, thận.
Theo các bác sĩ, ngộ độc aconitin diễn ra rất nhanh. Các triệu chứng có thể xuất hiện ngay hoặc sau vài giờ sau khi uống phải dịch chiết của cây ô đầu hay ăn phải rễ, lá cây này (phụ thuộc vào liều lượng). Với liều 1mg có thể gây ngộ độc nặng, liều 2 - 3mg đủ gây tử vong một người trưởng thành.
Triệu chứng ngộ độc bao gồm: tê miệng và lưỡi, tê cóng đầu chi, sau vài giờ chảy đờm rãi, buồn nôn, nôn, ỉa chảy, khó thở. Co giật, mất tri giác, hạ thân nhiệt có thể xảy ra. Triệu chứng đặc trưng là mất cảm giác toàn cơ thể và rối loạn tim mạch.
Tử vong thường xảy ra sau 6 giờ kể từ khi aconitin thâm nhập vào cơ thể. Nguyên nhân tử vong là do loạn nhịp tim, co cứng cơ tim và liệt trung khu hô hấp… Nếu sống sót sau 24 giờ, tiên lượng thường là tốt vì khi đó độc tố bị chuyển hóa và thải ra ngoài.
Khi có biểu hiện ngộ độc củ ấu tẩu, có thể gây nôn nếu người bệnh còn tỉnh táo, sau đó nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất để xử trí. Tuyệt đối không nên giữ người bị ngộ độc ở nhà để tự theo dõi hoặc điều trị theo mách bảo… Vì như vậy rất nguy hiểm khiến người ngộ độc có thể tử vong nhanh chóng do liệt cơ hô hấp hoặc loạn nhịp tim.
3. Thận trọng khi sử dụng củ ấu tẩu
Củ ấu tẩu có độc nhưng qua kinh nghiệm chế biến khéo léo của người dân Tây Bắc đã trở thành nguyên liệu của món cháo rất ngon và có ích cho sức khỏe.
Cháo ấu tẩu được nấu với gạo nếp cái hoa vàng có tác dụng giảm đau nhức xương khớp, giảm đau cơ, xua tan mệt mỏi, khi ăn cùng với lá tía tô có tác dụng giải cảm.
Vì độc tính của củ ấu tầu có thể gây tử vong nên các bác sĩ khuyến cáo, người dân tuyệt đối không tự ý sử dụng củ ấu tầu làm thức ăn nếu không có kinh nghiệm chế biến để loại bỏ độc tố.
Khi sử dụng các loại thuốc có thành phần củ ấu tầu như rượu ngâm củ ầu tầu dùng để xoa bóp cần phải hết sức thận trọng và theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc có kinh nghiệm. Tuyệt đối không được uống rượu ngâm củ ấu tầu. Các loại rượu ngâm ấu tầu dùng để xoa bóp phải dán nhãn rõ ràng, cất giữ nơi an toàn, xa tầm tay trẻ em để tránh nhầm lẫn khi sử dụng.
Do củ ấu tẩu có chứa nhiều độc tố nên trước khi chế biến cần lưu ý phải ngâm kỹ trong nước vo gạo đậm đặc một đêm. Sau đó, rửa thật sạch và đem hầm hơn 5 giờ, tới khi củ mềm, bở tơi đem tán thành bột. Tô cháo ấu tẩu nóng có màu nâu đậm, vị hơi đắng, bùi, dẻo, hòa cùng vị ngọt của nước xương hầm, mùi thơm ngon của trứng, tạo thành một hương vị đặc sắc, ngon miệng và hấp dẫn.
Việc chế biến này cần phải do những người có kinh nghiệm chế biến, không nên tự ý mua sử dụng có thể sẽ gây ngộ độc. Những người kinh doanh ấu tẩu (bán cháo ấu tẩu) phải được cơ quan y tế thẩm định, cấp phép theo quy trình được Bộ Y tế cho phép.
Lưu ý: Không dùng bài thuốc có ẩu tẩu khi có vết thương hở, không được uống. Đặc biệt người bị tình trạng âm hư dương thịnh, phụ nữ có thai không được dùng.
4. Cẩn thận khi sử dụng rượu ngâm củ ấu tẩu
Chất độc aconitin trong củ ấu tẩu được xếp vào danh sách thuốc độc bảng A. Tuy nhiên, nếu được bào chế cẩn thận, củ ấu tẩu là loại thuốc bổ, có thể ăn và uống được khi được chế biến kỹ đúng phương pháp như nấu cháo, rượu ngâm củ ấu tàu sao vàng. Rượu ngâm củ ấu tàu thường được dùng để làm thuốc xoa bóp chữa các chứng đau nhức chân tay, tê mỏi, sai khớp, bầm da.
Khi chế biến không đúng cách, củ ấu tàu vẫn còn độc tính. Khi ăn cháo hoặc uống rượu ngâm củ ấu tẩu có độc tính, các triệu chứng ngộ độc thường xuất hiện ngay, người bệnh có cảm giác tê bì quanh miệng, môi, lưỡi, nôn, rối loạn hệ thần kinh, co giật. Nặng hơn là các rối loạn tim mạch nguy hiểm đến tính mạng như rối loạn nhịp tim. Các rối loạn này có thể gây trụy mạch, tụt huyết áp dẫn đến tử vong nhanh chóng.
Vì củ ấu tàu rất độc, người dân phải sử dụng thận trọng theo hướng dẫn của thầy thuốc có kinh nghiệm như sau:
- Không tự chế biến củ ấu tẩu làm thức ăn nếu không biết cách chế biến để loại bỏ độc tố.
- Không được uống rượu ngâm củ ấu tàu, sẽ ngộ độc có thể dẫn đến tử vong.
- Các loại rượu ngâm củ ấu tẩu dùng để xoa bóp phải được dán nhãn rõ ràng, cất giữ cẩn thận, tránh xa tầm tay trẻ em.
- Khi có biểu hiện ngộ độc, bệnh nhân cần được nhanh chóng đưa đến bệnh viện để xử trí kịp thời.
Trong các buổi liên hoan tất niên, năm mới, người dân không nên lạm dụng các loại rượu thuốc ngâm dược liệu không rõ nguồn gốc vẫn xảy ra. Ngoài ra, người dân tuyệt đối không nên tự ý sưu tầm các loại rễ cây, hoa... để ngâm rượu nhằm tránh chọn nhầm loại cây có độc tính.
Để phòng ngừa ngộ độc rượu, Cục An toàn thực phẩm khuyến cáo, người dân cần thực hiện các nguyên tắc sau:
- Không uống cồn công nghiệp và rượu có hàm lượng methanol > 0,1% vì có thể gây mù mắt và tử vong.
- Không uống rượu nồng độ từ 30 độ trở lên vượt quá 30ml/người/ngày.
- Không uống rượu ngâm với lá, rễ cây, phủ tạng động vật không rõ độc tính hay rượu ngâm theo kinh nghiệm cá nhân.
- Không uống rượu khi: không biết đó là rượu gì, rượu không có nguồn gốc, rượu không công bố tiêu chuẩn chất lượng, khi đang đói, mệt hoặc đang uống thuốc điều trị.
- Trẻ em dưới 16 tuổi không được uống rượu bia.
