Thất nghiệp (unemployment) là tình trạng người lao động muốn có việc làm, nhưng không có việc làm. Cần chú ý rằng khi người lao động không có việc làm, máy móc, nhà xưởng và thiết bị tư bản cũng không được sử dụng vào sản xuất và do vậy sản lượng thực hiện của nền kinh tế không đạt mức tiềm năng. Việc loại trừ thất nghiệp và sử dụng nguồn lực nhàn rỗi để đạt được trạng thái đầy đủ việc làm là mục tiêu chủ yếu của chính sách kinh tế vĩ mô. Thất nghiệp thường được tính bằng tỷ lệ phần trăm số người hiện không có việc làm trong lực lượng lao động. Hình 11 la nêu ra số liệu minh hoạ cho tỷ lệ thất nghiệp ở Anh, Mỹ và Nhật từ năm 1980 đến 1988.

Anh

Mỹ

Nhật

1980

6,6

7,0

2,0

1981

9,9

7,5

2,2

1982

11,4

9,5

2,4

1983

12,6

9,5

2,6

1984

13,0

7,4

2,7

1985

13,1

7,1

2,6

1986

13,3

6,8

2,8

1987

10,2

6,1

2,8

1988

8,3

5,4

2,5

Hình minh họa: Thất nghiệp, (a) Tỷ lệ thất nghiệp ở Anh, Mỹ vá Nhật, (b) Thất nghiệp trong mô hình xác định sản tượng cân bằng.

Nếu thất nghiệp có nguyên nhân ở sự thiếu hụt tổng cầu, tức tổng cầu quá thấp, không đủ để mua mức tổng cung toàn dụng, thì phương pháp để cắt giảm thất nghiệp là sử dụng các công cụ của chính sách tài chính và tiền tệ để làm tăng tổng cầu, qua đó làm tăng sản lượng và việc làm. Ví dụ, nếu chính sách tài chính và/hoặc chính sách tiền tệ làm dịch chuyển đường tổng cầu tù /W| lên AD2, thì sản lượng sẽ tăng từ y, lên y2 như trong hình 11 Ib và thất nghiệp giảm xuống.

Nếu có sự trục trặc từ phía cung, thất nghiệp có thể xuất hiện khi đất nước tham gia vào thương mại quốc tế. Việc sử dụng nguồn lực không có hiệu quả và tình trạng thiếu vốn đầu tư để hiện đại hoá nhà máy và sản phẩm có thể dẫn tới việc thay thế sản phẩm trong nước bằng sản phẩm sản xuất ở nước ngoài (tức có tình trạng xâm nhập của hàng nhập khẩu), dẫn tới tình trạng thất nghiệp ngày càng tăng. Mặc dù chính phủ có thể áp dụng chính sách bảo hộ mậu dịch để ngăn chặn xu hướng tiêu cực này, nhưng nó không thể thay thế cho hiệu quả của nền sản xuất trong nước.

Ba dạng cơ bản của thất nghiệp là thất nghiệp tạm thời, thất nghiệp cơ cấu và thất nghiệp chu kỳ.