Bánh trôi nước thuộc thể thơ gì? Dùng phương thức biểu đạt nào?

1. Bánh trôi nước thuộc thể thơ gì?

Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương được sáng tác theo thể thơ Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật, gồm 4 câu, mỗi câu có 7 chữ. Đây là một thể thơ bác học có nguồn gốc từ Trung Hoa, song khi vào Việt Nam đã được các nhà thơ trung đại “Việt hóa” để phù hợp với ngôn ngữ và tâm hồn dân tộc. Hồ Xuân Hương đã sử dụng chữ Nôm – thứ chữ ghi âm tiếng Việt – để sáng tác, biến thể thơ vốn trang trọng, cổ điển trở nên gần gũi, đời thường và giàu sức gợi.

Điều đặc biệt là dù sử dụng khuôn khổ nghiêm ngặt của thể thơ Đường luật, tác giả vẫn tạo nên một bài thơ mang đậm chất dân gian, vừa tinh tế, vừa thấm đẫm tính nhân văn. Cấu trúc đối – liên – kết của bài thơ không chỉ tuân thủ luật thơ truyền thống mà còn được vận dụng linh hoạt để biểu đạt tư tưởng hiện đại về phẩm giá và bản lĩnh người phụ nữ Việt Nam.
Bằng việc lựa chọn thể thơ này, Hồ Xuân Hương đã thể hiện tài năng điêu luyện trong việc kết hợp hài hòa giữa sự uyên bác của thơ Đường và sự tự nhiên, giản dị của tiếng Nôm, qua đó khẳng định khả năng sáng tạo và bản lĩnh văn hóa độc lập của người Việt.

2. Bài thơ Bánh trôi nước dùng phương thức biểu đạt nào?

Phương thức biểu đạt có trong bài thơ là biểu cảm.

Biện pháp nghệ thuật vận dụng điêu luyện những quy tắc của thơ Đường, mô típ dân gian, ngôn ngữ thơ bình dị gần gũi với lời ăn tiếng nói. Sử dụng thành ngữ ẩn dụ xây dựng hình ảnh nhiều tầng ý nghĩa. Tăng sức gọi hình, gợi cảm.

Qua bài thơ bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương, ta cảm nhận đưuọc bài thơ ca ngợi phẩm chất tong sáng son sắt của người phụ nữ Việt Nam ngày xưa đồng thời cảm thương cho số phận lênh đênh chìm nổi của họ trong xã hội phong kiến. Tuy nhiên những người phụ nữ ngày xưa có số phận bảy nổi ba chìm lênh đênh, phụ thuộc nhưng họ vẫn giữ được phẩm chất thủy chung.

Luật Minh Khuê xin cung cấp thêm cho quý bạn đọc về dàn phân tích bài thơ " Bánh trôi nước" của Hồ Xuân Hương để quý bạn đọc tham khảo:

Viết về người phụ nữ là một đề tài quen thuộc. Hồ Xuân Hương cũng đã đóng góp vào đề tài bài thơ "Bánh trôi nước". Tác phẩm đem đến nhiều cảm nhận sâu sắc cho người đọc.

Bài thơ viết về thân phận của người phụ nữ tromg xã hội phong kiến xưa, đó là một thân phận nổi trôi, phù du và vận mệnh, cuộc sống của mình họ không được tự định đoạt mà hoàn toàn là do những người đàn ông, những người chồng của họ.

"Thân em vừa trắng lại vừa tròn

Bảy nổi ba chìm với nước non"

Mở đầu bài thơ, nhà thơ Hồ Xuân Hương đã gợi mở những hình ảnh của những chiếc bánh trôi nước. Bánh trôi nước là loại bánh làm bằng bột gạo nếp, qua bàn tay của những người nghệ nhân thì khi nặn xong chúng có hình dạng tròn trịa cùng một màu trắng đặc trưng của gạo. Nhà thơ Hồ Xuân Hương đã mượn hình ảnh của những chiếc bánh trôi nước để nói về cuộc sống và số phận của những người phụ nữ trong xã hội cưa. Hiểu như thế ta có thể thấy qua hình ảnh tròn, trắng của những chiếc bánh trôi gợi ra vẻ đẹp bên ngoài, vẻ đẹp hình thể của những người phụ nữ.

Nhưng đối nghịch với vẻ đẹp đầy sức sống đó lại là một số phận, tương lai đầy mịt mờ, tăm tối :" Bảy nổi ba chìm với nước non". Về ý nghĩa tả thực, ta thấy có thể hiểu đây là quá tình luộc chín bánh, hoàn thành bước cuối cùng. Nhưng đây cũng chỉ là một hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng. Bởi nó gợi ra số phận, cuộc đời đầy thăng trầm, biến đổi của những người phụ nữ. Như đã nói, trong xã hội xưa, sinh ra trong thân phận của người phụ nữ bốn đã là một thiệt thòi, bất công.

Bởi từ khi sinh ra đến lúc dựng vợ gả chông thì họ hoàn toàn không được quyết định bất cứ vấn đề gì, kể cả tình yêu, đối tượng kết hôn, hạnh phúc của cả cuộc đời mình, vì trong xã hội xưa có quan niệm " cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy", hay " xuất giá tòng phu", nghĩa là một khi đã lấy chồng thì mọi việc đều phải theo chồng. Vì vậy mà số phận thăng trầm đều hoàn toàn dựa vào người chống của mình:

"Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn

Mà em vẫn giữu tấm lòng son"

Đến câu thơ này thì ý niệm của hai câu thơ đầu được thể hiện, triển khai một cách rõ nét, cụ thể hơn. Nếu như những chiếc bánh trôi tròn, méo, rắn, nát đều phụ thuộc vào tay người nặn, nếu như được họ cẩn trọng, nâng niu thì khi hoàn thành chiếc bánh sẽ có hình tròn mà màu trắng trong. Ngược lại, nếu người nghệ nhân vô tâm, hời hợt thì chiếc bánh sẽ bị méo mó, và khi luộc trong nước sẽ bị vỡ. Đôi với người con gái trong xã hội xưa cũng vậy, nếu may mắn gặp được người cũng biết yêu thương, trân trọng thì cuộc sống của họ sẽ hạnh phúc, vui vẻ; còn khi lấy phải người chồng độc đoán, vũ phu thì họ sẽ có cuộc sống đau khổ, bất hạnh. Nhưng dẫu cuộc sống có bất biến, phù du thì những người con gái ấy vẫn giữ được vẻ đẹp trong trắng thủy chung trong tâm hồn. Đến đây thì hình ảnh của những người phụ nữ trong xã hội xưa đưuọc hoàn thiện, không chỉ có vẻ đẹp ngoaị hình mà vẻ đẹp tâm hồn của họ rất đáng được trân trọng.

Qua bài thơ, Hồ Xuân Hương cũng thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với thân phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa.

3. Quy định về việc giảng dạy bài thơ Bánh trôi nước của nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương trong chương trình GDPT

Trong khung chương trình GDPT 2018, bài thơ Bánh trôi nước được đưa vào giảng dạy ở môn Ngữ văn lớp 7 với vai trò là văn bản thơ trung đại tiêu biểu viết bằng chữ Nôm, thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân đạo và giá trị thẩm mỹ của văn học dân tộc. Việc giảng dạy tác phẩm này không chỉ dừng ở việc giúp học sinh nhận biết thể loại, ngôn ngữ hay nghệ thuật biểu đạt, mà còn hướng tới phát triển năng lực và phẩm chất cốt lõi theo định hướng giáo dục toàn diện của chương trình mới.

3.1. Căn cứ pháp lý và vị trí trong chương trình GDPT 2018

Theo Chương trình Ngữ văn 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, bài thơ Bánh trôi nước được xếp trong cụm chuyên đề Văn học trung đại Việt Nam, thuộc mạch nội dung “Văn học với con người và xã hội”. Mục tiêu của việc dạy học tác phẩm là giúp học sinh:

• Hiểu được đặc trưng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật, khả năng sáng tạo ngôn ngữ dân tộc qua hình thức Nôm hóa.
• Cảm nhận được vẻ đẹp hình tượng người phụ nữ Việt Nam – vừa chịu nhiều định kiến, bất công, vừa kiên cường, giữ trọn phẩm giá.
• Hình thành phẩm chất nhân ái, yêu nước và thẩm mỹ, phù hợp với định hướng phát triển phẩm chất chủ đạo trong chương trình.

Việc đưa Bánh trôi nước vào giảng dạy là nhằm khẳng định vị thế của Hồ Xuân Hương – “Bà chúa thơ Nôm” trong nền văn học dân tộc, đồng thời giúp học sinh tự hào về bản sắc ngôn ngữ và tinh thần văn hóa Việt Nam.

3.2. Yêu cầu về năng lực và phẩm chất cần đạt

Theo định hướng năng lực, học sinh khi học Bánh trôi nước cần đạt các yêu cầu sau:

• Năng lực đọc hiểu văn bản: Nhận biết được hai lớp nghĩa của bài thơ – nghĩa tả thực (chiếc bánh) và nghĩa ẩn dụ (thân phận người phụ nữ).
• Năng lực phân tích và tư duy đa chiều: Biết vận dụng kỹ năng giải mã ẩn dụ, chỉ ra cách tác giả sử dụng ngôn ngữ dân gian (“thân em”, “bảy nổi ba chìm”) để thể hiện giá trị nhân đạo.
• Năng lực viết và trình bày cảm xúc: Biết viết đoạn văn hoặc bài nghị luận ngắn bày tỏ thái độ, cảm nhận về hình tượng người phụ nữ trong bài thơ.

Về phẩm chất, việc học tác phẩm phải hướng đến việc nuôi dưỡng:

• Phẩm chất nhân ái: Thấu cảm với số phận người phụ nữ, nhận thức được những bất công xã hội.
• Phẩm chất yêu nước: Tự hào về giá trị của tiếng Việt, văn học Nôm và bản lĩnh văn hóa Việt Nam.
• Phẩm chất thẩm mỹ: Nhận ra vẻ đẹp chân chính không chỉ ở hình thức mà ở phẩm giá, nhân cách con người.

3.3. Định hướng phương pháp giảng dạy

Việc giảng dạy Bánh trôi nước cần thực hiện theo phương pháp phát triển năng lực và trải nghiệm sáng tạo, cụ thể:

• Tổ chức hoạt động đọc hiểu có định hướng: Giáo viên hướng dẫn học sinh lập bảng so sánh giữa lớp nghĩa thực và nghĩa ẩn dụ, qua đó khơi gợi tư duy phân tích đa nghĩa.
• Kết hợp hoạt động nhập vai và sáng tạo: Học sinh viết “thư gửi nhân vật trữ tình” hoặc “độc thoại nội tâm” để thể hiện sự đồng cảm và hiểu sâu ý nghĩa tác phẩm.
• Lồng ghép giáo dục bình đẳng giới và giá trị sống: Liên hệ hình tượng “tay kẻ nặn” với áp lực, định kiến trong xã hội hiện đại nhằm mở rộng ý nghĩa nhân văn của bài học.

Đồng thời, giáo viên cần khai thác tính biểu tượng và nghệ thuật đối lập (“mặc dầu... mà... vẫn”) như một trục tư tưởng chủ đạo để học sinh thấy rõ bản lĩnh, nghị lực và phẩm giá của con người Việt Nam trong mọi hoàn cảnh.

3.4. Hình thức kiểm tra, đánh giá

Đánh giá học sinh không chỉ dựa vào việc ghi nhớ nội dung, mà phải phản ánh sự phát triển năng lực và phẩm chất. Một số hình thức đánh giá được khuyến khích gồm:

• Viết đoạn cảm nhận ngắn về “tấm lòng son” trong bài thơ.
• Vẽ sơ đồ tư duy thể hiện mối liên hệ giữa hình ảnh chiếc bánh trôi và người phụ nữ.
• Thảo luận nhóm về ý nghĩa của cụm từ “mặc dầu tay kẻ nặn” trong bối cảnh hiện nay.

Giáo viên nên chú trọng đánh giá quá trình học tập, khả năng sáng tạo và sự chân thành trong cảm xúc – đúng với tinh thần “đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh” mà chương trình GDPT 2018 nhấn mạnh.

Tóm lại, quy định giảng dạy bài thơ Bánh trôi nước trong chương trình GDPT 2018 nhấn mạnh việc kết hợp giữa kiến thức văn học – phát triển năng lực – bồi dưỡng phẩm chất. Qua tác phẩm, học sinh không chỉ học cách cảm thụ cái đẹp trong thơ ca, mà còn học cách sống nhân hậu, tự tin và kiên định giữ gìn giá trị bản thân, đúng như tinh thần “tấm lòng son” mà Hồ Xuân Hương đã gửi gắm.