Thế nào là quyền hưởng dụng? Căn cứ xác lập, chấm dứt quyền hưởng dụng

1. Quyền hưởng dụng là gì?

Điều 257 Bộ luật dân sự 2015 quy định về định nghĩa quyền hưởng dụng như sau:

Điều 257. Quyền hưởng dụng

Quyền hưởng dụng là quyền của chủ thể được khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác trong một thời hạn nhất định.

Quyền hưởng dụng có từ thời La Mã cổ đại, người ta cho rằng quyền hưởng dụng là một vật quyền có thời hạn trên tài sản của người khác. Nó bao gồm quyền được khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức từ vật thuộc quyền sở hữu của chủ thể khác.

Quyền hưởng dụng là một trong các quyền có giá trị kinh tế là tài sản vô hình vì chúng không có đặc tính vật lý. Một chủ thể là chủ sở hữu của tài sản thì người đó có các quyền: Quyền chiếm giữ, quyền sử dụng và quyền định đoạt đối với tài sản đó. Nếu đối tượng của quyền hưởng dụng là tài sản thì nghĩa là chủ sở hữu đối với tài sản đó chỉ giữ lại quyền định đoạt, còn quyền sử dụng và quyền hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản đó thuộc về người hưởng dụng.

Quyền khai thác công dụng (quyền sử dụng) cho phép người được cấp thu được các lợi ích khác nhau từ tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng. Dĩ nhiên, việc chiếm hữu đối với tài sản là trạng thái thực tế để thực hiện quyền này. Quyền được hưởng hoa lợi cho phép người được cấp thụ hưởng tất cả các hoa lợi tự nhiên và lợi tức từ việc khai thác tài sản. Nhưng, việc khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức đó chỉ diễn ra trong một thời hạn nhất định, thời hạn đó có thể do luật định, do thỏa thuận hoặc do hành vi pháp lý đon phưong của chủ thể.

Trong thời hạn theo quy định, chủ thể quyền hưởng dụng được định đoạt việc khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức có thể tự mình sử dụng tài sản thuộc sở hữu của người khác và thu hoa lợi, lợi tức từ tài sản đó hoặc có thể chuyển giao quyền này cho người khác nhưng lại không có quyền định đoạt tài sản của chủ sở hữu. Bởi khi cho người khác quyền hưởng dụng trên tài sản của mình, nghĩa là chủ sở hữu chuyển giao cho họ quyền sử dụng tài sản và hưởng hoa lợi, lợi tức trên tài sản đó nhưng quyền định đoạt tài sản vẫn thuộc về chủ sở hữu của tài sản. Chỉ có chủ tài sản mới có quyền định đoạt (bán, tặng, cho...) tài sản đó theo quy định của pháp luật.

2. Căn cứ xác lập quyền hưởng dụng.

Căn cứ xác lập quyền hưởng dụng là những sự kiện xảy ra trên thực tế mà theo quy định của pháp luật thì quyền hưởng dụng được xác lập trên tài sản của người khác cho một chủ thể nhất định.

Theo Điều 258 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 258. Căn cứ xác lập quyền hưởng dụng

Quyền hưởng dụng được xác lập theo quy định của luật, theo thỏa thuận hoặc theo di chúc.

- Quyền hưởng dụng được xác lập theo quy định của pháp luật:

Là trường hợp luật quy định cho một chủ thể trong những điều kiện nhất định có quyền hưởng dụng đối với tài sản của người khác. Nói cách khác quyền hưởng dụng phát sinh bởi hiệu lực của pháp luật và được coi là quyền hưởng dụng pháp định. Bằng quy định của pháp luật, Nhà nước trao cho một người có quyền hưởng dụng trên tài sản của người khác nhằm đảm bảo cho người có quyền hưởng dụng được sống theo hoàn cảnh của mình; tạo điều kiện tốt nhất để quản lý tài sản và tạo sự bình ổn trong các mối quan hệ dân sự.

- Quyền hưởng dụng được xác lập theo thỏa thuận:

Do sự phân công lao động xã hội mà mỗi người hoặc một nhóm người chỉ làm được cho mình một hoặc vài sản phẩm nhất định, trong khi nhu cầu của họ cần vô sổ các sản phẩm, các vật thể vật chất khác. Do nhu cầu cá nhân mà các chủ thể có thể thỏa thuận với nhau về việc xác lập quyền hưởng dụng cho một bên chủ thể. Sự thỏa thuận này phải là tự nguyện, không vi phạm điều cấm của pháp luật và không vi phạm đạo đức xã hội. Đây là trường hợp của chủ sở hữu thỏa thuận với chủ thể khác để chuyển giao cho chủ thể đó một số quyền trên vật của mình. Một trong những quyền đó là quyền hưởng dụng. Ví dụ: Cho sử dụng và hưởng hoa lợi trên một thửa ruộng, cho hưởng lợi tức từ việc thuê nhà, hưởng lãi từ hợp đồng vay tài sản...

- Xác lập quyền hưởng dụng theo di chúc:

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân, được hình thành bằng ý chí đơn phương của người để lại di sản thừa kế, là một bên chủ thể trong giao dịch dân sự về thừa kế, qua đó người lập di chúc định đoạt một phần hoặc toàn bộ tài sản của mình cho người hưởng di sản để xác lập quyền sở hữu cho họ mà không cần biết những người này có nhận di sản hay không. Nếu hợp đồng hình thành từ sự thỏa thuận ý chí của nhiều bên chủ thể thì di chúc chỉ là sự thể hiện ý chí đơn phương của người lập chúc. Người lập di chúc có thể định đoạt tài sản cho một người thừa kế và để lại quyền hưởng dụng tài sản cho một người khác.

3. Khi nào thì quyền hưởng dụng có hiệu lực?

Thời điểm phát sinh hiệu lực và quyền hưởng dụng có hiệu lực với chủ thể nào được quy định tại Điều 259 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 259. Hiệu lực của quyền hưởng dụng

Quyền hưởng dụng được xác lập từ thời điểm nhận chuyển giao tài sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan có quy định khác.

Quyền hưởng dụng đã được xác lập có hiệu lực đối với mọi cá nhân, pháp nhân, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác.

Theo quy định trên thì:

- Quyền hưởng dụng được xác lập từ thời điểm nhận chuyển giao tài sản. Về nguyên tắc, quyền hưởng dụng được xác lập từ thời điểm nhận chuyển giao tài sản, dù hai bên đã có sự thỏa thuận cụ thể về đối tượng của quyền hưởng dụng, điều kiện và thời hạn, quyền và nghĩa vụ của các bên... nhưng nếu chủ sở hữu chưa giao và người hưởng dụng chưa nhận được tài sản chưa phát sinh hiệu lực của quyền hưởng dụng (quyền hưởng dụng chưa được xác lập). Giữa chủ sở hữu và người hưởng dụng chưa có sự ràng buộc pháp lý đối với nhau. Các bên không có quyền yêu cầu đối với nhau trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ. Khi chủ sở hữu chuyển giao tài sản và bên hưởng dụng đã nhận thì hiệu lực của quyền hưởng dụng mới phát sinh. Có thể coi đây là thời điểm thực tế người có quyền hưởng dụng được tiến hành các hoạt động khai thác, sử dụng hưởng lợi của mình.

- Ngoài ra, các bên có thể thỏa thuận về thời điểm các lập quyền hưởng dụng. Bình đẳng thỏa thuận là nguyên tắc tối thượng điều chỉnh của Luật dân sự. Vì thế, các bên đã có thỏa thuận về thời điểm có hiệu lực của quyền quyền hưởng dụng thì sẽ xác định theo thỏa thuận này (có thể hiểu thỏa thuận trong trường họp này cao hơn quy định của luật). Chủ sở hữu tài sản và người hưởng dụng có quyền thỏa thuận về thời điểm xác lập quyền hưởng dụng, thời điểm này phụ thuộc vào ý chí của các bên, thường là phụ thuộc vào điều kiện và hoàn cảnh cho tiện lợi của họ.

- Theo quy định của pháp luật: Thời điểm xác lập quyền hưởng dụng trong trường hợp này hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước thông qua qui định của pháp luật các bên không có quyền lựa chọn xác định tại thời điểm khác.

Chủ thể của quyền hưởng dụng bao gồm: Chủ sở hữu tài sản, người mà theo qui định của pháp luật đã giao quyền hưởng dụng và người hưởng dụng. Quyền hưởng dụng được xác lập có hiệu lực không chỉ với bên chuyển quyền và bên nhận quyền mà quyền này có hiệu lực với mọi chủ thể khác. Các chủ thể trong xã hội không được xâm phạm quyền của người có quyền hưởng dụng, không được cản trở người có quyền hưởng dụng trong việc thực hiện các hoạt động sử dụng, khai thác hưởng lợi hợp pháp của mình.

4. Quyền hưởng dụng kéo dài bao lâu?

Khi chủ sở hữu đã trao quyền hưởng dụng cho một người trên tài sản của mình chủ sở hữu đã bị giảm quyền những vẫn là quyền sở hữu vĩnh viễn. Quyền hưởng dụng là quyền của một người giống như một chủ sở hữu thực hiện quyền sử dụng và thu lợi trong một thời gian nhất định đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của người khác nhưng không mang tính vĩnh viễn như quyền của chủ sở hữu.

Theo Điều 260 Bộ luật dân sự 2015:

Điều 260. Thời hạn của quyền hưởng dụng

1. Thời hạn của quyền hưởng dụng do các bên thỏa thuận hoặc do luật quy định nhưng tối đa đến hết cuộc đời của người hưởng dụng đầu tiên nếu người hưởng dụng là cá nhân và đến khi pháp nhân chấm dứt tồn tại nhưng tối đa 30 năm nếu người hưởng dụng đầu tiên là pháp nhân.

2. Người hưởng dụng có quyền cho thuê quyền hưởng dụng trong thời hạn quy định tại khoản 1 Điều này.

Thời hạn của quyền hưởng dụng sẽ do hai bên tự thỏa thuận với nhau hoặc do pháp luật quy định nhưng không được vượt quá thời gian tối đa theo Điều luật trên quy định.

- Nếu chủ thể hưởng dụng là cá nhân: Thời hạn hưởng dụng tối đa đến hết cuộc đời của người hưởng dụng đầu tiên. Quy định này xác định rõ đối với trường hợp nhiều cá nhân được hưởng dụng trên một tài sản thì thời gian đời người được xác định theo người hưởng dụng đầu tiên.

- Nếu chủ thể hưởng dụng là pháp nhân: Pháp nhân là chủ thể hưởng dụng thì thời gian hưởng dụng tối đa của pháp nhân cho đến khi pháp nhân chấm dứt tồn tại nhưng không quá 30 năm. Pháp nhân bị chấm dứt tư cách chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự khi có sự kiện pháp lý xảy ra theo qui định của pháp luật như phá sản, giải thể.

Người hưởng dụng có quyền cho thuê quyền hưởng dụng: về nội dung, quyền hưởng dụng thấp hơn (yếu) hơn quyền sở hữu nhưng về cơ bản, cao (mạnh) hơn quyền sử dụng trong hợp đồng thuê, hợp đồng mượn tài sản. Người hưởng dụng được “tự mình hoặc cho phép người khác khai thác, sử dụng, thu hoa lợi, lợi tức từ đối tượng của quyền hưởng dụng” và “cho thuê quyền hưởng dụng đối với tài sản” mà không cần có sự đồng ý của chủ sở hữu tài sản.

5. Khi nào thì quyền hưởng dụng chấm dứt?

Điều 265. Chấm dứt quyền hưởng dụng

Quyền hưởng dụng chấm dứt trong trường hợp sau đây:

1. Thời hạn của quyền hưởng dụng đã hết.

2. Theo thỏa thuận của các bên.

3. Người hưởng dụng trở thành chủ sở hữu tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng.

4. Người hưởng dụng từ bỏ hoặc không thực hiện quyền hưởng dụng trong thời hạn do luật quy định.

5. Tài sản là đối tượng của quyền hưởng dụng không còn.

6. Theo quyết định của Tòa án.

7. Căn cứ khác theo quy định của luật.