Thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài

1.Khái niệm bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài

Bản án quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là bản án, quyết định về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động quyết định về tài sản trong bản án, quyết định hình sự, hành chính của Tòa án nước ngoài và bản án, quyết định dân sự. Bản án dân sự có thể được hiểu là trường hợp Tòa án giải quyết tranh chấp có sự tham gia của nguyên đơn và bị đơn trong một tranh chấp dân sự cụ thể. Từ đó có thể hiểu bản án dân sự của Tòa án nước ngoài là: “ bản án được tuyên ngoài lãnh thổ của nước được yêu cầu công nhận và cho thi hành bản án đó, là kết quả của quá trình giải quyết một tranh chấp dân sự tại Tòa án nước ngoài.

Còn quyết định dân sự là kết quả của việc Tòa án ra văn bản giải quyết việc dân sự có sự tham gia của người yêu cầu. Cũng có thể hiểu quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là quyết định được tuyên ngoài lãnh thổ nước nơi nhận được sư yêu cầu công nhận và cho thi hành, có nội dung công nhận kết quả thỏa thuận của các đương sự về một tranh chấp dân sự hoặc quyết định giải quyết một yêu cầu dân sự…của tòa án nước ngoài[2]”.

Dù có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, nhưng có thể khái quát lại khái niệm này như sau: Bản án, quyết định dân sự của Tòa án nước ngoài là bản án, quyết định dân sự không được tuyên bởi tòa án của nước nơi nhận được yêu cầu công nhận và cho thi hành.

2. Khái niệm quyết định của Trọng tài nước ngoài

Nhiều quốc gia trên thế giới đã ghi nhận sự tồn tại và thi hành những quy định liên quan đến quyết định của Trọng tài nước ngoài.

Xuất phát từ lý do sử dụng thuật ngữ “ quyết định của Trọng tài nước ngoài” theo Khoản 2Điều 342 BLTTDS 2004, có thể gây nhầm lẫn giữa quyết định toàn bộ vụ việc (phán quyết) và quyết định từng phần. Vì vậy, tại BLTTDS NĂM 2015 và luật Trọng tài thương mại 2010, khái niệm quyết định của Trọng tài nước ngoài được thay thế bằng khái niệm “ phán quyết của Trọng tài nước ngoài” để đảm bảo sự đồng bộ và chuẩn xác.

Tuy nhiên, do đề bài quy định gọi là “quyết định của Trọng tài nước ngoài” nên em vẫn sử dụng thuật ngữ “quyết định của Trọng tài nước ngoài” có nội dung tương đương với “ phán quyết của Trọng tài nước ngoài” để tránh sự mâu thuẫn và chồng chéo.

Theo Khoản 3 Điều 424 BLTTDS NĂM 2015 dẫn đến Luật Thương mại 2010, cụ thể : “phán quyết của Trọng tài nước ngoài là phán quyết do Trọng tài nước ngoài tuyên ở ngoài lãnh thổ Việt Nam hoặc ở lãnh thổ Việt Nam để giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận lựa chọn”.

3. Khái niệm, đặc điểm của thủ tục công nhận và cho thi hành

Về nguyên tắc, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia chỉ công nhận và cho thi hành các quyết định của các Tòa án quốc gia đó. Điều này xuất phát từ chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực quốc tế. Việc công nhận và thi hành phán quyết của Trọng tài nước ngoài hiện nay được hầu hết các nước áp dụng theo Công ước New York năm 1958 (sau đây viết tắt là Công ước 1958). Công ước 1958 được thông qua vào ngày 10/6/1958 và chính thức có hiệu lực kể từ ngày 7/6/1959.

Khái niệm công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài đã được hình thành từ lâu trong nền tư pháp quốc tế. Ta có thể hiểu như sau: công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài là hành vi của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền của một quốc gia thừa nhận giá trị ( hiệu lực) pháp lý của bản án, quyết định dân sự của một quốc gia khác và làm cho bản án, quyết định dân sự đó có hiệu lực cưỡng chế thi hành trên thực tế của quốc gia công nhận. Nhằm ngăn ngừa bên còn lại tiếp tục khởi kiện về chính vụ việc đã được giải quyết; đồng thời buộc bên thua kiện phải thực hiện nghĩa vụ theo bản án, quyết định đã ban hành nhằm đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bên thắng kiện. Công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định dân sự của Toà án nước ngoài, quyết định của Trọng tài nước ngoài là một trong những nội dung quan trọng của hoạt động TTTP, do đó chế định này vừa mang những đặc điểm của pháp luật TTDS, vừa mang đặc điểm của tư pháp quốc tế.

Từ định nghĩa và các đặc điểm trên, có thể xác định được thủ tục công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài là thủ tục mà theo đó Tòa án của một quốc gia sẽ xem xét, quyết định trao hiệu lực thi hành tại quốc gia đó cho bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài có yêu cầu công nhận và cho thi hành. Thủ tục công nhận và thi hành tuan thủ theo pháp luật của quốc gia được yêu cầu.

4. Vai trò và ý nghĩa của thủ tục công nhận và cho thi hành

Khác với tranh chấp phát sinh trong biên giới lãnh thổ của một quốc gia nhất định, các tranh chấp quốc tế có thể liên quan đến nhiều chủ thể đến từ nhiều quốc gia khác nhau, vì thế để có thể giải quyết các tranh chấp này một cách có hiệu quả , đảm bảo được quyền và lợi ích hợp pháp của các bên thì vấn đề công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài là vấn đề thiết yếu. Trong bối cảnh xu hướng hợp tác quốc tế và khu vực ngày một sâu rộng và toàn diện hơn thì việc phát huy về vấn đề công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài là một trong những Điều kiện phù hợp có ý nghĩa to lớn về chính trị, kinh tế cũng như pháp lý.

Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài có ý nghĩa vô cùng to lớn về mặt chính trị - ngoại giao giữa các nước. Thúc đẩy quan hệ hữu nghị hợp tác giữa các quốc gia khi Việt Nam đang trên đà hội nhạp quốc tế sâu rộng. Mặt khác Công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài là khẳng định chủ quyền về mặt tài phán của quốc gia đó và thể hiện tinh thần hợp tác của quốc gia đó với các quốc gia khác, tôn trọng cơ quan tài phán của giữa các quốc gia.

Ngoài ra việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài có ý nghĩa chiến lược về mặt kinh tế, giúp thúc đẩy các bên vi phạm tự nguyện thi hành bản án, quyết định của Tòa án, Trọng tài. Mặt khác, công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài giúp giảm chi phí tố tụng, thủ tục tố tụng để thực thi các bản án, quyết định của Tòa án, Trọng tài nước ngoài, bởi vì sẽ không phải tiến hành thủ tục xét xử lại vụ việc đó. Vì vậy thời gian giải quyết sẽ ngắn hơn thủ tục thông thường, các chi phí cũng đỡ tốn kém hơn.

Việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài góp phần khắc phục những hạn chế, bất cập của pháp luật quốc gia công nhận, vì đây là một giai đoạn của quá trình tố tụng. Tại Điều 413 BLTTDS NĂM 2015 về việc xác định thẩm quyền của tòa án, Trọng tài để giải quyết việc công nhận và cho thi hành bản án, quyết định dân sự, quyết định của Trọng tài nước ngoài, đây là cơ sở quan trọng để xác định thẩm quyền giải quyết của Tòa án.