Tìm hiểu về vai trò của nghị sĩ trong chính thể đại nghị

1. Khái quát về vai trò của nghị sĩ

Nghi sĩ có vai trò vừa là người đại diện của cử tri, vừa là nhà lập pháp và giám sát các hoạt động của các cơ quan nhà nước, nghị sĩ luôn có vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên luật bầu cử và sức ép chuyên môn hóa trong tổ chức và hoạt động của Nghị viện đã làm thay đổi các cảm nhận và cam kết của từng nghị sĩ đối với vai trò của mình. Nhiều nghị sĩ trên thế giới được hỏi cho rằng vai trò quan trọng nhất và chiếm nhiều thời gian nhất của họ trong Nghị viện là làm luật; trong khi đó, người dân được hỏi lại trả lời rằng vai trò lớn nhất của nghị sĩ là bảo vệ lợi ích của cử tri. Điều này phản ảnh kỳ vọng khác nhau giữa công chúng cử tri với nghị sĩ về nghề làm nghị sĩ và vai trò của nghị sĩ.

2. Vai trò và nhiệm vụ của một chính khách

Nghị sĩ là chính khách, là người hoạt động chính trị, quan tâm tới các vấn đề trong cuộc sống theo nhãn quan chính trị và cách thức hoạt động của chính trị gia. Phân biệt với vai trò của nhà hành chính trong bộ máy hành chính nhà nước, nghị sĩ với vai trò nhà chính khách vừa phải tiếp cận với sự kiện và vấn đề vi mô, vừa phải cân bằng các vấn đề vi mô trong chính sách vĩ mô. Cách tiếp cận vấn đề của nhà chính khách khác với nhà hành pháp, hành chính ở phương pháp làm việc. Nghị sĩ phải duy trì quan hệ tiếp xúc thường xuyên hơn với thực tế, với cử tri; đồng thời tiếp cận các nhà hành pháp, hành chính nhà nước bằng sử dụng các quyền nghị sĩ như chất vấn, yêu cầu giải trình, yêu cầu cung cấp thông tin để làm rõ các vấn đề vi mô trong chính sách vĩ mô khi thảo luận tại Nghị viện.

3. Vai trò và nhiệm vụ lập pháp

Một thực tế khách quan là, đa phần ở các nước, chính sách xây dựng pháp luật thường xuất phát từ Chính phủ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa nghị sĩ không phát huy được vai trò của mình trong hoạt động lập pháp. Ngược lại, đây có thể được coi là vai trò trọng yếu của nghị sĩ thông qua việc các nghị sĩ sẽ tranh luận và kiến nghị hoặc làm thay đổi các kiến nghị, đề xuất lập pháp của Chính phủ. Trong các phiên họp của các uỷ ban khi xem xét về một dự án luật, nghị sĩ có thể tạo ra những tác động có tính trực tiếp lên các dự án luật bằng cách bình luận, tranh luận về các dự án. Nội quy hoạt động của ủy ban cho phép các nghị sĩ được phép tham gia, kiểm tra cũng như phản đối các đề xuất của Chính phủ về các dự án luật.

Vai trò có tính ảnh hưởng nhất của các nghị sĩ trong hoạt động lập pháp đó là thực hiện việc trình dự án luật với tư cách cá nhân. Với việc đề xuất này sẽ giúp cho nghị sĩ chuyển tải được nhiều quan tâm và nguyện vọng của cử tri hơn trong việc xây dựng các chính sách lập pháp. Các nghị sĩ cũng có thể ảnh hưởng đến các nhà làm chính sách với tư cách cá nhân như sử dụng điện thoại, viết thư hoặc trao đổi trực tiếp với các bộ trưởng và các quan chức cấp cao khác nhằm thảo luận về những chính sách mà họ quan tâm. Trên cơ sở đó, nghị sĩ có thể hi vọng phần nào thuyết phục được Chính phủ trong việc điều chỉnh hoặc thay đổi một đề xuất trong lĩnh vực lập pháp xuất phát từ Chính phủ. Thực tế, các nghị sĩ có thể củng cố vai trò chức năng của một nhà làm luật bằng cách sử dụng vai trò của báo chí thông qua phương tiện truyền thông, nhằm tác động đến nhận thức và ý kiến của công chúng trong việc lựa chọn các giải pháp chính sách. Rõ ràng, báo chí đã giúp cho việc nhận thức và thái độ của công chúng đối với một dự án luật mà Chính phủ trình lên Nghị viện được rõ ràng và mạnh mẽ hơn.

4. Vai trò và nhiệm vụ giám sát

Vai trò giám sát của nghị sĩ được thể hiện qua các các hoạt động giám sát của Nghị viện như chất vấn, hỏi đáp, điều tra, tổ chức các phiên điều trần của các uỷ ban và tiến hành các điều tra đặc biệt thông qua các uỷ ban chuyên môn. Chức năng giám sát của Nghị viện một số nước như Canada còn được thể hiện thông qua việc thảo luận của Nghị viện về kế hoạch lập pháp cho kỳ họp tiếp theo của Nghị viện.

Khi thực hiện vai trò của một nhà giám sát, nếu nghị sĩ có thông tin tin cậy, có cơ sở trong việc phê phán hoặc ủng hộ cho việc thực hiện một chính sách nào đó thì thường có xu hướng thuyết phục người dân và những nghị sĩ khác ủng hộ cho các quan điểm của mình về các chính sách đó. Do tính chất hoạt động của Nghị viện, nhiều vấn đề của Nghị viện không được thực hiện tại các phiên toàn thể của Nghị viện mà được thực hiện tại các uỷ ban của Nghị viện. Trong các phiên họp của ủy ban, nghị sĩ sẽ có nhiều cơ hội để làm việc chi tiết hơn về các vấn đề mà mình quan tâm. Điều này bao gồm trách nhiệm giải trình trong việc thi hành luật của nhánh hành pháp trên góc độ điều tra một số vấn đề cụ thể hoặc những vấn đề đang có nhiều tranh cãi. Dưới sự giám sát của nghị sĩ, Chính phủ sẽ hoạt động minh bạch và trách nhiệm hơn trước nhân dân, và cử tri.

5. Vai trò và nhiệm vụ đại diện cho cử tri và đơn vị bầu cử

Nghị sĩ được coi là các vị dân biểu, đại diện cho những người bầu ra họ, thực hiện các nhiệm vụ đánh giá và quyết định vấn đề thay cho những người bầu ra mình theo ý chí của cá nhân trên cơ sở cân nhắc những lợi ích của cử tri. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện công việc, họ còn phải chấp nhận những quan điểm của đa số nghị sĩ trong đảng chính trị của mình và phải tuyên bố tuân theo các cam kết của đảng nhằm bảo đảm thực hiện được các chủ trương và hành động trong đảng, bảo đảm sự cân bằng trong phản ánh ý kiến cử tri và lợi ích, chính sách của đảng.

Mặc dù việc đảm bảo sự dung hoà giữa lợi ích địa phương và lợi ích trung ương luôn là một câu hỏi khó đối với các nghị sĩ, song nhìn chung, các quan điểm ở Nghị viện nhiều nước cho thấy, nghị sĩ có nhiệm vụ phải lắng nghe ý kiến của công chúng. Các nghị sĩ cần phải tuân theo các quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhằm hạn chế các xung đột lợi ích của đảng mình; cần hi sinh các lợi ích cá nhân để nhìn nhận sâu sắc hơn các mối quan tâm liên quan đến vấn đề của địa phương, vùng miền, và phải bao quát, cân nhắc vấn đề ở tầm quốc gia. Trên thực tế, các nghị sĩ có nhiều cách để triển khai các chức năng đại diện của mình. Trong đó, có một cách phổ biến đó là thể hiện quan điểm của cử tri tại Nghị viện và thay mặt họ đề xuất ra các sáng kiến chính sách để đáp ứng với thực tiễn xã hội. Bằng việc tham gia vào quy trình lập pháp, nghị sĩ đã gián tiếp giúp cử tri của mình tham gia vào việc hình thành lên các chính sách, đặc biệt là những chính sách có ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của họ. Ngoài ra, thông qua việc chất vấn, nghị sĩ có thể dựa trên những mối quan tâm của cử tri để tác động lên Chính phủ trong ban hành chính sách. Nghị sĩ cũng có thể thực hiện chức năng đại diện bằng cách trình các dự án luật. Đối với mô hình Nghị viện của Hoa Kỳ thì đây là nhiệm vụ cơ bản của nghị sĩ. Tuy nhiên, trong mô hình chính thể đại nghị và các mô hình khác thì việc cá nhân nghị sĩ trình dự án luật không phải là một hiện tượng phổ biến. Ví dụ, tại Canada, trước năm 1986 thì hầu hết các dự án luật do nghị sĩ trình đều không thể được Nghị viện thông qua trong lần đọc thứ hai.

Thêm vào đó, nghị sĩ cũng có thể tìm kiếm sự ảnh hưởng của những nghị sĩ khác trong đảng của mình nhằm bày tỏ quan điểm và thái độ của họ đối với các đề xuất chính sách mà nghị sĩ đó đưa ra. Tính hiệu quả của chức năng đại diện cũng phụ thuộc vào vị trí của nghị sĩ trong Nghị viện. Những nghị sĩ là thành viên trong nội các ở mô hình Nghị viện Anh thường có vị trí tốt nhất để bảo vệ các lợi ích của cử tri mà mình đang đại diện bởi họ là những đối tượng hình thành lên các chính sách cho Chính phủ. Ngược lại, cũng có ý kiến cho rằng, các nghị sĩ của đảng đối lập tự do hơn các nghị sĩ bình thường khác trong việc thể hiện quan điểm khi thực hiện chức năng đại diện cho cử tri. Để thực hiện tốt chức năng đại biểu, nghị sĩ thường xuyên phải gặp gỡ với các cử tri tại các khu vực bầu cử. Điều này giúp cho công việc của nghị sĩ đạt hiệu quả thực tế cao, đồng thời tạo cơ hội giúp nghị sĩ bảo đảm được tái cử trong những cuộc bầu cử tiếp theo.

Nghị sĩ thực hiện vai trò này thông qua các văn phòng nghị sĩ tại thủ đô và tại địa phương với nhiệm vụ chủ yếu là tiếp nhận dân nguyện, giúp thúc đẩy giải quyết khiếu nại, tố cáo của cử tri, hướng dẫn, trả lời các câu hỏi của cử tri. Bộ máy nhân viên của văn phòng Nghị viện giúp các nghị sĩ thực hiện vai trò này. Ngoài ra, theo sáng kiến của mình, nghị sĩ tham dự các sự kiện ở địa phương để tiếp xúc cử tri.

6. Vai trò và nhiệm vụ thông tin chính sách và hoạt động

Nghị viện tới công chúng Nghị sĩ quan hệ với báo chí, trả lời phỏng vấn, sử dụng công cụ thông tin điện tử để thông báo hoạt động của nghị sĩ, của Nghị viện, thông báo chính sách, pháp luật tới cử tri.

Nghị sĩ hoạt động chủ yếu tại thủ đô ít có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với cử tri thường tận dụng ưu thế làm việc ở gần Tòa nhà Quốc hội để tiếp đón các đoàn cử tri địa phương tới để giới thiệu về hoạt động của Nghị viện tại Tòa nhà Nghị viện. Tình trạng không đồng đều về cơ hội tiếp xúc cử tri giữa các nghị sĩ cũng được IPU phản ánh trong báo cáo Nghị viện toàn cầu 2012 như một khiếm khuyết của hoạt động Nghị viện, đồng thời nêu xu thế luật tổ chức Nghị viện của một số nước trên thế giới bổ sung quy định về thời gian tối thiểu dành cho hoạt động tiếp xúc cử tri của nghị sĩ và trách nhiệm của các uỷ ban của Nghị viện trong việc tạo điều kiện để nghị sĩ thực hiện trách nhiệm này; quy định ngân sách thuê cán bộ giúp việc cho nghị sĩ tại các địa phương và văn phòng ở trung ương để làm nhiệm vụ xúc tiến quan hệ cử tri, kết nối cử tri với nghị sĩ và trả lời ý kiến cử tri.